باس پروكۋراتۋرا شەتەلدە سوتتالعان وتانداستارىمىزعا ءاردايىم كومەكتەسەدى

قازاقستان باسقا ەلدە قىلمىس ىستەپ، جاۋاپقا تارتىلعان ازاماتتارىنان باس تارتپايدى. سەبەبى مەملەكەت ءۇشىن شەتەلدە جۇرگەن ازاماتتاردى قورعاۋ، قامقورلىق كورسەتۋ – كونستيتۋتسيا بويىنشا جۇكتەلگەن مىندەت. سوندىقتان ەلىمىز «قىلمىس جاسادى» دەپ ايىپتالعان، سوتتالعان ازاماتتارىنان باس تارتپايدى. شەتەلدە سوتتالعان ازاماتتاردىڭ ءوز وتانىندا جازاسىن وتەۋىنە زاڭعا سايكەس مۇمكىندىك جاسايدى. ال قازىرگى كەزدە قازاقستان قاي ەلدەردەن سوتتالعان ادامدارىن قايتارا الادى؟ قىتاي تۇرمەسىندە وتىرعان اقجارقىن تۇرلىبايدى ەلگە قايتارۋعا مۇمكىندىك بار ما؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا قر باس پروكۋراتۋراسىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتىنىڭ ەكستراديتسيالاۋ جانە حالىقارالىق-قۇقىقتىق كومەك باسقارماسىنىڭ باستىعى دايراباەۆ نۇرمان نۇرجان ۇلىمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.  

– نۇرمان نۇرجان ۇلى، باس پروكۋراتۋرانىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتىنىڭ ەكستراديتسيالاۋ جانە حالىقارالىق-قۇقىقتىق كومەك باسقارماسى نەمەن اينالىسادى؟ ونىڭ قۇزىرەتىنە نە جاتادى؟  

باس پروكۋراتۋرا شەتەلدە سوتتالعان وتانداستارىمىزعا ءاردايىم كومەكتەسەدى

– قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسى باس پروكۋراتۋرانى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ بارىسىندا شەتەلدىك قۇزىرەتتى ورگاندارمەن قارىم-قاتىناستقا تۇسەتىن ورتالىق ورگان رەتىندە ايقىنداعان.

سوندىقتان، باس پروكۋراتۋرا شەتەلدىك قۇزىرەتتى ورگاندارعا پروتسەستىك ارەكەتتەردى جۇرگىزۋ، قىلمىستىق قۋدالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ، ادامداردى ۇستاپ بەرۋ (ەكستراديتسيالاۋ)، ادامداردى ۋاقىتشا ۇستاپ بەرۋ (ەكستراديتسيالاۋ) نەمەسە ترانزيتتىك تاسىمالداۋ، ۋاقىتشا بەرۋ، سوتتالعانداردى جانە پسيحيكاسىنىڭ بۇزىلۋىنان زارداپ شەگەتىن، وزدەرىنە مەديتسينالىق سيپاتتاعى ماجبۇرلەۋ شارالارى قولدانىلعان ادامداردى بەرۋ، ۇكىمدەردى تانۋ جانە ورىنداۋ كەزىندە قۇقىقتىق كومەك تۋرالى سۇراۋ سالۋلارمەن (تاپسىرمالارمەن، وتىنىشحاتتارمەن) جۇگىنەدى جانە شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ وسىنداي سۇراۋ سالۋلارىن، وتىنىشتەرىن قارايدى. ارينە، زاڭ تاراپىنان بوگەت بولماسا كومەكتەسەمىز.

مىسالى، جۋىردا امەريكا ەلشىلىگى قر باس پروكۋراتۋراسىنا العىس ايتتى. ءبىز اقش تاراپىنىڭ سۇراۋى بويىنشا قازاقستاندىق ازاماتتان جاۋاپ الۋعا كومەكتەسكەن بولاتىنبىز.   ناتيجەسىندە اقش ۇكىمەتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسىنا لاڭكەستەردى جالداۋشى جانە كونترابانداشى ميرساد كانديچتى سوتتاۋعا كومەكتەسكەنى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. بۇل باس پروكۋراتۋرانىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋداعى ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دەپ ەسەپتەيمىن.

جالپى، ورتا ەسەپپەن العاندا جىل سايىن شەت ەلدەردەن پروتسەستىك ارەكەتتەردى جۇرگىزۋگە قاتىستى 200-گە جۋىق سۇراۋ سالۋ تۇسەدى، ءبىز بولساق 250-گە جۋىق ءوتىنىش جولدايمىز.

