سىرتتاعى قازاق ەلىمىزدەگى ءاربىر وزگەرىسكە ەلەڭدەپ وتىر

بيىلدان باستاپ «وتانداستار» قورى تو­لىقتاي سىرتقى ىستەر ءمينيسترلى­گى­نە قارايتىن بولدى. قور باسشىسى ءوز­گەر­دى. وسى وزگەرىستەر ونىڭ جۇمىسىنا قا­­لاي اسەر ەتەدى؟ ءبىز قوردىڭ جاڭا باس­شى­­سى ابزال ساپاربەك ۇلىمەن اڭگىمە­لەس­كەن ەدىك.

تۇركيا ق.توقاەۆتىڭ جۇمىس ساپارىنا ەرەكشە ءمان بەردى
— ابزال ساپاربەك ۇلى، جاقىندا مەم­لە­­كەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءتۇر­كياعا ءىس­سا­پارمەن بارىپ كەلدى. سول ەل­دە ەلشى بولعان ادام رەتىندە وسى ساپار­دىڭ ماڭىزى مەن ەرەك­شە­لىگىن اتاپ ءوت­سەڭىز.
— قازاقستان ءۇشىن تۇركيانىڭ ورنى قاشان دا بولەك. ءبىز — ءدىنىمىز، ءدىلىمىز ءبىر باۋىرلاس ەل­مىز. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا ءبى­رىن­شى بولىپ مويىنداعان تۇركيا ەكەنىن دە ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك. عاسىرعا جۋىق مەم­لە­كەت­تىك تاجىريبەسى بار تۇركيا قازاقستاندى قاي كەز­دە دە، قاي سالادا دا قولداپ كەلدى. مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كەزەڭ-كەزەڭگە بولىنەدى. مى­سالى، تۇركيامەن ارادا بۇرىن دوستىق، تۋىس­­تىق قارىم-قاتىناس بولسا، 2009 جىل­دان باستاپ ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قارىم-قا­­تىناستارعا قول قويىلدى. سونىڭ ارقا­سىن­­دا تۇركيا بۇرىن قازاقستانعا ينۆەس­تي­تسيا سالۋ جونىندە 15-16 ورىندا بولسا، ەندى ال­عاشقى وندىققا كىردى. جىل سايىن ين­ۆەس­تيتسيا كولەمى ءوسىپ وتىردى. مىسالى، پان­دە­مياعا قاراماستان 2021 جىلعى تارتىلعان ين­ۆەستيتسيا كولەمى 2020 جىلعا قاراعاندا 85 پايىزعا ارتىپ، رەكوردتىق دەڭگەيگە جەت­تى. بۇنىڭ ءبارى – مەملەكەتتىڭ، سىرتقى ىستەر مي­نيسترلىگىنىڭ، قازاقستاننىڭ تۇركياداعى ەل­شىلىگىنىڭ جۇرگىزگەن جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ار­قاسى!
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاقىندا تۇركياعا جا­ساعان جۇمىس ساپارى كەزىندە كەڭەيتىلگەن ست­راتەگيالىق ارىپتەستىككە قول قويىلدى. ياعني، ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كو­لەمى ارتاتىن بولدى. ول بۇعان دەيىن 5 ميل­ليارد دوللار بولسا، ەندى ول 10 ميلليارد دول­لارعا جەتكىزىلمەك. IT، اسكەري-قورعانىس، كولىك-لوگيستيكا سالالارىنداعى جانە تۇركى مەملەكەتتەر ۇيىمى شەڭبەرىندەگى كە­لىسىمشارتتاردىڭ جاسالۋى ەكى ەل ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناستىڭ جاڭا دەڭگەيگە كو­تەرىلگەنىن كورسەتەدى. دەمەك، جاڭا ماقسات قويى­لىپ، جاڭا مەجە بەلگىلەنىپ وتىر.
تۇركيا ءۇشىن قازاقستان — جاڭا ءمۇم­كىن­دىكتەر ايماعى. قاسىم-جومارت كە­مەل ۇلى تۇرىك بيزنەسمەندەرىمەن، ءىرى كا­سىپ­ورىن باسشىلارىمەن كەزدەسۋىندە قازاق­ستان­نىڭ الەۋەتى جانە ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار جونىندە مول ماعلۇمات بەر­دى. ناتيجەسىندە، 1 ميلليارد دوللاردان استام قارجى تارتىلاتىن جاڭا جوباعا قول قويىل­دى. ءبىز ءۇشىن دە تۇركيا — وراسان زور نا­رىق. تەك پايدالانا ءبىلۋ كەرەك. مەملەكەت باس­شىسى جاقىندا اقوردادا وتكەن بيزنەس­مەن­دەرمەن كەزدەسۋىندە تۇرىك ەكونوميكاسى تۋرا­لى ءسوز قوزعاۋى ساپاردىڭ وتە جەمىستى ءوت­كە­نىنەن حابار بەرەدى.
