تاريحتىڭ بۇل پاراعى ماڭگى ەسىمىزدە

مامىردىڭ سوڭعى كۇنىن قازاق قوعامى قارا جامىلىپ قارسى الادى. سەبەبى ەلباسىنىڭ 1997 جىلدىڭ 5 ساۋىردەگى جارلىعىمەن جىل سايىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الاتىن ازالى كۇن. قازاققا قارسى جاسالعان گەنوتسيتتىڭ تاڭباسى كۇنتىزبەگە باسىلىپ رەسمي اتالىپ كەلە جاتقانىنا بيىل 25 جىل. ءيا، ارادا از ۋاقىت وتكەن جوق. بىراق زۇلمات زاماننىڭ اقيقاتى ءالى كۇنگە دەيىن اشىلمادى.

قۋعىن-سۇرگىن دەسە تەك 1937-1938 جىلدارى حالىق جاۋى دەپ قۋعىندالىپ قىسپاققا الىنىپ، اتىلىپ كەتكەن ارىستار عانا كوز الدىمىزعا كەلەدى. دەگەنمەن ول وقيعا قازاقتى ۇلت رەتىندە جويۋ ساياساتىنىڭ جالعاسى ەدى. تۇبىنە تەرەڭدەي بەرسەك، يمپەرياليستىك رەسەيدەن بىراق شىعاسىڭ. XVll-XVlll عاسىردا قازاق دالاسىنا بەكىنىس سالىپ، سىرىم دات ۇلى، كەنەسارى قاسىم ۇلى سىندى باس كوتەرگەن باتىرلاردىڭ باسىن العان وتارشىلار XlX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX باسىندا جەرىمىزدى باسىپ الۋدى ماقسات ەتتى. ستولپين رەفورماسى نەگىزىندە قازاقتىڭ شۇرايلى جەرلەرىنە قارا شەكپەندىلەر قونىستانىپ، رەسەيدەن بوسىپ جۇرگەن شارۋالاردىڭ ءبارى بەرى اعىلدى. ولاردى قورعاۋ ءۇشىن جازالاۋشى اسكەرلەر دە كەلدى. كەي دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك، تەك XX عاسىردىڭ باسىندا قازاق جەرىنە رەسەيدەن 430 مىڭ وتباسى كوشىپ كەلگەن. جاڭا جەرگە قونىستانعانى ءۇشىن، بارلىق جاعداي جاسالعان ۋىستاپ اقشا دا العان. دەرەۆنيالاردى قورعاۋ ءۇشىن وق اتىلدى. ول مىلتىق جايىلىمدىق جەرىن قورعاپ، اتقا مىنگەن قازاققا قارسى اتىلدى. الاشتىڭ ءاليحان بوكەيحانى باستاعان ايبىندى ۇلدارىنىڭ تەڭدىك ءۇشىن ساياساتقا ارالاسا باستاعانى وسى كەزدەن باستاۋ الادى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا وتارداعى قازاققا ەسەلەپ سالىق سالىنعان، باس كوتەرگەنىن جاعالاي قىرعان. مۇنى كورگەن الاش ازاماتتارى مەملەكەتتى ءبولىپ اكەتۋ يدەياسىن جەدەلدەتتى.

XX عاسىردىڭ ورتاسى قازاق ءۇشىن تىم اۋىر كەزەڭ بولدى. ەكى بىردەي اشارشىلىق حالىقتى دۇركىن-دۇركىن تەنتىرەتتى. ۇلت تاريحىنداعى ەڭ قاسىرەتتى وقيعا قولدان جاسالدى. اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن دەگەن جالاڭ ۇراننىڭ كەسىرىنەن ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعى كۇيرەدى. بۇل بۇكىل ءومىرى ءتورت ت ۇلىككە بايلانعان كوشپەندىلەر ءۇشىن اشىق كۇندە اجال قۇشۋمەن پارا-پار ەدى.

1897 جىلعى حالىق ساناعىندا قازاقتىڭ سانى 4 ميلليون دەلىنگەن. ال، 1917 جىلى 6 ميلليوننان اسقان. ارادا شيرەك عاسىر ءوتىپ، 1939 جىلى ساناق جۇرگىزىلگەندە ۇلتىمىز نەبارى 2 ميلليوننان اسقان. ون بەس جىل ىشىندە ەلىمىز ءتورت ميلليوننان اسا ادامنان ايىرىلدى.