بۇدان بولەك، قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارعانى ءۇشىن حالىقارالىق ىزدەۋ جاريالانعان  تۇلعالاردىڭ جۇرگەن جەرى انىقتالىپ، ۇستالعاننان كەيىن ولاردى ەلگە ەكستراديتسيالاۋ تۋرالى جىلىنا 50-دەن استام سۇراۋ سالۋ جولدايمىز، ال ءوزىمىز وسى كەزەڭدە 70-تەن كوپ وسىنداي سۇراۋ سالۋلاردى قارايمىز.

ايتا كەتۋ كەرەك، بۇلاردىڭ قاتارىنا جازاسىن وتەۋ ءۇشىن بەرىلەتىن سوتتالعان قىلمىسكەرلەر جاتپايدى.

– قازاقستان سوتتالعانداردى بەرۋ تۋرالى قاي ەلدەرمەن كەلىسىم جاسادى؟

– جالپى، سوتتالعانداردى بەرۋگە قاتىستى قازاقستان 46 ەلمەن قۇقىقتىق بايلانىس بار. بىرىنشىدەن، قازاقستان سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى 3 كوپجاقتى كونۆەنتسيانىڭ قاتىسۋشىسى ەكەندىگىن ايتقان ءجون. 1998 جىلى 6 ناۋرىزدا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعان ادامداردى جازانى ودان ءارi وتەۋ ءۇشiن بەرۋ تۋرالى كونۆەنتسيا (ماسكەۋ)، 1993 جىلعى 9 ماۋسىمداعى قىلمىستىق جازانى شەتەلدە وتەۋ تۋرالى امەريكاارالىق كونۆەنتسيا (ماناگۋا)، 1997 جىلعى 28 ناۋرىزداعى پسيحيكاسىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان زارداپ شەگۋشى ادامداردى ماجبۇرلەپ ەمدەۋدى جۇرگىزۋ ءۇشىن بەرۋ تۋرالى كونۆەنتسيا (ماسكەۋ) بار. قازاقستان وسى كونۆەنتسيالار شەڭبەرىندە قازاقستان بۇرىنعى كسرو-نىڭ 6 ەلىمەن جانە الىس شەتەلدىڭ 18 ەلىمەن ءوزارا كەلىسىمگە كەلگەن.

ودان بولەك، قازاقستاندا سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى 22 ەلمەن ەكىجاقتى شارتتار جاساستى. ولاردىڭ قاتارىندا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مەملەكەتتەردەن – 5 ەل، ەۋروپانىڭ – 7، 3 اراب مەملەكەتى جانە تۇركيا، قىتاي، ءۇندىستان، يران، كورەيا، موڭعوليا جانە برازيليا بار. قازىرگى كەزدە الىس شەتەلدەردىڭ 8 ەلىمەن ەكىجاقتى شارت جاساسۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. ارينە، شەتەلدەرمەن مۇنداي شارتتىڭ بولۋى – سوتتالعانداردىڭ قازاقستانعا بەرىلۋىن جەڭىلدەتەدى. بىراق بۇل پروتسەسس ءتيىستى كەلىسىمدەر بولماسا دا ءوزارا تۇسىنىستىك قاعيداتى نەگىزىندە ىسكە اسۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە ناتيجەنىڭ وڭ نەمەسە تەرىس بولۋى ءار ءتۇرلى فاكتورلارعا بايلانىستى بولادى.

 – قازاقستان ازاماتتارى قاي ەلدەردىڭ تۇرمەسىندە وتىر. ولاردى قازاقستانعا بەرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر قالاي جۇرگىزىلەدى؟

 – نەگىزى شەت ەلدەردەگى ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋمەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اينالىسادى. وزگە ەلدەردە  جازاسىن وتەپ جاتقان قازاقستاندىقتاردى ەسەپكە الادى.

ءسىم مالىمەتىنشە، شەتەلدەردە 800-دەن استام وتانداسىمىز جازاسىن وتەپ ءجۇر. ەڭ كوبى – رەسەيدە (606)، گەرمانيادا (42)، قىرعىزستاندا (32)، وڭتۇستىك كورەيادا (29)، وزبەكستاندا (28) جانە بەلارۋستا (19). ەكىنشى سۇراعىڭىزعا توقتالساق، بۇگىندە  باس پروكۋراتۋرا قازاقستانعا 53 ازاماتتى بەرۋ جۇمىسىنا كىرىستى.