ادەتتە ەكى ەل اراسىنداعى بارىس-كەلىس، الىس-بەرىستىڭ نىعايۋىنا سول ەلدەر باس­شىلارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى دا قات­تى اسەر ەتەدى. وسى رەتتە بۇل — قازاقستان پرە­زيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءتۇر­كياعا سايلاۋدان كەيىنگى العاشقى رەسمي سا­پارى ەكەنىنە نازار اۋدارعان ءجون. ارينە، بۇرىن دا ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ىستامبۇلدا كەز­دەسۋى بولدى، بىراق رەسمي ساپاردىڭ ءجونى ءبو­لەك. وسى ساپارعا تۇرىك جاعى دا قاتتى ءمان بەر­گەنى بايقالادى. ونى مەملەكەت باس­شى­سىن اۋەجايدان تۇركيانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى كۇتىپ العانىنان اڭعارۋعا بولادى. سول ەلدە ەلشى بولعان ادام رەتىندە ايتايىن، ادەتتە ءتۇر­كيادا وزگە ەلدىڭ باسشىلارىن كۇتىپ الۋ مي­نيسترلەرگە تاپسىرىلادى. ال بۇل جولى حاتتاماعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ، ۆيتسە-پرەزيدەنت كۇتىپ الدى. بۇل — قازاقستان پرەزيدەنتىنە جا­سالعان ەرەكشە قۇرمەت. جىلى راۋىشتە ءوت­كەن ءوزارا كەزدەسۋدە رەجەپ تايىپ ەردو­عان­نىڭ قاسىم-جومارت توقاەۆقا دەگەن ىقى­لاسى بولەك ەكەنى بايقالىپ تۇردى. بۇل دا — ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ دامي تۇسەتىنىنىڭ كەپىلى. تۇركيا پرەزي­دەن­تى­نىڭ قازاقستانعا جاسالاتىن ساپارى وسى قارىم-قاتىناستى بەكەمدەي تۇسەتىنى انىق.
— وسى ساپار بارىسىندا ANKA سە­ريا­سىنا كىرەتىن اسكەري درونداردى قا­زاقستاندا قۇراستىرۋ جونىندەگى كەلى­سىم­شارت جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن ەرەك­شە اۋداردى. بۇعان باسقاشا رەڭك بەرۋگە تىرىسىپ جاتقاندار دا بار. وسى كەلىسىمشارت جونىندە نە دەيسىز؟
— قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا بۇل وقيعاعا وسى­لاي سيپات بەرىلەتىنىنە تاڭعالۋعا بول­ماس. بىراق ەكى ەل اراسىنداعى اسكەري-قورعا­نىس سالاسىنداعى بايلانىستىڭ ىرگەتاسى بۇدان بۇرىن قالانعان بولاتىن. مىسالى، وسى ۋاقىتقا دەيىن 100-گە جۋىق كۋرسانتىمىز ءتۇر­كيادا ءبىلىم الدى. قازىر 45 كۋرسانتىمىز ءدارىس الىپ ءجۇر. ورتاق جاتتىعۋلار ءوتىپ جا­تىر. تۇرىكتىڭ اسكەريلەرى دە بىزدەن ءتا­جىري­بەدەن ءوتىپ ءجۇر. وسى كەلىسىمشارتتى سول بايلا­نىس­تىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ تۇسىنگەن ابزال.
تۇركيا — اسكەري سالادا ءبىرشاما جە­تىستىككە جەتكەن مەملەكەت. بۇرىن وسى سالاداعى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 100 كومپا­نيا­نىڭ قاتارىنا ءبىر عانا كاسىپورنى كىرسە، قا­زىر باقانداي التى كاسىپورنى جۇزدىكتەن ويىپ ورىن العان. اسكەري ونەركاسىپكە قا­جەتتى قۇرىلعىلارمەن ءوزىن 80 پايىز قام­تا­ماسىز ەتە الاتىن دارەجەگە جەتتى.
قازاقستان ءوزىنىڭ قورعانىس قابىلەتىن ارت­تىرۋعا ۇمتىلىپ جاتىر. سوندىق­تان دا وسى سالادا ەڭ وزىق تەحنولوگياسى بار ەلدەرمەن بايلانىستى نىعايتۋعا مۇددەلى. سو­نىڭ ءبىرى — تۇركيا. جوعارىداعى كەلى­سىم­شارتقا وسى تۇرعىدان قاراعان ابزال.

