ادالدىق اكسيوماسى

كورنەكتى جۋرناليست-جازۋشى جانات ەلشىبەكتىڭ جان سىرى

اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسى
قۇدانىڭ قۇدىرەتى، ءبىزدىڭ جۋرناليست اعايىن­دار­دىڭ اينالاسىنداعى جۇرتتان ات وزدىرىپ، الاقايلار ءبىر ارتىقشىلىعى بار. ايتالىق، تورتكۇل دۇنيەنى توڭكەرىپ تاستاۋعا قابىلەتتى عۇلاما عالىمداردىڭ نە­مەسە اجال اۋزىنداعى بەيباقتىڭ بەتىن بەرى قارا­تار داۋاگوي دارىگەرلەردىڭ ەسىمىن ەل ءاردايىم بىلە بەر­مەۋى مۇمكىن. ال كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنەن شىققان كو­شەلى دۇنيەلەر تۋدىرعان ارىپتەستەرىمىز تەز تانى­لا­دى. بۇل ەندى كەز كەلگەن كاسىپ يەلەرىنىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا قويۋى ەكىتالاي باقىت.
بالاعىمىزعا شالىنىپ جۇرسەك تە، شىعار­ما­شى­لىق «شالىققا» ۇرىنعان بالالاردىڭ بارلىعى كى­تاپ، گازەت-جۋرنال وقۋعا ەرتەرەك قۇمارتاتىنى بەل­گىلى جايت. اسىرەسە، مەكتەپ قابىرعاسىندا مەرزىمدى ءباسپاسوزدى قالت جىبەرمەي، قاداعالاۋعا تىرى­سا­تىن­بىز. «بالدىرعان» باستاعان، «قازاقستان پيونەرى»، «لە­نينشىل جاس» قوستاعان باسىلىمداردى ءبارىمىز اكە-شەشەمىز اكەلەر بازارلىقتاي اسىعا كۇتەتىنبىز. ولاردىڭ ىشىنەن ءوزىمىزدىڭ وي-ورىسىمىزگە لايىق ولجا­مىزدى تاۋىپ، رۋحاني راقاتقا كەنەلەتىنبىز. جاس جانىمىزدى جاۋلاعان جاقسى ماقالالار اۆ­تورلارىنىڭ اتى-ءجونى دە جادىمىزدا جاتتالىپ قا­لاتىن. سول ساڭلاقتاردىڭ اراسىندا بۇگىندە جەت­پىس بەستىڭ جەلكەسىنە شىققان قالىڭ قازاققا تا­نى­مال تالانتتى قالامگەر، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى جانات ەلشىبەك تە بولعانىن ءجيى ەسكە تۇسىرەمىن. باسقاسىن بىلمەيمىن، تالاي جەتكىنشەكتىڭ تانىمىن تاربيەلەگەن سوزجۇمباقتارىن شەشۋگە ۇلكەن-كىشى شەتىنەن ءۇيىر ەدى. كەيىن جۋرناليستيكانىڭ جالىنا جار­ماس­قان كەزىمىزدە جاكەڭمەن جاقىنى­راق تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وندا رەسپۋبليكالىق «حا­لىق كەڭەسى» گازەتىنىڭ تالدىقورعان وب­لى­سىن­داعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولاتىنمىن. تاۋەل­سىز­دىك تاڭىن اتىرعان 1991-ءدىڭ تامىزى. ارعى-بەر­گى تاريحىمىزدا ورنى بولەك اتاقتى وي­جاي­لاۋدا اسىلتەكتى ابىلايدىڭ ارقاسۇيەر قول­باس­شى­سى قاراگەرەي قابانباي باتىردىڭ 300 جىل­دىق تويى دۇرىلدەپ ءوتىپ جاتقان. اسپانعا اق كوبىك اتقان اساۋ تولقىندى تەنتەكتىڭ اڭ­عارىنداعى ۇيگەنتاس شاتقالى الىپ ساحناعا اي­نالدى. ۇزىن سانى سەگىز ءجۇزدىڭ ۇستىندە كيىز ءۇي تىگىلدى. توپىرلى تويعا ءتاستۇيىن دايىندالعان جە­تىسۋلىقتار قولىن قۋسىرىپ، كەڭ-بايتاق ەلى­مىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قوناقتاردى قا­باق شىتپاي قارسى الدى. مارتەبەلى مەي­مان­دار قاتارىندا ەلگە سىيلى «ەگەمەن قا­زاق­ستان­نىڭ» قىزمەتكەرلەرى دە بوي كورسەتىپ، قۋانىش قۇ­شاعىنداعى حالىقتىڭ قايناعان ورتاسىنان تا­بىلدى. سول جولى جانات اعا ەلشىبەكپەن ال­عا­ش رەت قول الىسىپ، ەرتەدەن ارالاسقان ەسكى تانىستارداي ەلجىرەي تابىستىق. ول – قاسيەتتى قاراتالدىڭ، مەن – اعىندى اقسۋدىڭ تۋما­سى­مىز. اسقار الاتاۋدىڭ توسىنەن قۇلايتىن قوس وزەن دە بالقاشقا بارىپ قۇياتىنى ايان. ءتۇ­سى­نىستىگىمىزدىڭ ءتۇپ-توركىنى جەرلەستىكپەن عانا شەك­تەلمەگەنى ءسوزسىز. باۋىرلاستىقتىڭ باسقا دا باس­تاۋلارى بارشىلىق بولسا كەرەك.
