حالىق تاڭداۋىمەن قالاناتىن وزگەرىستىڭ ىرگەتاسى

رەفەرەندۋم بەلگىلەنگەن 5 ماۋ­سىم دا تاياپ قالدى. حالىق «رە­­­فە­رەن­دۋم نە بەرە­دى، نەنى وزگەر­تە­دى؟» دەپ بۇل سايا­سي پرو­تسەستەن جاڭا­لىق كۇتىپ وتىر.

«AMANAT» پارتياسى جانىنداعى قوعام­دىق ساياسات ينستيتۋتى Referendum: Halyq üni زەرتتەۋىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس قا­زاق­ستاندىقتاردىڭ 67،9 پايىزى كونستيتۋتسيالىق رە­فورما ەلدىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى دەپ ەسەپ­تەي­تىنىن مالىمدەدى.

رەفەرەندۋمداعى داۋىس – وزگەرىسكە ءۇن قوسۋ
بۇدان بۇرىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي، كونس­تي­تۋتسيانى وزگەرتۋگە بايلانىستى داۋىس بەرۋ­گە 18 جاستان اسقان ەل ازاماتتارى قاتىسا الا­دى. استانا ۋاقىتىمەن ساعات 07.00-دەن 20.00-گە دەيىن­گى ارالىقتا سايلاۋ ۋچاسكەلەرى جۇ­مىس ءىس­تەيتىن بولادى.
سايلاۋ ۋچاسكەلەرى قازاقستاننىڭ ءاربىر ەلدى مە­كەنىندە، سونداي-اق 52 شەتەلدە ۇيىم­داس­تىرىلادى.

رەفەرەندۋمدا «2022 جىلعى 6 ما­مىردا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىندا جاريالانعان «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا ءوز­گەرىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرا­لى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭى­نىڭ جوباسىندا باياندالعان قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قول­داي­سىز با؟» دەگەن ءبىر عانا ماسەلە داۋىس­قا سالىنادى. سۇراققا «ءيا»، «جوق» دەگەن ەكى نۇسقا ارقىلى جاۋاپ بەرۋگە بولادى. بيۋللەتەندەر جاسىرىن داۋىس بەرۋگە ارنالعان كابينادا تولتىرىلۋعا ءتيىس، كا­بينالارعا داۋىس بەرۋشىدەن باسقا بوگ­دە ادامنىڭ كىرۋىنە بولمايدى.
بيۋللەتەندى قارىنداشپەن بەل­گى­لەۋگە، سونداي-اق بەلگىلەنگەن بيۋل­­لەتەندەردى تۇزەتۋگە تىيىم سا­لى­نا­دى. تولتىرىلعان بيۋللەتەن داۋىس بەرۋ­گە ارنالعان جاشىككە سالىنادى.
بيۋللەتەن بەلگiلەنبەگەن بولسا، كو­ميسسيا مۇشەسiنiڭ قولى قويىل­ماسا، بيۋللەتەندە كورسەتىلگەن جاۋاپ­تاردىڭ بiردە-بiرەۋi سىزىلىپ تاس­تالماسا، داۋىس بەرگەندەردiڭ ەركiن بiل­دiرۋiن انىقتاۋ مۇمكiن بولماعاندا جارام­­سىز دەپ تانىلادى.
داۋىس بەرەتىن ۋچاسكەنى «جسن ار­قى­لى داۋىس بەرۋگە ارنالعان ۋچاس­كەنى ىزدەۋ» سەرۆيسى ارقىلى انىق­تاۋ­عا بولادى. بۇل قىزمەت ءۇش اقپارات رە­سۋر­سىندا – gov.kz، referendum.gov.kz، referendum2022.gov.kz ورنالاس­تىرىل­عان. ۋچاسكە بولماعان جاعدايدا اكىم­دىك­تەردىڭ Call-ورتالىقتارىنىڭ تىزىمدەرى اۆتوماتتى تۇردە كورسەتىلەدى.
رەفە­رەندۋمعا قوعامدىق بiر­لەس­تiك­تەر، شەت مەملەكەتتەر مەن حا­لىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى رە­فەرەندۋمعا باقىلاۋشى بولىپ قاتىسا الا­دى. بىراق ولاردىڭ وكiلەتتiگi ور­تا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى بەلگiلەگەن ءتار­تiپ­پەن كۋالاندىرىلادى. بىراق بايقاۋ­شى­لارعا رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ جۇ­مىسىنا ارالاسۋعا بولمايدى.
زاڭ بويىنشا رەفەرەندۋمعا قا­تىسۋ قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ جار­تىسىنان كوبi داۋىس بەرۋگە قاتىسقان بول­سا، رەفەرەندۋم وتكiزiلگەن بولىپ ەسەپ­تەلەدى. ولاردىڭ ىشىندە باسىم بولىگى شى­عارىلعان ماسەلەنى جاقتاپ، داۋىس بەر­سە، وڭ شەشiم قابىلدانادى.
رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسى ءبىر اپتا – جەتi كۇننىڭ ىشىندە جا­ريا­لانۋى شارت. رەفەرەندۋمدا قابىل­دان­عان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر رە­فەرەندۋمنىڭ قورىتىندىلارى تۋرالى رەس­مي حابار جاريالانعان كۇننەن باس­تاپ كۇشiنە ەنەدi. ول ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ نە­مەسە مەملەكەتتiك ورگانداردىڭ اك­تi­لەرiن قابىلداۋدىڭ قاجەتى جوق.