6 «Abai Uii» اشىلدى
— قازىر «وتانداستار قورى» سىرتقى ءىس­تەر مينيسترلىگىنە قارايتىن بولدى. سون­دا قور شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ءما­سە­لەسىمەن عانا اينالىسا ما؟ ۇيىم جا­قىن ۋاقىتتا قانداي جۇمىس جوسپار­لاپ وتىر؟
— ءيا، ۇكىمەتتىڭ بيىل قاڭتار ايىنىڭ سوڭ­عى كۇنىندە شىققان № 36 قاۋلىسىنا سايكەس «وتانداستار قورى» كەاق اكتسيالارى­نىڭ مەملەكەتتىك پاكەتىن يەلەنۋ جانە پاي­دا­لانۋ قۇقىعى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە بەرىل­دى. قازىرگى ۋاقىتتا قوردىڭ جالعىز اك­تسيونەرى — سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى. قور­دىڭ نەگىزگى مىندەتى — شەتەلدەگى ەتنيكا­لىق قازاقتاردىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاپ قالۋ، ولاردىڭ قازاقستانمەن بايلانىسىن نى­عايتۋ، ءبىر-بىرىمەن بايلانىسۋىنا ىقپال ەتۋ، شەتەلدە تۇراتىن قانداستارىمىز قۇر­عان بىرلەستىكتەرگە قولداۋ كورسەتۋ. بۇنىڭ سىرتىندا قازىر كوپتەگەن ەلدە جاڭا قا­زاق دياسپورالارى پايدا بولا باستادى. ولار دا اتامەكەننەن قول ۇزگىسى كەلمەيدى. مىنە، سولاردىڭ قولتىعىنان دەمەيتىن ۇيىم — «وتانداستار» قورى.
سىرتتاعى قازاقتار ينتەرنەت ارقىلى قازاقستان تۋرالى جاقسى بىلەدى. ءبى­راق مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق. ءاسى­رە­سە بالالار، جاسوسپىرىمدەر ءۇشىن بابالارى­نىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراقتى باسۋ­دىڭ ءجونى بولەك.
ءبىز جاقىندا كوكشەتاۋدا شەتەلدە تۇراتىن 80 قازاق بالاسى ءۇشىن لاگەر ۇيىم­داستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ولار ەكى اپتا ىشىندە كوكشەنىڭ سۇلۋ تابيعاتىمەن تا­نىسادى، قازاق، اعىلشىن تىلدەرىن، كوم­پيۋ­تەر ۇيرەنەدى. ارنايى باعدارلاما ايا­سىن­دا اتامەكەن تۋرالى مول ماعلۇمات الادى دە­گەن ءۇمىتىمىز بار.
سونىمەن بىرگە «كيەلى قازاقستان» جو­باسى اياسىندا شەتەلدە تۇراتىن 40 شاق­تى بەلسەندى جاستى جاڭادان اشىلىپ جات­قان اباي وبلىسىنا اكەلىپ، حاكىمنىڭ كىن­دىك قانى تامعان ءوڭىردىڭ كەشەگى تاريحى، بۇگىن­گى احۋالىمەن تانىستىرۋدى كوزدەپ وتىر­مىز. بۇعان دەيىن وسى جوبا اياسىندا ال­ماتى وبلىسى، تۇركىستان، اقتاۋ قالا­لارىن­دا تۋرلار وتكىزىلگەن بولاتىن. بۇدان بولەك «قاسيەتتى قازاقستان» اتتى جوبامىز بار. وسى ارادا ايتا كەتەيىك، شەتەلدە قاي­ما­عى بۇزىلماعان قازاقى ورتا شوعىرلانعان جەر­لەر بار. وندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق مادە­نيە­تىمىزدىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى جاتىر. مىسالى، ءان، جىر، قولونەر تۇرلەرى. ءبىز اتالعان جوبا اياسىندا شەتەلدە تۇراتىن قانداستارى­مىز­دىڭ اراسىندا ۇلتتىق ءان ايتۋدان، ايتىس، قو­لونەرشىلەر مەن تەرمە ورىنداۋشىلارى اراسىندا بايقاۋ ۇيىمداستىرامىز. تاراز قا­لاسىندا وتەدى دەپ جوسپارلانعان بۇل باي­قاۋعا قاتىسۋعا قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن ادام نيەت ءبىلدىرىپ وتىر.