كوڭىلدى كوككە ورلەتەر كوكجايلاۋ ءتورىن­دەگى كەزدەسۋ ۇستىندە اڭگىمەلەنگەن كوپ جاي­لار ەستەن شىققالى قاشان. الايدا جارقىن ءجۇزدى جايساڭ جاننىڭ اۋزىن اشسا، كومەكەيى كورىنەتىن كوركەم مىنەزى ۇمىتىلماستاي اسەرگە بولەگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىن.
ول تۋعان وڭىرىمەن ەتەنە بايلانىسىن ەش­قاشان ۇزگەن ەمەس. جەرلەستەرى دە ءسۇي­سىنۋگە تۇرارلىق سۇيىكتى ازاماتىن ەلدەگى ەرەك­شە وقيعا ساناتىنداعى سالتاناتتى شارا­لارعا ءجيى شاقىرادى. سونداي ساپارلار اياسىندا اندا-ساندا جولىعىسساق تا سالەمىمىز سۋىماي، اعالى-ءىنىلى قارىم-قاتىناسىمىز بەكي بەردى. سىيلاستىعىمىزعا سىزات تۇسپەدى. ۇلكەندىك جاساپ ۇيرەتكەن اقىلىنا قۇلاق استىم. سونىڭ ار­قاسىندا «ويتوعاننىڭ سوڭعى ورىسى»، «شو­قان تۇسكەن ءۇي»، «جامبىلدىڭ جەكە دارىگەرى» ءجا­نە باسقا ماقالالارىم «ەگەمەندە» ەدەل-جە­دەل جارىق كورىپ جاتتى.
ارالاس-قۇرالاستىعىمىز استاناعا كوشىپ كەل­گەن سوڭ ءتىپتى ارتا ءتۇستى. رەسپۋبليكانىڭ رەسمي ءۇنى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جاۋاپ­تى حاتشىسى لاۋازىمى قانشالىقتى اۋىر جۇك ارقالاتقانىنا قاراماستان قالامىن قاڭتارىپ تاستاماعانىنا قايران قالاسىڭ. كۇنى-ءتۇنى شاپقىلاۋدان شارشاماي كوركەم شىعارمالار جازۋ شىنىمەن تاڭداي قاعارلىق جاعداي. رەداكتسياداعى ەڭ قيىن وندىرىستىك بۋىندى باس­قارۋ بارىسىندا نەبىر كۇردەلى ىستەردىڭ كۇر­مەۋىن تابۋعا تۋرا كەلگەنى تالاسسىز. گازەتتى بە­زەن­دىرۋ، ياعني نومىرگە باراتىن ءاربىر ما­تەريال­دى ماعىناسىنا قاراي ۇتىمدى ورنالاستىرىپ، وقىرمانعا ۇسىنۋ وتە ۇلكەن ونەر. وسىناۋ ورا­سان شارۋانى جاكەڭ ۇزاق جىلدار بويى وي­داعىداي ورىندادى. ەگەر «ەگەمەن» اقپارات قۇ­رالدارىنىڭ الامانىندا ىلعي بايگەنىڭ ال­دىنان كورىنۋدى داستۇرگە اينالدىرسا، وعان جانات ەلشىبەك جامپوزدىڭ دا قوسقان ۇلەسى قو­ماقتى.
ەڭبەك ەش كەتكەن جوق. توگىلگەن تەردىڭ ءتو­لەۋىندەي ءتۇرلى ماراپات بەلگىلەردى ءتۇ­گەندەپ جاتۋدىڭ، ءسىرا قاجەتى بولا قويماس. ەڭ باس­تىسى، الدىڭعى بۋىن دا، كەيىنگى تولقىن دا ونىڭ ەسىمىن ايرىقشا ىلتيپاتپەن اتايدى. قا­سىنداعى قاناتتاستارى قادىرلەپ جاتسا، ادامعا ودان ارتىق قانداي قۇرمەت قاجەت.
1976 جىلى جارىق كورگەن «جاۋقازىن» ات­تى تۇڭعىش دەرەكتى حيكاياتى جاراسىمدى جال­عا­سىن تاۋىپ، رەسپۋبليكاداعى ءارتۇرلى باسپادان «ستۋ­دەنتتىك مەريدياندار»، «سەن بىلەسىڭ بە؟»، «التىن ۇيا»، «اتامەكەن»، «قارلىعاش»، «جوعالعان تەڭىز»، «زەرەك»، «شاعالالار جىلاي ما وسى؟»، «مىڭ ءبىر قىزىق»، «قوش بول، تەڭىز»، «تانىم»، «ۋاقىت – سىناپ»، «سىرلى الەم»، «تاعدىر جەلى» ءتارىز­دى پۋبليتسيستيكالىق-تانىمدىق كوركەم ادەبي كىتاپتارى وقىرمان ولجاسىنا اينالدى.
مەرەيتوي قارساڭىندا كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدە ك ۇلىمدەپ جۇرگەن كوكەمىزبەن جۋىر­دا تاعى جۇزدەسىپ، ارىدەن قوزعاپ اڭگىمە-دۇكەن قۇرۋدىڭ ورايى كەلگەن بولاتىن. قازاق باس­پاسوزىندە قايتالانباس قولتاڭباسىن قا­لىپ­تاستىرعان تۇعىرى بيىك تۇلعانىڭ ونەگەلى ءومىر جولىن وزىمىزشە ورنەكتەگەندى ءجون كوردىك.

