بيلىكتىڭ وكىلدى تارماعىنىڭ وكىلەتى ارتادى

كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋ ەنگىزۋگە قاتىستى ۇسىنىستىڭ ەكىنشى تاراۋىندا پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ ءتارتىبى قايتا قارالعان.
وزگەرىستى كوپشىلىك قولداپ، ماقۇلدانار بولسا، پارلامەنت پالاتالارىنىڭ وكىلەتى ارتادى دەپ سەندىرەدى جاۋاپتىلار. ناتيجەسىندە پارلامەنتتىڭ جوعارعى جانە تومەنگى پالاتالارىنىڭ مىندەتى مەن فۋنكتسيالارى نەعۇرلىم ناقتىلانا تۇسپەك.

سەنات وڭىرلەرگە باسا
نازار اۋدارماق
گازەتىمىزدىڭ الدىڭعى سانىندا پرەزيدەنتتىڭ وكى­لەت­تىگىنە قاتىستى وزگەرىستەردىڭ جوباسىن قا­راس­­­تىرعان ەدىك. سول كەزدە پرەزيدەنتتىڭ سە­نات­­­قا جۇرەتىن ىق­پالى تومەندەيتىنى ايتىل­عان بولاتىن.
رەفەرەندۋمعا ۇسىنىلىپ وتىرعان جو­بالاردىڭ ناتيجەسىندە سەناتور­لار­دى تاعايىندايتىن پرەزيدەنتتىك كۆو­تا 15-تەن 10 ادامعا دەيىن ازايادى. ونىڭ ىشىندە بەس ادامنىڭ كاندي­دا­تۋراسىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇسىنادى، ياعني قازىرگىدەي سايلانبايدى.
سونىمەن قاتار، سەنات وزدەرى سايلان­عان وڭىرلەردىڭ مۇددەلەرىن بىلدىرۋگە جانە قورعاۋعا باسا كۇش سالماق. ياعني، سەناتتا ايماقتىق وكىلدىك فۋنكتسياسى كۇشەيتىلمەك. وسىلايشا، سەناتورلاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ارتىپ وتىر.
رەفورمالار پاكەتىنە ءماسليحاتتاردىڭ تاۋەل­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ، سونداي-اق ولاردىڭ ەل ازامات­تارى الدىنداعى ەسەپتىلىگىن كۇشەيتۋ جونىندەگى شارالار دا كىرەدى. بۇل سەناتورلاردى سايلاۋ پروتسەسىنە باسەكەلەستىكتى قوسادى جانە ولار­دىڭ وزدەرى وكىلدىك ەتەتىن ايماقتار الدىنداعى جاۋاپ­كەر­شىلىگىن كۇشەيتەدى دەگەن سەنىم بار.
سونىمەن قاتار سەناتتا پرەزيدەنت تاعايىندايتىن بىرقاتار لاۋا­زىمدار، ماسەلەن ۇقك توراعاسى، ۇلتتىق بانك باسشىسى جانە تاعى دا باسقا قىزمەتتەر ءۇشىن ەرەكشە قۇقىقتىق مارتەبە بەرۋ، ياعني دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى ماڭىزدى فۋنكتسيا ساق­تا­لىپ وتىر. ۇسىنىلعان رەفورمالار وسىنداي لاۋازىمداردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتەدى.
كانديداتتى تاعايىنداۋ نەمەسە قىزمەتتەن شىعارۋ الدىندا سەناتتىڭ كەلىسىمىن تالاپ ەتەتىن لاۋازىم قاتارىنا كونستي­تۋتسيا­لىق سوتتىڭ توراعاسى جانە جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى قو­سىل­دى (55-باپتىڭ 2-تارماقشاسى).
كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسىنداعى سەناتتىڭ وكىلەتىنە رەس­پۋبليكانىڭ باس پروكۋرورىن، جوعارى سوتىنىڭ توراعاسى مەن سۋديالارىن عانا ەمەس، سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ دە قول سۇعىلماۋشىلىعىنان ايىرۋ جاتادى (55-باپتىڭ 3-تارماقشاسى).
بۇل رەتتە ماسەلە سەناتتىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ ەمەس، ادام قۇ­قىق­تارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر.

ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ
سانى ازايادى
ءماجىلىس قۇزىرەتى نەعۇرلىم ىقشام بولا تۇسپەك. ماجىلىسكە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلايتىن كانديداتتار ەنگىزىلمەيدى (بۇرىن قحا ىشىندە 9 دەپۋتات سايلانعان). دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانى 107-دەن 98-گە دەيىن ازايادى.