بيىل — تۇركياعا قازاقتاردىڭ كوشىپ كەلۋىنە مۇمكىندىك جاساعان تۇركيا ۇكى­مەتى قاۋلىسىنىڭ قابىلدانعانىنا 70 جىل تولادى. 1948 جىلى قىركۇيەكتە العاش رەت قازاقتار تۇرىك توپىراعىن باسىپتى. قى­­تايدان شىققان 25 مىڭ قازاقتىڭ تيبەت ار­قىلى گيمالاي اسىپ، پاكىستانعا جەتكەندە 1300-ءى عانا قالعان. تۇركيا پرەمەر-مي­نيسترى ارنايى كەلىپ، ولار ۇكىمەتتىڭ قاۋلى­سى­مەن تۇركياعا كوشىرىپ العاندا 1500 قازاق بار ەكەن. سول 1500 قازاق قازىر ەۋروپاداعى­لا­رىن قوسا ەسەپتەگەندە 35 مىڭعا جەتىپ وتىر. وزدەرى «قارالى كوش» دەپ اتايتىن بۇل قاسىرەتتى باستان كەشكەندەر قازىر بىرەن-سا­ران عانا. «وتانداستار قورى» تۇركياداعى ءارىپ­تەسى «تۇركيادان تىس تۇرىكتەرمەن جۇ­مىس ىستەۋ» اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ، وسى شەرلى تاريح تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋدى قولعا الدى. ارنايى عىلىمي كونفەرەنتسيا دا ۇيىمداستىرىلادى. بۇل، ءبىر جاعىنان، ءبىز­دىڭ باۋىرلاس تۇرىك حالقىنا دەگەن ريزا­شىلىعىمىز بولماق.
شەتەل قازاقتارى ءۇشىن تاعى ءبىر ءما­سەلە — ءتىل. قازىر جاستاردىڭ كوبى ءوزى تۇرىپ جاتقان مەملەكەتتەردىڭ ءتىلىن ءاب­دەن مەڭگەرگەن، بىراق قازاق ءتىلىن بىلمەيدى. بىراق ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن ىقىلاس بار. ءبىز قا­زىر قازاقتار تۇراتىن بارلىق مەملەكەت ءۇشىن اپتاسىنا ەكى رەت ونلاين ساباق ءجۇر­گىزە­مىز. جوعارىدا ايتتىق قوي، ولار وزدەرى تۇرا­تىن مەملەكەتتىڭ ءتىلىن جاقسى مەڭگەر­گەن. سوندىقتان دا ساباقتى سول تىلدەردە ءجۇر­گىزۋگە تۋرا كەلەدى. قازىر ءبىز ساباق ءجۇر­گىزەتىن ءتورت ءتىل بار، ولار — اعىلشىن، ورىس، پارسى، تۇرىك تىلدەرى. سونىمەن قاتار اقش، رەسەي، موڭعوليا، فرانتسيا، گەرمانيا، يران، ۆەنگ­ريا مەملەكەتتەرىندە قازاق ءتىلىن وف­لاين ۇيرەتەتىن كلاستار اشتىق. ءبىر جاقسىسى، ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن زور ىقىلاس بار.
— «وتانداستار قورىنىڭ» ۇيىم­داس­تىرۋىمەن شەتەلدە مادەني ورتالىق­تار­دىڭ اشىلىپ جاتقانىن بىلەمىز. ول ور­تالىقتار ناقتى قانداي باعىتتار بويىن­شا جۇمىس ىستەيدى؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا ەلدە ورتالىق اشىلدى؟ ور­تا­لىق قانداي قارجى كوزى ارقىلى قار­جىلاندىرىلادى؟ ول ورتالىق­تار­دا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردى ق­ا­زاق­ستاننان جىبەرەسىزدەر مە، سول ەلدەردەن تاڭ­داپ الاسىزدار ما؟
— ارينە، سىرتتاعى قازاق ۇلتتىق بول­مى­سىن جوعالتپاۋى ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن ءجيى ارا­لاسۋى كەرەك. ول ءۇشىن ولاردىڭ باسىن قو­سا­­تىن ورتالىقتار قاجەت. «وتانداستار قورى» شەتەلدە «Abai Uii» قازاق مادەني-ءىس­كەرلىك ۇيلەرىن قۇرۋدى قولعا الىپ وتىر. 2020-2021 جىلداردا ومبى، تاشكەنت، ىستام­بۇل، بەرلين، كيەۆ، بىشكەك قالالارىن­دا 6 «Abai Uii» اشىلدى.
ارينە، ولاردى ءبىز تولىق قارجىلان­دىرىپ وتىرساق، ءوزىمىزدىڭ قىزمەت­كەر­لەر­دى جىبەرسەك، دۇرىس بولار ەدى. بىراق بىزدە ونداي قارجى قاراستىرىلماعان. سون­دىق­تان ءبىز قولدا بار مۇمكىندىكتەردى پايدا­لانىپ، بۇرىننان جۇمىس ىستەپ تۇرعان ورتا­لىقتارعا شىقتىق. مىسالى، ومبىدا «ومبى قازاقتارى»، تاشكەنتتە «وزبەكستان­داعى قازاق مادەني-ىسكەرلىك ورتالىعى»، ىس­تامبۇلدا «قازاق-تۇرىك ءبىلىم بەرۋ قوعا­مى»، بەرليندە «گەرمانيا-قازاقستان» قوعا­مى، كيەۆتە «دوستىق» قازاق مادەني قوعامى، بىشكەكتە «قىرعىزستان قازاقتارى قاۋىم­داس­تىعى» اتتى بىرلەستىكتەرمەن تىزە قوسىپ جۇ­مىس ىستەپ جاتىرمىز. «Abai Uii» ءبىر ەلدە توپ-توپقا ءبولىنىپ جۇرگەن ورتالىقتاردىڭ با­سىن قوسىپ وتىر. ءارتۇرلى شارالار وتەدى. مى­سالى، كيەۆتە ۋكراينا قازاقتارىنىڭ ال­عاشقى قۇرىلتايى ءوتتى.