تۋعان جەرىم – تۇعىرىم
مەنىڭ قازىرگى مەكەنىم سارىارقا ساۋى­رىن­داعى سامالاداي استانا مەن كىندىك قانىم تامعان بالقاش باۋىرىنداعى اۋى­لىم­نىڭ اراسىندا ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر جاتىر. كەيدە ەر­كە ەسىلدىڭ جاعاسىندا وتىرىپ قيىرداعى ق­اراتالىمدى اڭسايتىنىمدى قايتەرسىڭ. سانا­داعى ساعىنىش كەۋدەنى سىزداتىپ، كەرەمەت سە­زىم­دەرگە بولەيدى. سوندايدا قولعا قالام الىپ، ادەمى اسەرلەرىمدى اق قاعازدا ايشىقتايمىن. اتتەڭ، اقىن ەمەسپىن، ايتپەسە پوەزيا قۇلاگەرى ءىلياس­تاي سۇلۋلىعىن سۋرەتتەۋگە ءتىل جەتپەس جە­تىسۋدىڭ ۇشقان قۇس، جۇگىرگەن اڭىنا دەيىن جىر­لار ەمەس پە ەم.
ايتسە دە، سۋى كۇندىز كۇمىس، تۇندە التىن بو­لىپ اعاتىن قاراتالىمدى وزىمشە ءاس­­پەت­تەۋدەن الىمشە جالىققان ەمەسپىن. پەشە­نەم­­دەگى پەرزەنتتىك پارىزىمىزدى وتەۋگە ۇم­تىل­­ماساق، ازاماتتىعىمىز قايسى.
كەمەڭگەر جازۋشىمىز ءابىش كەكىل­باي ۇلى­نىڭ پايىمداۋىنشا، قالىڭ جى­نىستى قاراتال بويىندا كومبەسى كوپ تاريح­تى جاسىرعان كونە قالالار بولعان كورىنەدى. ونىڭ ويىن وسى وڭىردە جۇرگىزىلگەن ارحەو­لو­گيا­لىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى دە اي­عاقتايدى. تابىلعان جادىگەرلەر تالاي عا­سىر­لىق شەجىرەدەن تاعىلىمدى سىر شەرتەدى.
ەسىمى ۇرپاقتارىنىڭ ۇرانىنا اي­نالعان نەبىر جاقسى-جايساڭدار ءوتىپ­تى بۇل وڭىردەن. ەلىنىڭ قامىن جەگەن ەسكەلدى، بال­پىق بيلەردىڭ ۇلگى-ونەگەسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءۇزىل­مەي كەلەدى. قاسيەتتى وزەننىڭ جاعاسىندا ايتۋ بي جاۋباسار ۇلى، باقاي باتىر، مىقتىبەك باتىر، جالمەندە بي بايشىعاش ۇلى، پىشان جالمەندە ۇلى، قوعىل كورىپكەل، قارىنباي اۋليە ءتاتتىباي ۇلى، ۇمتىل قابىلبەك ۇلى، ءتى­لەۋعۇل باتىر، ارقاباي اۋليە سەكىلدى دۇلدۇلدەر مەن بۇلبۇلدار دامىل تاپقان. ولاردىڭ ءبارى ارعى زاماندارداعى ارىستار. ال بەرىدەگى اسىل­دارى­مىز ءوز الدىنا ءبىر توبە. قازاق تەاتر ونە­رى­نىڭ قابىرعالى قايراتكەرلەرى قانابەك باي­سەيىتوۆ پەن بيكەن ريموۆا، ادەبيەتىمىزدەگى دە­تەكتيۆ جانرىنىڭ كوشباسشىسى كەمەل توقاەۆ، دارىندى سۋرەتشى اناربەك ناقىسبەكوۆ، ساڭلاق سپورتشى ماۋلەن مامىروۆ، «حالىق قاھار­مانى» ازامات ءجۇمادىلوۆ، قادىرى بولەك قالام­داس باۋىرلارىم مۇعالىمباي جىلقىايداروۆ، نە­سىپ جۇنىسباەۆ، ورداش كەندىرباەۆ، امىرە ءارىن سىندى مارقاسقالارىمىزدى ءاردايىم ماقتان تۇتامىز.
جەرلەستەرىمنىڭ بۇگىنگى ءاربىر جەتىس­تىگى­نە جاس بالاداي قۋانىپ، جاقسى ىسىنە جاناشىر بولىپ جۇرەمىن. ءومىر-وزەننىڭ اساۋ تول­قىندارى الىسقا الىپ كەتكەنىمەن، ارتى­مىز­دا اقارلى-شاھارلى ەل-جۇرتىمىزدىڭ با­رىن ويلاپ، ىشىمىزدەن تاۋبە ەتەمىز.