حالىق وزگەرىستى قانشالىقتى قولدايدى؟
رەفەرەندۋم تۋرالى پىكىر قاق جا­رىل­سا دا، حالىقتىڭ باسىم كوپ­شى­لىگى ەلدە وزگەرىس بولعانىن، جۇيەنىڭ جاڭارعانىن ءجون دەپ سانايتىنى انىق. جاقىندا قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتى حالىق قانشالىقتى وزگەرىسكە دايىن ەكەنىن انىقتاپ كورۋگە تىرىسقان ەكەن.
«AMANAT» پارتياسى جانىنداعى قو­عام­دىق ساياسات ينستيتۋتى «الەۋمەت» جو­باسى اياسىندا جۇرگىزىلگەن Referendum: Halyq üni زەرتتەۋىنىڭ قورى­تىن­دىسىن جاريالادى. زەرتتەۋ قورى­تىن­دىسى بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ 75،9 پايىزى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن ءوز­گەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى قول­داۋعا دايىن دەگەن قورىتىندى شى­عارىل­عان.
سونىڭ ىشىندە ساۋالناماعا قا­تىسۋ­شىلاردىڭ 67،9 پايىزى كونستيتۋتسياعا جۇرگىزىلەتىن رەفورما ەلدىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى دەپ ەسەپ­تەيدى ەكەن.
ودان بولەك، رەس­پون­دەنتتەر ازا­مات­تاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋدى – 80،1 پايىز، حالىقتىڭ ەلدى باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋىن كەڭەيتۋدى – 76،8 پايىز، سۋپەرپ­رەزي­دەنت­تىك مودەلدەن پرەزيدەنتتىك رەسپۋب­لي­كاعا تۇپكىلىكتى كوشۋدى – 73،5 پايىز، بي­لىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەت­تىك­تەردى قايتا ءبولۋدى – 72،3 پايىز، پار­لامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ جانە ءمار­تەبەسىن ارتتىرۋدى 64،4 پايىز قول­داعان.
– 5 ماۋسىمدا سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە ازا­ماتتاردىڭ ۇشتەن ەكىسى كەلمەك، – دەپ اتاپ ءوتتى پارتيا حاتشىسى داۋلەت كارى­بەك.
– سوڭعى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى قازىرگى قوعامدىق-ساياسي ۇدە­رىستەردىڭ وڭ باعالاناتىنىن كورسەتەدى. ازاماتتاردىڭ 87،5 پايىزى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەلدە وزگەرىستەر بولعانىن قۇپ­تايدى. سۇرالعانداردىڭ 55،4 پايىزىنىڭ بەل­سەندى ازاماتتىق ۇستانىمى بار. زەرت­تەۋگە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن 1 700-دەن استام رەسپوندەنت قاتىستى، – دەيدى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى ءمادينا نۇرعاليەۆا.
1 700 رەسپوندەنتتىڭ پىكىرى بۇكىل ەل حالقىنىڭ پىكىرى دەپ تون پىشۋگە كەلمەس، دەگەنمەن كونستيتۋتسيا، نەگىزگى پرين­تسيپتەر بارلىعىنىڭ ىرگەتاسى بولسا، رە­فەرەندۋم الدا بولاتىن وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى العىشارتى. ال وزگەرىستىڭ ءوزى سول رەفەرەندۋمنان كەيىن قايتا قارالىپ، وزگەرتىلەتىن كونستيتۋتسيالىق زاڭدار، كودەكستەر، ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكتى­لەر ارقىلى ىسكە اسادى. ياعني، ايتىل­عان­نىڭ ءبارى اۋاعا ۇشپاسا، مۇنىڭ بارلى-
عى – وزگەرىستىڭ باسى عانا، نەگىزگى جۇمىس ەندى باستالماق. ماسەلەن، كەي باپتاردىڭ ىشكى مەحانيزمى ءالى دايىن ەمەس. زاڭ جوبالارى رەفەرەندۋم ناتيجەسىنە باي­لانىستى قابىلدانادى. قوعام تال­قى­سىنا تۇسەدى، تالقىلانادى، جۇمىس توبى قۇرىلادى.
جاۋاپتىلار بۇل قادام – بولا­شاق­قا جاسالعان رەفورما ەكە­نىن، وسى رەفورمالار ارقىلى حالىقتىڭ ساياسي ساۋاتى كوتەرىلىپ، پوپۋليزمنەن پراگماتيكاعا بەت بۇراتىنىمىزدى، جال­پى العاندا مەملەكەتتىڭ ساياسي ومىرىنە حالىقتىڭ بەلسەنە ارالاسۋىنا مۇمكىن­دىك بەرەتىن ماڭىزدى تەتىك ەكەنىن جارى­سا ايتىپ جاتىر.
ءبىز دە «ۇسىنىلعان وزگەرىستەر قا­بىل­­دانسا، نە وزگەرەدى؟» دەگەن ءما­­­سەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەپ كوردىك.