— «قازاق كوشى سايابىرسىپ قالدى» دە­­گەن پىكىر بار. ءدال قازىر شەتتە قانشا قا­­زاق بار، ناقتى سانى بار ما؟
— ناقتى سانى جوق. ويتكەنى كوپ ەلدە سا­ناق جۇرگىزىلگەندە، ۇلتتاردىڭ سانى كور­سە­تىلمەيدى. جالپى ەسەپپەن سىرتتا 5 ميل­ليون مەن 8 ميلليوننىڭ اراسىندا قازاق بار دەپ ەسەپتەلىنەدى. ولاردىڭ كوبى ءوزىنىڭ بايىر­عى اتامەكەنىندە وتىر. بىراق شە­كارا­نىڭ سىرتىندا قالعاسىن جاعدايى بولا بەر­مەيتىنى انىق. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەلىمىزگە 1 ميلليوننان استام قازاق كوشىپ كەل­دى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «كوش توقتامايدى…» دەدى. بيىل شەتەلدەگى قازاقتاردى سولتۇستىك وب­لىس­تارعا ورنالاستىرۋ ءۇشىن 1499 وتباسىعا كۆو­تا ءبولىنىپ وتىر. قازىر ازاماتتىق الۋ ءما­­­سەلەسى ءبىرشاما جەڭىلدەدى. ارينە، ءتۇيت­كىلدى ماسەلەلەر بار. قازىر ەڭبەك مينيسترلىگى جاڭا جوبا ازىرلەپ جاتىر. ءبىز «وتانداستار قورى» تاراپىنان ءوز ۇسىنىستارىمىزدى بەر­دىك.
— ءبىلىم مينيسترلىگى تاراپىنان شەت­ەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ بالا­لارى ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىن­دارىن­دا وقۋى ءۇشىن كۆوتا بولىنەتىنى بەلگىلى. ارينە، ۇلكەن كىسىلەردىڭ ۇيرە­نىس­كەن جەرىنەن بىردەن قوزعالا قويۋى قيىن. ال وسىندا وقىپ، ءبىلىم العان جاستار قازاقستاندا قالاتىن شىعار؟
— قازىر جىل سايىن ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا 3 مىڭداي ستۋدەنت قابىل­دا­نادى. دەنى — وزبەكستان مەن موڭعوليادان، رەسەيدەن كەلەدى. بىراق ولاردىڭ اتامەكەندە قالۋ كورسەتكىشى ءماز ەمەس. ون پايىزداي عانا.
— نەگە؟
— بۇنىڭ سەبەبى كوپ. ارينە، تۋىپ-وسكەن جە­رىن ساعىنادى، كليماتقا ۇيرەنە المايدى دەپ سىلتاۋ ايتۋعا بولار. بىراق نەگىزگى سەبەپ — ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسا الماۋىندا جا­تىر. جۇمىسى بولماعاسىن كۇيى دە بول­مايدى. سوسىن كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. سون­دىق­تان دا ءبىز قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرگە ولار­دى جۇمىسقا ورنالاستىرىپ، قالاي دا وسىن­دا الىپ قالۋدىڭ جولدارىن قاراس­تى­رىپ جاتىرمىز. ەگەر وسى ماسەلە شەشىلسە، كوپ شارۋا رەتكە كەلەر ەدى. ويتكەنى ءوسىپ-ونە­تىن جاستاعى ۇل-قىزداردىڭ قالعانى دە­موگرافيالىق جاعدايىمىزعا دا وڭ اسەر ەتەر ەدى.