انامنىڭ اقىلى اداستىرماي كەلەدى
سوعىستان سورلاعان حالىق 50-جىلدارى ەپتەپ ەڭسە كوتەرە باستادى. ايتسە دە، تۇر­مىسىمىز ءالى تولىقتاي تۇزەلە قويماعان. توبەسى قاراتالدىڭ نارقامىسىمەن جابىلعان قور­جىن تامدا قونىس تەپكەن اۋىل مەكتەبىندە ون بەس شاقتى بالا قىسىلا-قىمتىرىلا وتى­رىپ وقيتىنبىز. ءبىر اياعىن مايدان دالاسىندا قال­دىرىپ كەلگەن بازارحان اعايدىڭ ساباق سۇرا­عانداعى سۇسىنان قورقاتىنىمىز سونداي، كىرەرگە تەسىك تاپپايتىنبىز. قاباعىنان قار جاۋ­عان قاتالدىعىنىڭ ارقاسىندا ساپالى ءبىلىم ال­دىق. ۇلاعاتتى ۇستاز ءتالىمىن بۇكىل سارىەسىك-اتىراۋ ايماعى اڭىز قىلىپ ايتادى. جارىقتىق ءار­بىر شاكىرتىنىڭ كوركەم جازۋعا ماشىقتانۋىنا قات­تى ءمان بەرەتىن. قارىنداشتى قاتىرىپ ۇش­تاۋ­عا ۇيرەتەتىن. سودان سوڭ كوبەيتۋ كەستەسىن كۇن­دە سۇرايتىن.
التىنشى-جەتىنشى سىنىپتاردا ادەبي شى­عارمالار وقۋمەن اۋەستەنىپ، جازۋ-سىزۋعا ءۇيىر­سەك­تەي باستادىق. ومىرىمدەگى وسى وزگەرىستى اڭ­عار­عان انام بىردەن ماعان مىناداي اقىل ايت­تى: «اقىرى نيەتىڭ اۋعان ەكەن، سەن دە كورگەن-ءبىل­گەنىڭ مەن كوڭىلگە تۇيگەنىڭدى قاعازعا ءتۇسىرىپ باي­قاساڭ قايتەدى؟ قالامىڭدى ۇشتاۋ ءۇشىن ال­دىمەن كۇندەلىك جازىپ داعدىلان. ارعى جا­عىن كورە جاتارسىڭ. انداعى قولىڭنان تاستا­ماي­تىن گازەتتەرىڭە اۋىل-ايماقتىڭ، ءوزىڭنىڭ مەك­تەبىڭنىڭ جاعىمدى جاڭالىقتارىن جولداپ جىبەر». اياۋلى انامنىڭ الگى ءسوزى اسەر ەتتى، ال­عاش­قى ماقالالارىمدى جازا باستادىم. سونىڭ ناتيجەسىندە «قازاقستان پيونەرىندە» (قازىرگى «ۇلان») تىرناقالدى حابارىم جارق ەتە قالدى. باس-اياعى ون-اق جولدى قۇرايتىن تۇڭعى­شىم­نىڭ اتى – «پيونەرلەرگە ريزا».
تاسقا باسىلعان اتى-ءجونىمدى كورگەن اۋىل­داستار اراسىندا ابىروي-بەدەلىم ار­تىپ، «ءتىلشى بالا» اتاندىم. ماقالالارىم ءبىرى­نەن كەيىن ءبىرى جاريالانىپ جاتتى. جارا­ماي قالعاندارى دا جوق ەمەس. ولاردىڭ نەگە شىقپاعانىن ءتۇسىندىرىپ رەداكتسياداعىلار حات ءجى­بەرەدى. ءبىر جاقسىسى، ەشقايسىسى بەتىڭنەن قاق­پايدى. كەلەشەگىڭنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىن­دەرىن جەتكىزىپ، جىگەرىڭدى جانيدى. كەلە-كەلە ءمول­تەك اڭگىمەلەر، وچەركتەر، ەتيۋدتەر، سۋرەتتە­مە­لەر جازىپ، بالالار باسىلىمدارىنان باسقا «جەتىسۋ»، «سپورت»، «لەنينشىل جاس» گازەتتەرىنە دە ءجو­نەلتۋدى تاجىريبەگە ەنگىزدىم. جاريالان­عان­دارىن جاتا-جاستانا وقىپ، ءوز كوزىمە ءوزىم سەن­بەيمىن. شىنىمەن-اق وسىلاردى مەن جاز­دىم با دەگەندەي. مەنىڭشە، بۇل بارلىق قا­لام­داس ارىپتەستەرىمىز باستان كەشكەن كەپ بولسا كەرەك.
ارمانىمدى ايالاپ، قيالىمدى قياعا سەر­مەتكەن انامدى ىلعي قۇرمەتپەن ەسكە الامىن. سول كىسى سالىپ جىبەرگەن سوقپاق مەنى اداستىر­ماي الىپ كەلەدى.

«بەرىڭدەر، سۇراعان قاعازىن!»