وسىلايشا، ءماجىلىس پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا 70 پايىز، ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا 30 پايىز اراقاتىناسىندا پارتيا تىزىمدەرى نەگى-زىندە ارالاس سايلاۋ جۇيەسى قالىپتاستىرىلاتىن بولادى.
بۇعان دەيىن ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى الما مۇقا­نوۆا ءماجىلىستىڭ جاساقتالۋىنا قاتىستى پىكىر ءبىل­دىرىپ، زاڭناماداعى وزگەرىستەردى تۇسىندىرگەن ەدى.
– قازىر سەناتتى ءماسليحاتتار سايلاعان دەپۋ­تات­تار ء(ار وڭىردەن ەكىدەن) جانە پرەزيدەنت تاعايىن­دا­عان 15 دەپۋتات (34+15=49) قۇرايدى. جوبا پرەزيدەنت كۆو­تاسىن 15-تەن 10 دەپۋتاتقا دەيىن قىسقارتۋدى ۇسى­نادى، ونىڭ بەسەۋىن قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى ۇسىنادى (40+10=50)، ال ءماجىلىس دەپۋتاتتارى (بار­لىعى 107 دەپۋتات) قازىر تەك ساياسي پارتيالار ار­قىلى جانە اسسامبلەيادان سايلانادى. اسسام­بلەيا­نىڭ كۆوتاسىن – 9 دەپۋتاتتىق مانداتتى الىپ تاستاۋ ۇسى­نىلادى، ياعني ماجىلىستە 98 دەپۋتات بولادى. بۇل 98 دەپۋتات ارالاس جۇيە بويىنشا سايلانادى: دەپۋ­تات­تاردىڭ ءبىر بولىگى پارتيالىق تىزىمدەر ارقىلى، ەكىن­شى بولىگى كانديداتتى حالىقتىڭ تىكەلەي سايلاۋى ار­قىلى سايلانادى، – دەگەن ەدى ءمينيستردىڭ ورىن­باسارى.
سونداي-اق زاڭداردى قابىلداۋ جۇيەسى دە وزگەرەدى. ءماجىلىس زاڭداردى قابىلداۋ جۇيەسىندەگى نەگىزگى ينس­تيتۋتقا اينالادى: «زاڭداردى ءماجىلىس قا­بىل­دايدى، سە­نات ماقۇلدايدى» (62- ب.5-ت.). ولاردىڭ ساپاسىن با­قىلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە بۇل رەتتە زاڭ شى­عارۋ پروتسەسىن وڭتايلاندىراتىن، سونداي-اق ءما­جى­لىستىڭ زاڭنامالىق جانە باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن كۇ­شەيتەتىن جاڭا ءراسىم ەنگىزىلەدى.
– قازىر زاڭدار زاڭ جوبالارىن الدىمەن ءماجى­لىس­تە، كەيىن سەناتتا دايەكتى قاراۋ ارقىلى قابىل­دا­نا­دى. ەندى زاڭداردى قابىلداۋ ماجىلىسكە بەرۋ ۇسى­نى­لادى، ال سەنات قابىلدانعان زاڭداردى ماقۇلداۋ نە­مەسە ماقۇلداماۋ قۇقىعىنا يە بولادى. بۇل رەتتە كونس­تيتۋتسيالىق زاڭداردى ءماجىلىس پەن سەنات ءبىر­لەسىپ قابىلدايدى. مۇنداي مودەل زاڭداردى قا­بىل­داۋ ءتارتىبىن ەداۋىر جەڭىلدەتەدى جانە دەپۋتاتتاردى ساي­لاۋدىڭ جوعارىدا اتالعان ارالاس مودەلىن ەسكەرە وتى­رىپ، زاڭداردى قابىلداۋ كەزىندە كوزقاراستار ءبا­سە­كەلەستىگىن ارتتىرادى، – دەدى الما مۇقانوۆا.

ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن حالىق
«كەرى قايتارا» الادى
ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەردە ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا، ياعني ءبىرىنشى تۋردا ابسوليۋت باسىم­دىق­پەن نەمەسە ەكىنشى تۋردا سالىستىرمالى باسىم­دىق­پەن سايلانعان بارلىق دەپۋتاتتىڭ جۇمىسىنا حا­لىقتىڭ، ياعني سايلاۋشىلاردىڭ كوڭىلى تولماسا، دە­پۋتاتتى قىزمەتىنەن شەتتەتە الادى. بۇل ماسەلە جو­بادا «دەپۋتاتتى كەرى قايتارىپ الۋ» دەپ كورسە­تىل­گەن. ونىڭ شارتتارى مەن ءراسىمى جەكە زاڭدا ايقىن­دالا­تىن بولادى.