— جاقىندا استاناعا كەلگەن ميۋن­حەن قالاسىنىڭ تۇرعىنى ءومىرحان ال­تىن مىناداي پىكىر ايتتى. ەۋروپا قا­زاقتارىنىڭ بالالارى قازاقستانعا كو­شىپ كەلگىسى كەلمەيدى ەكەن. بىراق سول جاق­تا تۇرىپ تا قازاقستانعا كومەك­تەسۋ­گە ءازىر. ولارمەن قالاي بايلانىس ور­نا­تا الامىز؟
— قازىر ەۋروپادا كەزىندە تۇركيادان بار­عان قازاقتاردىڭ ءۇشىنشى-ءتورتىنشى بۋى­نى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. فرانتسيادا 2، گەرما­نيا­دا 3 مىڭ قازاق بار دەلىنەدى. باسقا ەل­دەر­دە تۇرىپ جاتقاندار دا بار. بارلىعىن قوس­قاندا 10 مىڭنىڭ شاماسىندا. اۋەلدە ەۋ­روپاعا بارعاندار قارا جۇمىسقا جەگىلسە، قازىرگى بۋىن ءارتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. اراسىندا جاقسى جەتىستىككە جەتكەندەر دە بار. ولاردى باۋىرىمىزعا تارتقاننان تەك قانا ۇتامىز. ءبىز قازىر ەۋروپا قازاقتارى تۋرا­لى تولىق ماعلۇمات جيناپ، بازا قالىپ­تاستىردىق. بولاشاقتا ءتيىستى مينيسترلىكتەر قا­زاقستاندىق جوبالارعا تارتادى دەپ سە­نەمىز.

قۇرىلتاي جوعارى
دەڭگەيدە ءوتتى
— ابزال ساپاربەك ۇلى، كەشە عانا پا­ريج­دە وتكەن ەۋروپا قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىنان ورالدىڭىزدار. قالاي ءوتتى؟
— ءيا، 4-5 ماۋسىم كۇندەرى پاريجدە ەلى­مىز­دىڭ فرانتسياداعى ەلشىلىگى، فرانتسياداعى قا­زاق-تۇرىك قوعامى، «وتانداستار قورى» كەاق-نىڭ اتسالىسۋىمەن ەۋروپا قازاق­تارى­نىڭ كەزدەسۋ-قۇرىلتايى ءوتتى. وعان فران­تسيا، انگليا، فينليانديا، بەلگيا، گول­لانديا، دانيا، تۇركيا، پولشا، اۋستريا، گەر­مانيا، يسپانيا ەلدەرىنەن دەلەگاتتار كەل­دى. قازاقستاننان كاسىپكەرلەر باردى. بار­لىعى 1 مىڭعا جۋىق ادام ەكى كۇن بويى ارقا-جارقا اڭگىمەلەسىپ، ءماز-مەيرام بولدى.
قازاقستاننىڭ فرانتسياداعى ەلشىسى جان گاليەۆ ەكەۋمىز اۋەلى حاكىم اباي مەن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسى، ەسىمى ەۋروپا جۇرتشىلىعىنا جاقسى ءمالىم مەملەكەت قاي­راتكەرى مۇستافا شوقايدىڭ ەسكەرت­كىش­تەرىنە گۇل قويىپ، ولاردىڭ ارۋاعىنا قۇران باعىشتادىق. اباي ەسكەرتكىشى ءپاريجدىڭ ءدال ورتاسىنداعى اقىندار ساياباعىندا،
م.شوقايدىڭ ەسكەرتكىشى فرانتسۋز استاناسى ماڭىنداعى كەزىندە ءوزى تۇرعان ءۇيدىڭ جا­نى­نا قويىلعان.
جالپى، ەۋروپا قازاقتارى ءاۋ باستا تۇركيادان بارعان. ءار مەملەكەتتە جۇمىس ىستەيتىن ولار وسىلاي باس قوسىپ تۇرۋ­دى داستۇرگە اينالدىرعان. بۇل — ءبىر-ءبىرى­نىڭ احۋالىن سۇراسىپ، ساعىنىسىپ كورى­سە­تىن جيىن. ەۋروپادا تۇراتىن قازاقتاردىڭ ءبىرا­زىنىڭ ءالى دە تۇركيا ازاماتى ەكەنىن ۇمىت­پاعان ءجون. قۇرىلتايعا تۇركيانىڭ فرانتسياداعى ەلشىسىنىڭ ارنايى كەلۋى ءوز ازا­ماتتارىنا دەگەن زور قۇرمەت ەكەنىن ايتا كەت­كىم كەلەدى.
قۇرىلتايدىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا پاريج ماڭىنداعى Garges-Les-Gonesse قالاسىنىڭ مەرى بەنويت جيمەنەز ەكەۋ­مىز ءسوز سويلەپ، قاتىسۋشىلارعا دەگەن ىقى­لاسىمىزدى جەتكىزدىك. سودان كەيىن ءداس­تۇرلى فۋتبول ءتۋرنيرى باستالدى. 9 ەلدەن 13 كو­ماندا كەلدى. ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان­دىق كاسىپكەرلەردەن قۇرالعان ءۇش كوماندا بار. ايتا كەتۋ كەرەك، پاريجدەن قاتىسقان ءتورت كوماندانىڭ قۇرامىندا فرانتسۋز ەلى­نىڭ ءبىرىنشى، ەكىنشى ليگاسىندا وينايتىن كا­سىپقوي فۋتبولشىلار ونەر كورسەتتى. بولا­شاق­تا اتاقتى فرانتسيا قۇراماسىندا ۇلتى قا­زاق اياقدوپ شەبەرى ونەر كورسەتىپ جاتسا، تاڭ­عالۋعا بولمايدى.