قالام-قاعازعا قارشادايىمنان قۇمارت­قا­نىمدى جوعارىدا جەتكىزدىم، بىلەم. سوندىقتان بىرە­سە عارىشكەر، بىرەسە ينجەنەر بولامىن دەپ سول­قىلداماي، كامەلەتتىك اتتەستات قولعا ءتيى­سى­مەن جۇرەگىم قالاعان جۋرناليستيكانىڭ ار­عى­ما­عىن اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن الماتىعا اتتاندىم. ارۋ شاھارعا ات شالدىرعان بويدا الاسۇرىپ، كوم­مۋنيستىك داڭعىلدىڭ بويىنداعى 63-ءۇيدى ءىز­دەدىم. ويتكەنى، وندا ءوزىمنىڭ «لەنينشىل جا­سىم» ورنالاسقانىن بىلەمىن. تسۋم-نىڭ ماڭايىن­داعى كەرەك مەكەنجايعا ماڭداي تىرە­گە­نىممەن، ىشكە باسا-كوكتەپ كىرۋگە باتىلىم جەت­پەدى. «بايعۇس بالا، سەنى مۇندا كىم كۇتىپ وتىر؟» سانامدى سان-ساققا جۇگىرتكەن جايسىز ساۋال­عا جاۋاپ تاپپاي ءسال-ءپال توسىلعانىممەن، بەل­­گىسىز ءبىر كۇش ىشكە قاراي يتەرمەلەدى. جە­دەل­دەتە باسىپ، ءۇشىنشى قاباتتاعى «لەنينشىل جاس­تىڭ» كيەلى تابالدىرىعىن اتتاعانىمدا ات­تاي تۋلاعان جۇرەگىمنىڭ ءدۇرسىلىن باسا الماي، از-كەم ايالدادىم. اياداي عانا ءدالىزدىڭ قا­بىر­عاسى قاتار-قاتار ەسىك ەكەن. شەتىنەن اشىق تۇر. قا­عازعا قاراپ شۇقشيا قالعانداردىڭ اينالا­سىن­داعىلارمەن مەندە شارۋاسى شامالى. اي­دا­لاعا اڭىرعان اق قويانداي ابىرجىپ مەن تۇر­مىن. كەنەت ۇزىن بويلى جىگىت بەيمەزگىل قو­ناققا بەتىن بۇردى.
– كانە باۋىرىم، تورلەت! اكەلگەن بىردەڭە­لە­رىڭ بولسا، كورسەت. مەن – قالداربەك نايمان­باەۆ دەگەن اعاڭمىن.
– وي، ءسىزدى بىلەمىن عوي. ايگىلى ابىلسەيى­تاي­حا­نوۆ، تيمۋر سەگىزباەۆ تۋرالى وچەركتەرىڭىزدى وقى­عانمىن. مەن وزدەرىڭىزدىڭ شتاتتان تىس ءتىل­شىلەرىڭىزبىن… مىنە، مىناۋ گازەتكە باسىلعان ما­تەريالدارىمنىڭ قيىندىلارى… جۋرفاكقا تاپ­سىرماقپىن… سوعان انىقتاما بەرسەڭىزدەر جاق­سى بولار ەدى…
ەندى ءوربي بەرگەن ەكەۋارا اڭگىمەمىزدى ءال­دە­كىمنىڭ ءامىرلى داۋسى ءبولىپ جىبەردى.
– قالەكە، بەتتەر قايدا؟ دايىن با؟
ۇلكەندى سىيلاپ ۇيرەنگەن باسىم وتىرعان ورنىمنان ۇشىپ تۇرىپ، قولىمدى ۇسىندىم.
– شەراعا، مىنا بالا ءبىزدىڭ جاس ءتىلشىمىز عوي. ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسپەك. جۋرناليست بول­ماق­شى. بىزدەن مىنەزدەمە سۇرايدى.
– بەرىڭدەر، سۇراعان قاعازىن! بالكىم، سەپتىگى تيەر…
العاشىندا اشۋلىلاۋ كورىنگەن ادۋىندى باس­تىقتىڭ باس-اياعىمدى بارلاي قاراپ، جىلى جى­ميعانىن بايقادىم. جانىما نۇرلى شۋاق قۇي­عان سول جالقى ءسات، جالعىز اۋىز ءسوز جادىم­دا ماڭگىلىك جاتتالىپ قالدى.
بىراق قانشا ۇمتىلعانىممەن، قازگۋ-دىڭ ءدامى تارتپادى. اسكەري كوميسسارياتتىڭ كۋالىگى بولماي، وتكىزگەن قۇجاتتارىم كەرى قاي­تارىلدى. «جانى قىسىلعان جاقىنىن تابادى­نىڭ» كەرىمەن قايتادان «لەنينشىل جاسقا» قاراي جۇگىردىم. ويتكەنى وكىنىشىمدى ايتىپ، وكسىگىمدى باساتىن باسقا جاناشىرىم جوق ەدى. مەنىڭ مۇشكىل ءحالىمدى كورىپ، مۇڭدى كوڭىلىمدى جۇباتقان جۋرناليستەر ۋاقىتتى ۇتتىرماي كازپي-ءدىڭ فيلفاگىنا بارۋ جونىندە كەڭەس بەردى. مۇعالىم بولعىم كەلمەيتىنىن العا تار­تىپ، ات-تونىمدى الا قاشسام، ولار ءوز ءۋاجىن اي­تىپ الەك. «بالاقاي، سەن الدىمەن ءتۇسىپ الساڭ­شى. كەيىن اۋىسىپ كەتەرسىڭ. ايتپەسە، ءمۇيىزى قارا­عايداي ءبىراز مىقتى جۋرناليستەر مەن جازۋ­شىلار سول كازپي-ءدى بىتىرگەن».
سونىمەن، قويشى، اعالارىمنىڭ ءسوزىن جەرگە تاستامادىم. ەمتيحاندا جازعان شىعارمامنىڭ ءبىرىنشى بەتىنە «لەنينشىل جاس­تىڭ» بەرگەن مىنەزدەمەسىن قىستىرىپ ءجى­بەر­دىم. كىم بىلەدى، شەراعاڭ ايتقانداي، ءبىر سەپتىگى تي­گەن شىعار. ايتەۋىر، ءبىلىم بايگەسىندە باعىم جا­نىپ، ستۋدەنتتەر قاتارىنا قابىلداندىم.