جاۋاپتىلار بۇل تەتىك رەفەرەندۋم سياقتى، تىكە­لەي دەموكراتيانىڭ قۇرالى ەكەنىن ايتادى. ياعني، وسى ارقىلى سايلاۋشىلار مەن دەپۋتاتتار اراسىندا باي­لانىس نىعايادى، سونىمەن قاتار حالىق قالاۋ­لى­لارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى.
زاڭداردى قابىلداۋدىڭ، ونىڭ ىشىندە داعدارىس كە­زىن­دە قابىلداۋدىڭ جاڭا ءراسىمى تۋرالى زاڭ جو­باسى قارال­عاننان كەيىن ءماجىلىس زاڭ جوباسىن قا­بىل­دايدى نە­مەسە قابىلدامايدى. سەنات ءماجىلىس قا­بىل­داعان زاڭ­دى نە ماقۇلدايدى جانە پرەزيدەنت­تىڭ قول قويۋى­نا جىبەرەدى، نە ماقۇلدامايدى جانە ماجىلىسكە قاي­تارادى. بۇل جاعدايدا كەلىسۋ ءراسىمى وتكىزىلەدى. سونى­مەن قاتار ءماجىلىستىڭ ءوزى بۇرىن قابىلداعان رەداك­تسيا­دا زاڭعا قايتا داۋىس بەرۋگە قۇقىعى بار. بۇل جاع­دايدا زاڭ سەناتسىز بىردەن پرەزيدەنتكە قول قويۋ­عا جىبەرىلەدى (61-ب. 4، 5 جانە 5-1-ت.).
بۇل وزگەرىستەر زاڭ شىعارۋ پروتسەسىن وڭتاي­لان­دىرۋ، زاڭ قابىلداۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ ءۇشىن ۇسى­نىل­عان. پارلامەنت پەن ونىڭ پالاتالارىنىڭ قاۋ­لى­لارى پالاتالار دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كوپ­شى­لىك داۋسىن ەسەپكە الۋ ارقىلى قابىلدانادى. سو­نى­مەن قاتار زاڭ جوبالارى پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قارالاتىن بولادى (قازىر ولار قارا­پايىم زاڭدار سياقتى الدىمەن ماجىلىستە، سودان كەيىن سەناتتا قارالادى).
بۇل رەتتە نەگىزگى زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسى رەس­پۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ قارسىلىعىن تۋعىزعان كونس­تيتۋتسيالىق زاڭدار نەمەسە كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ باپ­تارى بويىنشا قايتادان تالقىلاۋ مەن داۋىس بەرۋ­دى وتكىزۋدى كوزدەيدى. مۇنداي جاعدايدا كونس­تي­تۋ­تسيالىق زاڭ قابىلدانبادى دەپ نەمەسە پرەزيدەنت ۇسىنعان رەداكتسيادا قابىلداندى دەپ ەسەپتەلەدى (53-ب. جاڭا 1-2) تارماقشاسى، 54-ب. 2-تارماعىنىڭ 2) تار­ماقشاسى).
حالىقتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا، كونستي­تۋتسيا­لىق قۇرىلىسقا، قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا، ەل­دىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تونگەن جاع­داي­لاردا پارلامەنت ءوز پالاتالارىنىڭ بىرلەس­كەن وتىرىسىندا ۇكىمەت ەنگىزگەن زاڭ جوباسىن دەرەۋ قاراۋعا مىندەتتى بولادى. ۇكىمەت پارلامەنتتىڭ زاڭ جوباسىن قاراۋى كەزەڭىندە زاڭ كۇشى بار اكتىنى ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە الا الادى (61-ب. 2 جانە 3-ت.).

پارلامەنت ىقپالى قالاي كۇشەيەدى؟
پارلامەنتتىڭ ىقپالى بۇرىنعىسىنشا، پالاتا­لار­دىڭ ارقايسىسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2 ءمۇ­شەسىن ەمەس، كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ 3 سۋدياسىن قىز­مەتكە تاعايىنداۋ ەسەبىنەن كۇشەيتىلەتىن بولادى (57- ب. 1) تارماقشاسى).