فۋتبول ءتۋرنيرى وتە تارتىستى ءوتتى. في­نالعا «پاريج-1» كومانداسى مەن «ال­ماتى» شىقتى. نەگىزگى ويىندا، قوسىمشا ۋاقىت­تا قوس كوماندا ءبىر-ءبىرىن جەڭە الماي، جەڭىم­پاز پەنالتي ارقىلى انىقتالدى. بۇل جەر­دە قاقپاشىسى مىقتى «الماتى» كومان­داسىنىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى.
سول كۇنى توقسانىنشى جىلداردان بە­رى پايدا بولعان «الەم» قازاق دياس­پورا­سىنىڭ تانىستىرىلىمى بولدى. جي­نال­عاندار قازاقستاننان بارعان بەلگىلى قو­لونەر شەبەرى، قىتايدان ەرتەرەكتە كەلگەن قان­داسىمىز قازيپا قاليقىزىنىڭ قولى­نان شىققان دۇنيەلەردى تاماشالادى. ول ەۋ­روپاداعى قازاق قىز-كەلىنشەكتەرىنە شە­بەرلىك كلاسىن كورسەتتى. جالپى قۇرىلتايدا ەۋرو­پادا تۇرىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ ازامات­تارى دا، قازاقستاننان كوشىپ بارعان نەمىس­تەر دە توبە كورسەتكەنىن ايتا كەتكەن ءلازىم.
قۇرىلتايدىڭ ەكىنشى كۇنىندە مۇس­تا­فا شوقايدىڭ تاڭداۋلى ماقالالارى توپ­تاس­تىرىلعان فرانتسۋز تىلىندەگى جيناعى­نىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. قۇراستىرعان — بەلگىلى عالىم ابدىۋاقاپ قارا.
جالپى، مۇستافا شوقاي — كۇللى ءتۇر­كى الەمىندەگى كورنەكتى تۇلعا­لار­دىڭ ءبىرى. تانىستىرىلىم ۇستىندە مىنا­داي ءبىر دەرەك ايتىلدى: فاشيستىك گەرمانيا فران­تسيانى باسىپ الار تۇستا كوپتەگەن زيا­لى باس ساۋعالاپ، اقش-قا اۋعان كورى­نە­دى. ال مۇستافا شوقاي: «نە كورسەم دە ءوزىم قانشاما جىل تۇرعان فرانتسۋز حالقىمەن ءبىر­گە كورەمىن» دەپ قالىپ قويعان. 1940 جى­لى فرانتسيانى باسىپ العان نەمىس باس­قىن­شى­لارى مۇستافا شوقايدى بەرلينگە ار­نايى شاقىرىپ الىپ، وعان «تۇركىستان لەگيو­نىن» قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان كو­رى­نەدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، شو­قاي بۇل ۇسىنىسقا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بول­عان. ونىڭ جۇمباق ءولىمىنىڭ سەبەبى دە سول ۇسى­نىستان باس تارتۋى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ال «تۇركىستان» لەگيونى مۇستافا شوقاي ولگەن­­نەن كەيىن ءبىر جىلدان كەيىن قۇرىلعان. دە­مەك، وعان جالا جابىلىپ كەلگەن. قۇرىل­تاي ۇستىندە عالىمدار وسى ماسەلەنى ناقتى دەرەكتەرمەن شەگەلەدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي، قازىر ەۋروپا قازاقتارىنىڭ اراسىندا ءىرى-ءىرى كومپانيالاردا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەر بار. ولار كەلەسى قۇرىلتايعا كەلەتىن كاسىپ­كەر­لەردىڭ ءتىزىمىن الدىن الا جىبەرۋدى سۇرا­دى. ءسويتىپ، ەكى ەل كاسىپكەرلەرىنىڭ ارا­سىن­داعى بارىس-كەلىسكە، ينۆەستيتسيا تارتۋعا سە­بەپشى بولماق.