مۇرتازا، بەردىقۇلوۆ،
بايجانوۆ، كەكىلباي ۇلى…
جانە بەس ءجۇز جۋرناليست
جاستايىمنان جان سەرىگىم بولعان جازۋ-سىزۋدى ستۋدەنتتىك شاعىمدا ودان سايىن شيراتتىم. ساباقتان بوس ۋاقىتتاردا رە­داكتسيالاردى جاعالادىم. بويىمداعى قا­بى­لەت ۇشقىندارىن قالايدا ءوشىرىپ الماۋ ءۇشىن ۇنە­مى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرۋگە تالپىندىم. كو­بى­نە­ گازەت بولىمدەرىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىن­داي­مىن. سوڭعى كۋرستى اياقتاۋعا جاقىن قال­عان­دا «لەنينشىل جاستىڭ» جاۋاپتى حاتشىسى ءسابيت جيرەنوۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى سەرىك ءابدىرايىموۆ قولىمنان جەتەكتەپ، رەداكتور شەرحان مۇرتازاەۆقا الىپ باردى. «وتكەندەگى ايت­قان جىگىتىمىز وسى» دەدى ەكەۋى اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن. سوزدەرىنىڭ سىڭايى­نا قاراعاندا مەنى جۇمىسقا قابىلداماق. باياعى تانىس داۋىس گۇج ەتە قالدى.
– ءاي، كراسۆوردشى، سەكرەتارياتقا سالىپ ءجى­بەر­سەك، جۇمىستى الىپ كەتەسىڭ بە؟
– ينستيتۋتتا ونى وقىتقان جوق قوي. ەش­تەڭە ەتپەس، ۇيرەنەرمىن…
– بىلەم وقىتپاعانىن. ەرىنبەي ەڭبەكتەن­سەڭ، ەڭسەرمەي نەمەنە؟! ماكەت سىزۋ قيىننان قيىس­تىرىپ سوزجۇمباق قۇراستىرۋدان اۋىر دەي­مىسىڭ. داۆاي، ىسكە كىرىس!
تالاي تالانتتىڭ تۇساۋىن كەسىپ، تو­ما­عاسىن سىپىرعان «لەنينشىل جاستىڭ»
( بۇگىنگى «جاس الاش») نوياندارى قاتارىنا قا­لاي قوسىلىپ كەتكەنىمدى ءتىپتى بىلمەي قالدىم.
ءبىر جىلدان كەيىن شەراعاڭ «جالىن» جۋر­نالىنا باس رەداكتور بولىپ كەتتى دە، ونىڭ ورنىنا سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ كەلدى. ەڭ عاجابى، ەكەۋى رۋحتاس-تۇعىن. قوس رەفور­ما­تور-رەداكتوردىڭ ۇلتجاندىلىق ۇستانىمدارى ءبىر-بىرىنەن الشاق كەتپەيتىن. ولار قوعامنىڭ قوتىرىن قاسىعان، قوردالانعان ماسەلەلەرىن قوزعاعان وتكىر تىلشىلەرىن قولداي دا، قورعاي دا بىلەتىن. بيلىكتىڭ تاراپىنان ۇيىرىلگەن بي­شىككە وزدەرىنىڭ جونارقالارىن توساتىن. ەش­قايسىمىزدى ەشكىمگە جىعىپ بەرمەيتىن. باتىر باس­شىڭ باردا سەن دە ەشتەڭەدەن سەسكەنبەي، جان-جاعىڭا جالتاقتاماي قالامدى ەركىن ءسىل­تەيسىڭ. ەلدىك، ۇلتتىق مۇددەلەردى ەكشەپ، ءالسىز الەۋ­مەتتىڭ جوعىن تۇگەندەيسىڭ. بىردە بالىق­شىلار ومىرىنەن «شاعالالار جىلاي ما، وسى؟..» دەگەن وپتيميستىك وچەرك جازدىم. اششى سىننىڭ اياعى ۋ-شۋعا ۇلاساتىنىن سەزە تۇرا، سەيداعاڭ ماقالانىڭ شەكەسىنە سولاقاي قولىمەن سوي­داقتاتىپ قولىن قويدى دا، دەرەۋ باسپاحاناعا جونەلتتى. ەرتەسىنە جوعارى جاقتان جۇمسالعان سويتان جۇدىرىقتىڭ سوققىسىن ماعان دارىت­پادى. بۇل مىڭنان ءبىر مىسال عانا. وسى شۋلى ماقالام لەزدەمەدە ماقتالىپ، قىزمەتتەس قىز-جىگىتتەر قۇتتىقتاپ جاتتى. تەك ورالحان بوكەەۆ قانا ەش ءۇنسىز قالعانىن ىشتەي جاراتپاعانىمدى جاسىرمايمىن. الايدا ءۇش كۇننەن كەيىن ورە­كەڭ اڭقىلداپ بولمەمە كەلدى دە «اكەلشى قو­لىڭدى، بۇگىن عانا وقىدىم. كوكەيكەستى پروب­لەمانى كوتەرىپسىڭ» دەدى. كوڭىلىمدە قاتىپ ءۇل­گەرگەن كوك مۇزدىڭ كوبەسى سوگىلىپ قويا بەردى.