دينار نوكەتاەۆا،
سەنات دەپۋتاتى:

رەفەرەندۋم –
ۇلكەن بەتبۇرىستىڭ باسى

– رەفەرەندۋمنان نە كۇتەمىز دەگەن سۇراق قازىر بۇكىل ەل­دى تولعاندىرىپ وتىر. ەڭ الدىمەن جاڭا قازاقستاندى قۇرىپ، جاڭارىپ، جاڭعىرۋ ءۇشىن اتا زاڭىمىزعا وزگەرىس ەن­گىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
بىرىنشىدەن، سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋدان پرە­زي­دەنت­تىك باسقارۋعا وتەيىن دەپ وتىرمىز. پرەزيدەنت ءوز وكىلەتىن پارلامەنتپەن، جەر­­گىلىكتى اتقارۋشى بيلىكپەن ءبولىسىپ وتىر. وعان قوسا، مەملەكەت باسشىسى ەشبىر پار­تياعا توراعا بولمايدى.
حالىقتى ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاستىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ، وبلىس اكىمدەرىن تا­عايىنداۋعا بايلانىستى جاڭالىقتار ەنگىزىلەيىن دەپ جاتىر. ءماسليحات دەپۋ­تاتارىنا ۇلكەن جۇك ارتىلعالى وتىر. قۇرىلايىن دەپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق سوت تا، جوعارعى سوت تا، بارلىق دەڭگەيدەگى سوتتاردىڭ سۋديالارىنا قانداي دا ءبىر پار­تياعا مۇشە بولۋعا تىيىم سالىناتىن بولادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورا­عاسى مەن مۇشەلەرىنە دە تۋرا سونداي شەكتەۋلەر قويىلماق. اۋديتورلىق پا­لاتا ءوز جۇمىسىن باستايدى، ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە جوعارى بولادى دەپ ايتا الامىن. بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن نىعايتۋ، پارلامەنتتىڭ ىقپالىن كۇشەيتۋ، حالىقتىڭ ەل بيلەۋ ىسىنە ارالاسۋى، ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ وتىر. ودان كەيىن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ومبۋدسمەننىڭ جۇمىسىنا قول سۇعۋعا جول بەرىلمەيتىن بولادى.
مۇنىڭ بارلىعى جۇيەلى رەفورمالارعا باستايتىن جول دەپ ايتا الامىز. 33 باپقا 56 وزگەرىس ەنگىزۋ – ۇلكەن بەتبۇرىستىڭ باسى.

جۇمابەك سارابەكوۆ،
الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ
(اەسي) ساراپشىسى، ساياساتتانۋشى:

ەلەۋلى ساياسي وزگەرىس
بولۋى ءۇشىن الەۋمەت پەن بيلىك قوعامدىق كەلىسىم
قۇرۋى قاجەت

– ەڭ الدىمەن ايتا كەتەتىن، ەسكەرىلۋگە ءتيىس ماڭىزدى جايت – كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى رەفە­رەن­دۋم­نان كەيىن ەلىمىز ءبىر ساتتە جاڭا قازاقستانعا كوشىپ كەتپەيتىنى.
ياعني، قانداي دا ءبىر ەلەۋلى ساياسي وزگەرىس بولۋى ءۇشىن الەۋمەت پەن بيلىك ناقتى قا­دام­دار جاساپ، جاڭارتىلعان قوعامدىق كەلىسىم قۇرۋى قاجەت. ال مۇنداي ستسەنا­ري­گە اتقارۋشى بيلىك قانشالىقتى شىنايى مۇددەلى ەكەنىن جانە ازامات­تارى­مىزدىڭ ءوزىنىڭ ساياسي قۇقىعىن قورعاۋعا قانشالىقتى دايىن ەكەنىن تەك ۋاقىت كور­سەتەدى.
ولاي بولسا، ازىرگە ەلىمىزدەگى رەفەرەندۋمدى قاڭتار وقيعالارىنان كەيىن ورنا­عان ساياسي كۇشتەردىڭ جاڭا بالانسىن بەكىتەتىن اۋقىمدى ناۋقان رەتىندە قاراس­تىرعان ءجون. جانە سوڭعى كەزدە اقوردا تاراپىنان ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن «ەكىنشى رەس­پۋبليكاعا» كوشۋ دە سيمۆوليكالىق تۇردە وسى رەفەرەندۋمنان باستاۋ الۋعا ءتيىس. ءناتي­جەسىندە، جاڭا ساياسي ءتارتىپتى شەگەلەپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن رەفەرەندۋمنان كەيىن توقاەۆ پەن ونىڭ كومانداسى 2024 جىلى وتەتىن پرەزيدەنت سايلاۋىنا دايىن­دىقتى باستاپ كەتەتىن سياقتى.
ودان بولەك، رەفەرەندۋمدى اتقارۋشى بيلىك ءوزىنىڭ جاقتاستارىن بىرىكتىرەتىن جانە پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ رەيتينگىن كۇشەيتەتىن قۇرال رەتىندە قاراستىرىپ وتىرعانىن ايتساق بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە الداعى ۋاقىتتا اقوردا مەن ۇكىمەت تاراپىنان ەكونوميكا سالاسىنداعى قيىن رەفورمالاردىڭ قارقىنىن ۇدەتۋى دە ابدەن مۇمكىن. وعان قوسا، رەفەرەندۋمدى وتكىزگەننەن كەيىن اتقارۋشى بيلىك جاڭا ساياسي «ويىن ەرەجەلەرىن» قابىلداعىسى كەلمەيتىن ءىرى كاپيتال يەلەرىنە قاتىستى دا باتىل شارالار قابىلداۋى ىقتيمال.
رەفەرەندۋمنىڭ قوعامعا قالاي اسەر ەتەتىنىنە كەلسەك، ۇسىنىلىپ وتىرعان ءوز­گەرىستەر كونستيتۋتسياعا ەنگەن جاعدايدا ەلىمىزدەگى ساياسي پروتسەسس جاڭا ءبىر يمپۋلس الۋى قاجەت. ەڭ الدىمەن وتاندىق پارتيا جۇيەسىنەن قانداي دا ءبىر قوزعالىستاردى كۇتۋگە بولادى، سەبەبى زاڭنامالىق تۇردە پارتيا قۇرۋعا دەگەن تالاپتار جەڭىلدەۋى كەرەك. تيىسىنشە، ساياسي الاڭدا جاڭا پارتيالىق جوبالار مەن ءارتۇرلى ساياسي اليانستى كورۋىمىز مۇمكىن. كەيبىر قوعام قايراتكەرلەرى پارتيا قۇراتىنىن مالىمدەپ تە ۇلگەردى.
جالپى العاندا، جاڭارتىلعان كونستيتۋتسيا اياسىندا قازاقستاندىق ساياسي جۇيە ىشىندە باسەكەلەستىك دەڭگەيى ارتۋى كەرەك. بۇل رەتتە ساياساتتا جاڭا ويىنشىلار پاي­دا بولىپ، وسىعان دەيىن اشىق تالقىلانباعان كوپتەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىنە شى­عادى دەگەن بولجامدار ايتىلىپ جاتىر.
ءبىر قىزىعى، حالىق اراسىندا رەفەرەندۋمعا قاتىستى شىنىمەن دە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىرعان جۇرتشىلىق از ەمەس. جانە ازاماتتاردىڭ تالاپ-تىلەگى تەك كونس­تي­تۋتسياداعى وزگەرىستەرمەن شەكتەلمەيدى، ول جالپى مەملەكەتتىك جۇيەدەگى وزگە­رىس­تەرمەن بايلانىستى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ ساپاسى، جەم­قورلىق، الەۋمەتتىك ادىلدىك سياقتى ماسەلەلەر.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قازاقستاندىقتار رەفەرەندۋمعا قاتىستى كوپ نارسەدەن دامەلەنىپ وتىر. تيىسىنشە، رەفەرەندۋمنان كەيىن جۇيەلى وزگەرىستەرگە دەگەن ازاماتتاردىڭ سۇرانىمى مەن تالاپتارى دا جوعارى بولماق.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button