قۇرىلتاي اياسىندا ءبىز پاريجدە تۇرا­تىن قازاق قاۋىمداستىقتارى مەن بىرگە تۇركى ەلدەرى دياسپورالارى باسشى­لارى­نىڭ كەزدەسۋىن وتكىزدىك. بۇنى ءبىزدىڭ ۇسى­نىسىمىزبەن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى حات­شىلىعىنىڭ باس حاتشىسى باعدات ءامى­رەەۆ ۇيىمداستىردى. وعان ازەربايجان، ءتۇ­رىك، وزبەك، قىرعىز ەلدەرى دياسپورالارىنىڭ باس­شىلارى، سول ەلدەردىڭ ەلشىلەرى كەلدى. ءبىز­دىڭ دياسپورا كوپ ەمەس، 5 مىڭنىڭ شا­ما­سىن­دا. ال تۇرىك دياسپوراسىندا 800 مىڭداي ادام بار. وعان وزگە دە ەلدەردىڭ دياسپورا­لا­رىن قوسىڭىز. ۇلكەن كۇش ەمەس پە؟ كەزدە­سۋدە دياسپورالاردىڭ تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەۋى، يۋنەسكو شەڭبەرىندە تۇركى الەمىنە ورتاق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ماسەلەلەرى ءسوز بولدى. مىسالى، تۇركى الەمىنىڭ استاناسى تۇركىستاندى، بىرنەشە مىڭجىلدىق تاريحى بار حيۋانى، اتاقتى سامارقاندتى نەمەسە بۋرسانى نەگە بىرگە ناسيحاتتاماسقا؟!
كوپ دياسپورانىڭ باس قوساتىن عي­مارا­تى، جيىن وتكىزەتىن زالى جوق. ءمى­نە، وسىنداي كەزدە ءبىر-بىرىنە كومەكتەسىپ، ءما­سەلەنى شەشۋگە بولادى. سونداي-اق ءبىر دياس­پورا وتكىزىپ جاتقان شاراعا وزگەلەرى نەگە كەلمەسكە؟
سودان كەيىن قازاق دياسپورالارى باس­شى­لارىنىڭ جيىنى ءوتتى. قانداي فور­ماتتا جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىنە قويىلدى. كەلەسى جىلى قۇرىل­تاي وتەتىن قالا بەلگىلەندى، ول — گەرمانيا­نىڭ كەلن قالاسى. قۇرىلتاي ءتورايىمى بو­لىپ كەلندەگى قازاقتاردىڭ باسشىسى سا­ديا سۇرە بەلگىلەندى. ءار جولى قۇرىلتاي ءتورا­عاسى اۋىسىپ وتىراتىن بولادى. سوسىن قۇرىل­تايعا تەك تۇركيادان كوشىپ بارعان ەت­ني­كالىق قازاقتار عانا ەمەس، جاڭا دياس­پورا مەن «وتانداستار قورى» دا قاتىساتىن بول­دى.
تاعى ءبىر ەرەكشە اڭگىمە وزەگىنە اينال­عان ماسەلە — ءتىل. وكىنىشكە قاراي، ەۋرو­پاداعى قازاق جاستارى وزدەرى تۇراتىن مەم­لەكەتتىڭ تىلىندە عانا سويلەيدى. سوندىق­تان دا قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن بارلىق مۇمكىن­دىك­تى قاراستىرۋ، «بالاپان»، Kazakh TV ار­نا­لارىن كورسەتۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەر اي­تىل­دى. ونلاين كۋرستار ۇيىمداستىرۋ ءما­سە­لەسى دە ءسوز بولدى.
قۇرىلتاي تۇيىندەلەر تۇستا پاريجدەگى «قورقىت-اباي» قازاق-فولكلورلىق توبى­نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ادەمى كونتسەرت ءوتتى. توپتىڭ جەتەكشىسى — ايگەرىم ەرسايىن­قىزى.
— 5 ماۋسىمدا ەلىمىزدە كونستيتۋ­تسيا­مىزعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ءوت­كىزۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكەنى بەل­گىلى. سىرتتاعى قازاقتار ەلىمىزدەگى ءوز­گەرىس­تەرگە قالاي قاراپ وتىر؟
— ءيا، ەلىمىزدەگى ماڭىزدى شارادان ءبىز دە شەت قالمادىق. فرانتسياداعى قازاقستان ەل­شىلىگىندە وتكەن داۋىس بەرۋ راسىمىنە قا­تىس­قاندار اراسىندا كادىمگىدەي كەزەك بو­لىپ قالدى (ك ۇلىپ). بىزبەن بىرگە بارعان كا­سىپ­كەرلەردىڭ بىردە-ءبىرى قالماي وڭ وزگەرىستەر ءۇشىن داۋىس بەردى. سونداي-اق، بارلىق كەز­دەسۋدە وسى رەفەرەندۋم جايىندا ايتىپ ءجۇر­دىك. ءبىر بايقاعانىم، سىرتتاعى قازاق ەلى­مىزدەگى ءاربىر وزگەرىسكە ەلەڭدەپ، ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ وتىر.
— اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

باۋىرجان باباجان ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button