نازار اۋداراتىن جاعداي، سوتتالعان ادام جازاسىن وتەپ جاتقان ەلدىڭ ۋاكىلەتتى ورگانىنا دا، قازاقستاننىڭ باس پروكۋراتۋراسىنا دا ءوتىنىش بەرۋگە قۇقىلى. جازاسىن وتەۋشى ءوتىنىش بەرگەن سوڭ ونى وتانىنا بەرۋ پروتسەسى باستالادى. ەگەر شەت مەملەكەت سوتتالعان ادامدى بەرۋگە الدىن الا كەلىسسە، وندا وعان قاتىستى ماتەريالدار باس پروكۋراتۋراعا جىبەرىلەدى. باس پروكۋراتۋرا كەلگەن ماتەريالداردى قارايدى. ەگەر قازاقستان سوتتالۋشىنى الدىن الا قابىلداۋدى ماقۇلداسا، ماتەريالداردى ونىڭ سوڭعى تۇرعىلىقتى جەرى نەمەسە تىركەلگەن جەرىندەگى سوتقا جولدايدى.

قازاقستاندىق سوتتىڭ شەتەلدىك ۇكىمدى تانۋ تۋرالى شەشىمى كۇشىنە ەنگەن سوڭ، ماتەريالدار ءبىزدىڭ ازاماتىمىز جازاسىن وتەپ جاتقان ەلگە جىبەرىلەدى. وندا تۇپكىلىكتى شەشىمدەر قابىلدانادى. ەگەر ول قولداۋ تاپسا، ءبىزدىڭ قۇزىرەتتى ورگاندار ونى ورىنداۋعا كىرىسەدى. بۇل پروتسەسستىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىت الادى. ەڭ قولايلى جاعداي دەگەننىڭ وزىندە، كەم دەگەندە ءبىر جىل كەتۋى مۇمكىن.

– جىلىنا شەتەلدە جازاسىن وتەپ جۇرگەن قانشا وتانداسىمىز ەلگە بەرىلەدى؟

– جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 30-عا جۋىق سوتتالعان قازاقستاندىق جازاسىن ءوز ەلىندە ءارى قاراي وتەۋ ءۇشىن وتانىنا بەرىلەدى. 2018 جىلدان بەرى 116 ازامات قازاقستانعا بەرىلدى. ولاردىڭ كوبىسىن رەسەي بەرگەن.

–  باس پروكۋراتۋراعا شەتەلدە سوتتالعان قازاقستان ازاماتتارىن بەرۋدەن باس تارتقان جاعدايلارى بولا ما؟

–  ءيا، ونداي جاعداي بولىپ تۇرادى. 2018 جىلدان باستاپ شەتەلدىك تاراپتار بىزگە قازاقستاننىڭ 57 ازاماتىن بەرۋدەن باس تارتتى. ويتكەنى ولار وزدەرى قىلمىس ىستەگەن ەلدە زالالدى وتەمەگەن نەمەسە جازاسىن وتەپ بىتۋىنە التى ايدان از ۋاقىت قالعان، نە «ەل مۇددەلەرىنە زيان كەلتىرۋى مۇمكىن» دەگەن كۇدىككە ىلىنگەندەرى دە بار. بىراق وسىلاي ەكەن دەپ ءبىز قاراپ قالمايمىز. شەتەلدە جازاسىن وتەپ جۇرگەن ازاماتتارىمىزدى ەلگە قايتارۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسايمىز.

وسى ورايدا، قىتاي تۇرمەسىندە وتىرعان اقجارقىن تۇرلىباي  تۋرالى سۇراعىم كەلىپ تۇر. جۋىردا قىتاي قازاقستانعا اقجارقىندى بەرە مە؟

اقجارقىن تۇرلىبايدىڭ ىسىنە قاتىستى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانە ا. تۇرلىبايدىڭ ادۆوكاتتارى ءتيىستى جۇمىستاردى اتقارىپ جاتىر. الايدا ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. اقجارقىننىڭ ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە اۋىستىرسا، ءبىز قىتاي تاراپىنا ونى قازاقستانعا بەرۋ تۋرالى قايتادان سۇراۋ سالامىز. بۇل ماسەلەنى باس پروكۋراتۋرا ەشقاشان نازارىنان تىس قالدىرمايدى.

 – ۋاقىت ءبولىپ سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان: شاپاعات سەردالى

 

 

 

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button