قايراتىمىز قارىنداعان قايران جيىر­ما بەس­تىڭ قيماس قىزىقتارعا تو­لى قىر­قاسىنان اسا بەرە «سوتسياليستىك قازاق­ستان­عا» شاقىرىلدىق. ارينە، ەسىمىمدى ەلگە تا­نىت­قان «لەنينشىل جاستان» كەتۋ وڭاي سوقپاعانى انىق. ۇزەڭگى قاعىستىرىپ، قاتارلاسا شاپقان قالامداستارىمدى قيماي ءۇش جىلداي ءجۇردىم. سپورت تاقىرىبىنداعى رەپورتاجدارى مەن وچەر­ك­تەرىن قالىڭ وقىرمان قاۋىم سۇيسىنە وقىعان سەيداعاڭنىڭ تاقىرىپ قويۋداعى تاپ­قىرلىعى، قاراۋىنداعى ءىنى-قارىن­داس­تارى­نىڭ قابىلەت كوزىن اشۋداعى كورەگەندىگى، اركىمدى ور­نىمەن پايدالانا بىلەتىن سۇڭعىلالىعى ەرىك­سىز باس شايقاتاتىن. وسىنداي بىلىكتى ماماننان تاربيە الىپ، وڭ-سولىمدى ايىرعانىمدى ماق­تان تۇتامىن.
«سق»-نىڭ سىقيعان ۇجىمى مەنى بىردەن باۋىر­لارىنا تارتتى دەسەم، وتىرىك ايتقان بو­لار ەدىم. العاشقى تانىستىرۋ جينالىسىندا-اق تارپا باس سالعاندار تابىلدى. قيعاشتاۋ كە­تىپ، قيامپۇرىستاۋ سۇراق قويعاندار كەزدەستى. «سەنى كىم مۇندا شاقىردى؟» دەگەندە، كۇتپەگەن ساۋالعا كۇمىلجىپ قالدىم. ابىروي بولعاندا، رە­داكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ارا ءتۇستى. «ون­دا ءسىزدىڭ شارۋاڭىز قانشا، رەداكتسيا القا­سى سولاي شەشتى» دەدى بالعابەك قىدىربەك ۇلى الگى اعايعا اجىرايا قاراپ. ەندى ەسىمدى جيا بەر­گەندە «شاشىڭ نەگە ۇزىن؟» دەدى ەكىنشى بىرەۋى. جاستار گازەتىندە جاعامىز جايلاۋدا ءجۇرىپ ۇيرەنىپ قالعاندىقتان، بۇل ساۋال قيسىنسىزداۋ سياق­تى كورىندى. كەيىنىرەك وسى پارتيا باسى­لىمىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى مەن كيىم كيىسىنە دەيىن وزگەشەلەۋ ەكەنىن ۇقتىم.
باسشىمىز ساپار بايجانوۆ سالماقتى مىنەزىمەن، بارىنشا بايىپتىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن. ءوزى تاماشا وچەركيست. ەكىنشى ورىن­باسارى سارباس اقتاەۆ تا اقتاڭگەر جۋر­نا­ليست. باسقا دا ۇلگى-ونەگە الارلىق اعالارىمىز جە­تىپ ارتىلاتىن. سويى بولەك سول ساردارلار­دىڭ ساربازى بولىپ سوڭدارىنان ەردىم. قىز­مەتتىڭ قىزىعىن دا، شىجىعىن دا كوردىك. ونى تاڭعا ۇرىپ ايتىپ، تاۋىسا المايسىڭ. «سق-نىڭ» قىر-سىرىن مەڭگەرىپ، ابدەن ىسىلعان كەزىمىزدە «قازاق ادەبيەتى» «قۇدا تۇسپەسى» بار ما. قۇزىرەتى كۇشتى كومپارتيانىڭ پارمەنىمەن اتالمىش اپ­تالىقتىڭ كولەمى ۇلعايىپ، ەندىگى جەردە ون ال­تى بەت بولىپ شىعاتىنىن ەستىدىك. دەمەك، جاڭا كادرلار الۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان عوي. سول سەبەپپەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى جۇبان مولداعاليەۆتىڭ كابي­نەتىنەن ءبىر-اق شىعايىن.
– قاراعىم، بىزگە جاڭاشا ويلايتىن جاۋاپ­تى حاتشى كەرەك. سوعان لايىق كانديداتۋرا رە­تىندە جىگىتتەر سەنىڭ اتىڭدى اتادى. مەن ءوزى وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا مايداندىق گازەت شى­عار­عان اداممىن. بۇل جۇمىستىڭ ماشاقاتىن ءبىر كىسىدەي بىلەمىن. سوندىقتان سەنى پىكىرلەسۋگە شا­­قىرتتىم، – دەدى جۇباعاڭ مايموڭكەلەپ جات­پاي.
قىسقاسى، مەنى جاۋحاتشىلىققا الاتىن بولدى. ونىمەن قويماي، ءتورت بولمەلى پاتەر بولمەك. ىلە-شالا سول زاماننىڭ ءتار­تى­بى­مەن ورتالىق كوميتەتتىڭ سۇزگىسىنەن ءوتتىم. ۇگىت-ناسيحات جاعىنا جاۋاپتى ءابىش كەكىلباەۆ پەن مۇقان ماماجانوۆ وڭ قاباق تانىتىپ، ساتتىلىك تىلەدى. انە-مىنە اۋىسامىن دەپ اۋمالى-توكپەلى كوڭىلمەن جۇرگەنىمدە ساپەكەڭ شاقى­رىپ الىپ، تسك-نىڭ سەكرەتارىمەن مەنىڭ ماسە­لەم جونىندە سويلەسكەنىن، سونداعى ۋاعدالاستىق بويىنشا ەشقايدا كەتە المايتىنىمدى «ەستىرتتى».