ال، ساياسي قۋعىن سۇرگىن قازاقستاندا 1928 جىلدىڭ ورتاسىنان الاش ارىستارىن تۇتقىنداۋدان باستالدى.1937-1938 جىلدارى ساياسي رەپرەسسيا بۇرىنعى سسسر-دەگى جەكە تۇلعالارعا قارسى ۇيىمداستىرىلعان قۋعىن-سۇرگىن شارالارىنىڭ ەڭ شارىقتاعان كەزەڭى بولدى. قازاقتىڭ زيالى قاۋىمى پارتيا قايراتكەرلەرىنىڭ قاتەلىگىمەن اسىرا سىلتەۋىن قاتتى سىنعا الدى. كەڭەس بيلىگى ازاماتتىق سوعىس جىلدارىنداعى ۇلت تاۋەلسىزدىگىنە بەلسەنە قاتىسقان الاشوردا قوزعالىسىن كوپتەگەن قايراتكەرلەرىن تىزىمگە الىپ وتىردى. 1928 جىلى ا.بايتۇرسىن ۇلى، م.دۋلات ۇلى، م.جۇماباەۆ، ج.ايماۋىت ۇلى، ح. عابباس ۇلى سىندى قىرىق ءتورت ءبىرجۋاز ۇلتشىل قاماۋعا الىندى. ولارعا ۇلتشىل دەگەن ايىپ تاعىلدى.

ال،1930 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە م.تىنىشباي، ح.دوسمۇحامەدوۆ، ج.اقباي سىندى بىرقاتار قازاقتىڭ قايماعىن قاماۋعا الدى. ولاردىڭ باسىم بولىگى سۋىق ءسىبىر دالاسىنا يت جەككەنگە ايدادى. 1937-1938 جىلدارى قازاقتىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرىنىڭ بارلىعى رەپرەەسياعا ۇشىرادى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ قاتارىندا ءا.بوكەيحان، ت.رىسقۇل ۇلى، ن.نۇرماق ۇلى، و.جاندوس، ءا.دوس ۇلى، س.سادۋاقاس، ت.جۇرگەن، س.سەيفۋللين، ءى.جانسۇگىر ۇلى، ب.مايلين، س.اسفەنديار بار. ۇلت زيالىلارىنىڭ وزدەرى عانا جاپا شەككەن جوق. ولاردىڭ جۇبايلارى، بالالارىنا دەيىن جازالاندى. 1937 جىلى 15 تامىزدا كسرو-نىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ №00486 بۇيرىعى وتانىن ساتقانداردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە قارسى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى باستاۋعا مۇرىندىق بولدى. بۇل قۇجات ەڭ الدىمەن ساياسي ايىپ تاعىلعانداردىڭ ايەلدەردىن كىناسىن ەش دالەلدەمەي-اق قاماۋعا الۋعا جانە لاگەرلەرگە جىبەرۋگە قۇقىق بەردى. قىسقا مەرزىم ىشىندە باس اياعى بىرنەشە اي بارىسىندا وتانىن ساتقاندار دەگەن جالعان جەلەۋمەن جارلارى قاماۋعا الىنىپ، 5-8 جىل مەرزىمگە سوتتالدى. ءبىر جاستان ءۇش جاسقا دەيىنگى بالالى ايەلدەردىڭ العاشقى لەگى اقمولاعا 1938 جىلدىڭ 6-شى قاڭتارىندا  كەلدى. بۇل لاگەر شىندىعىندا تىم ەرەكشە بولدى. سەگىز مىڭنان استام ايەل الجيردە، قوڭىراۋدان قوڭىراۋعا دەيىنگى مەرزىمدەرىن وتىرىپ شىققان. نەگىزىنەن ولار اتتارى وداق كولەمىندە كەڭىنەن تارالعان. ءازيزا رىسقۇلقىزىمەن ونىڭ اناسى ءاريپا ەسەنقۇلقىزى، د.جۇرگەنقىزى، ر.اسفەنديارقىزى، گ.مايلينا، گ.سەيفۋللينا جانە تاعى باسقا سىندى مەملەكەت ساياسات جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ايەلدەرى ەدى. لاگەرلەرگە تاپ بولعان ادامداردىڭ ناقتى سانى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز.

تاريحشى عالىمداردىڭ مالىمەتتەرىنشە، ءبىر عانا قازاقستاننىڭ وزىندە ءجۇز مىڭنان استام ادام تۇتقىندالعان. جيىرما بەس مىڭنان استام ادام اتىلعان. رەسپۋبليكا اۋماعىندا ون ءبىر كونتسلاگەر بولعان. ونداعى ادامدار اشتىق پەن اۋىر ەڭبەكتەن اجال قۇشتى.

رەپرەسسياعا ۇشىراعانداردى اقتاۋ العاش حرۋششەۆتىڭ كەزىندە باستالدى. بۇل ستاليندىك جەكە باسقا تابىنۋشىلىقتان باس تارتقان كەز. الايدا، قانشاما جىلدان بەرى ساناعا ءسىنىپ، سۇيەكتەن وتكەن نومينكلاتۋرالىق ءتارتىپ اجەپتاۋىر باستالعان ءىستى اياقتاۋعا كەدەرگى كەلتىردى. 1980 جىلداردا عانا تاريح اقتاڭداقتارىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ال، 1990 جىلدارى ەلىمىز ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن سوڭ، جاپپاي ساياسي قۋعىن- سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى زاڭ شىقتى. جىل سايىن 31  مامىردا رەسپۋبليكا بويىنشا ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزىلەدى. سولاقاي ساياسات قانشا تىرىسقانىمەن، ارىستارىمىزدىڭ ەسىمىن سانامىزدان وشىرە المادى.

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button