مىنە، سولايشا باس باسىلىمداعى قىزمە­تىم­دى جالعاستىرا بەردىم.
…1989 جىلدىڭ قاراشاسىندا شەراعاڭ بىزگە باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالدى. قايتا قۇرۋ قارقىنداپ، جاريالىلىق جالاۋلاپ تۇر­عان تۇس قوي. ۋاقىت ۋىتى ءوز ورنەكتەرىن سالماي قوي­مايدى ەكەن. وڭدى وزگەرىستەر وركەن جايىپ، جاڭا­لىقتار لەبى ەستى.
تسك-نىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى، حال­قىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى وزبەكالى ءجا­نى­بەكوۆ ءوزى ەرتىپ اكەلىپ ۇجىممەن تانىس­تىر­عاندا شەراعاڭ تەمىرقازىق ۇستانىمىن بىردەن ءبىلدىرىپ، الداعى باعىتىن ايقىنداپ الدى.
– وزەكە، گازەتتى «وزگەرت، جاقسارت» دەپ جا­تىر­سىزدار. ول – ەڭ الدىمەن مىنا وتىرعان جۋر­ناليستەرگە بايلانىستى نارسە. مەنىڭ مىق­تى جۋرناليستەر جاسايتىن قۇدىرەتىم جوق. ءويت­كەنى جاراتۋشى ەمەسپىن. ال بۇلار ايتقا­نىم­دى ورىنداپ، اقىلىمدى تىڭداسا، بىردەڭە تىن­دىرۋعا بولادى. ءبىز ەندى تولعاقتى ماتەريال­داردى، وتكىر سىن ماقالالاردى كوبەيتەمىز. شىرىلداعان شىندىقتى جازامىز. ءسىز سوعان قامقور بولىڭىز، – دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىن نىعىز­داپ.
شەراعاڭنىڭ ۋادە ۇدەسىنەن شىققانى بارشاعا ايان. جۇرت بىلەتىن بەلگىلى جاي­لاردى بەكەرگە قايتالاپ جاتپايىن. جيىر­ما جىلدان كەيىن قايتا قاۋىشقان قادىرلى جان­نىڭ قاراماعىندا گازەتتىڭ جاۋاپتى حات­شى­سى قىزمەتىن قال-قادىرىمشە اتقارىپ باق­تىم. سىندارلى ساتتەردە سىر بەرمەۋگە تىرىس­تىم.
…جۋرناليستىك عۇمىرىمدا قازاقتىڭ اسا كور­نەكتى ازاماتتارىمەن قىزمەتتەس بولعا­نىم­دى وزىمە زور مارتەبە سانايمىن. سوعان سان ءمار­تە شۇكىرشىلىك قىلامىن. تىكەلەي گازەتتىڭ ءتىز­گىنىن ۇستاعان ون ءبىر باس رەداكتوردىڭ جەتەك­شى­لىگىمەن ۇلكەن گازەتتى قالىڭ وقىرماننىڭ سۇيىك­تىسىنە اينالدارعان مايتالمان باسشى­لار­دىڭ مەكتەبىنەن ءوتتىم. ولار – شەرحان مۇرتازا، سەي­داحمەت بەردىقۇلوۆ، ساپار بايجانوۆ، بال­عا­بەك قىدىربەك ۇلى، كورىك دۇيسەەۆ، شەرحان مۇرتازا، ءابىش كەكىلباەۆ، نۇرلان ورازالين، ءۋاليحان قاليجان، ەرجۇمان سمايىل، ساۋىتبەك ءابدىراحمانوۆ. بۇكىل سانالى عۇمىرىمدى وسى ەكى باسىلىمدا وتكىزگەن جىلدارى بەس جۇزگە جۋىق ۇلكەندى-كىشىلى جۋرناليست اعايىنمەن يىق تىرەسىپ، قول ۇستاسىپ گازەت جاساعانىمدى ءاردايىم ەرەكشە ۇكىلەپ ايتقىم كەلەدى. مۇنداي باقىت كەز كەلگەن پەندەنىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرا بەرمەيتىنى ايان…

***
قاشان كورسەڭ دە جاراۋ اتتاي جايتاڭداعان سەر­گەك قالپىنان اينىمايتىن جانات ەلشى­بەك­تىڭ قازىر دە قاراپ جاتپاعانىنان حاباردارمىز. وتكەندە ءوزارا اڭگىمە ۇستىندە ەكى كىتاپتىڭ سياسى كەپپەگەن قولجازباسىن باسپاعا تاپسىر­عانىن ايتىپ قالدى. نە تۋرالى دەيسىزدەر عوي؟ ونى ءساتىن سالعان تۇستا وقي جاتارسىزدار…
ومىرلىك ۇستانىمى ادالدىق اكسيوماسى ءىس­پەتتى جان-اعا، جازارىڭىز كوبەيىپ، مەرەيىڭىز اس­قاقتاپ وقىرماندى قۋانتا بەرۋىڭىزگە تىلەكتەسپىز!

تالعات باتىرحان،
جۋرناليست

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button