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ وكىلەتى كونستيتۋ­تسيا­لىق كەڭەسكە قاراعاندا كەڭىرەك بولماق، سونداي-اق پارلامەنتتىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار جۇيەسىندەگى ۇستانىمىن كۇشەيتۋگە قىزمەت ەتەدى. تيىسىنشە، پار­لا­مەنتتىڭ ءار پالاتاسى ءۇشىن ەسەپ كوميتەتىنىڭ ور­نى­نا كەلەتىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ءۇش مۇشە­سىن سايلاۋ قۇقىعىن ساقتاۋ دا بيلىكتىڭ زاڭ شى­عارۋشى تارماعىن كۇشەيتۋگە قىزمەت ەتەدى. بۇل رەت­تە جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعاسى ءما­جىلىستە جىلىنا ەكى رەت ەسەپ بەرەدى (56-ب. 3-1- تار­ماقشاسى).
جالپىلاي ايتقاندا، پارلامەنت پالاتالارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق مىندەتتەرى مەن وكىلدىك فۋنكتسيا­لارى ناقتى ءبولىنىپ، پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن جۇمىس ءتار­تىبى بەلگىلەنەتىن بولادى. پارلامەنتتىڭ زاڭ شى­عارۋ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ، بيلىكتىڭ ءار­تۇر­لى تارماقتارى اراسىندا تەكسەرۋ مەن تەپە-تەڭ جۇيە قۇرۋ كوزدەلىپ وتىر.
ەسەپ كوميتەتى جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا اينالادى
رەفورمادا ۇسىنىلعان جوبالار ماقۇلدانار بولسا، ەسەپ كوميتەتى جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا اينالادى.
مەملەكەت باسشىسى مۇنداي ۇسىنىسىن قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋى كەزىندە ايتقان بولاتىن.
– پارلامەنت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ساپالى ورىن­دالۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتۋى قاجەت. وسى وراي­دا، ەسەپ كوميتەتىنىڭ ورنىنا جوعارى اۋديتورلىق پا­لا­تا قۇرۋدى ۇسىنامىن، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
جاۋاپتىلار «رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ات­قارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى» دەگەن انىقتاۋىش ءتىر­كەس­تەن باس تارتۋ پالاتانىڭ وكىلەتى كەڭەيتىپ، وعان رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن عانا ەمەس، سون­داي-اق جاو، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور مەن باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ بيۋدجەتتەرىن باقىلاۋ فۋنك­تسيا­لارىن بەرۋدى بىلدىرەتىنىن ايتادى.
ۇسىنىلعان جوباعا سايكەس، پالاتا توراعاسى ءما­جىلىستە ءوز جۇمىسى تۋرالى جىلىنا ەكى رەت ەسەپ بەرە­دى (56-ب. 3-1-تارماقشاسى). بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتىڭ اتقارىلۋ ساپاسىنا پارلامەنتتىك باقى­لاۋ­دى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
پارلامەنتتىڭ جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسە­بىن پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ۇكى­مەتتىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسە­بىمەن بىرگە بەكىتۋ تۋرالى كونستيتۋتسيانىڭ ەرە­جە­لەرى ساقتالدى.
44-باپتىڭ 7-تارماقشاسىنداعى، 53-باپتىڭ 2-تار­ماقشاسىنداعى، 57-باپتىڭ 1-تار­ماق­شا­سىن­داعى، 58-باپتىڭ 3- تارماعىنىڭ 7-تارماقشاسىنداعى وزگەرىستەر ەسەپ كوميتەتىنىڭ اتاۋىن جوعارى اۋدي­تور­لىق پالاتاعا وزگەرتۋمەن بايلانىستى جانە بۇدان نور­مانىڭ ءمانى وزگەرمەيدى.

«مەملەكەتتىك حاتشى»
لاۋازىمىن «مەملەكەتتىك كەڭەسشى»
دەپ اۋىستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر
مەملەكەتتىك حاتشى لاۋازىمى قازاقستاندا ۆي­تسە-پرەزيدەنتتىڭ لاۋازىمى جويىلعاننان كەيىن پاي­دا بولعان ەدى. ول پرەزيدەنت قىزمەتكە تاعايىن­داي­تىن جانە قىزمەتتەن بوساتاتىن ساياسي لاۋازىمدى تۇلعا.
وسى جىلدىڭ قاڭتارىندا مەملەكەتتىك حات­شى­نىڭ وكىلەتى كەڭەيتىلدى. سونداي-اق، مەملەكەتتىك حات­شىنىڭ قاراۋىنا ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت جانە سپورت سالالارى، پرەزيدەنت جانىنداعى كونسۋل­تا­تيۆ­تىك-كەڭەسشى ورگاندار مەن قسزي قوسىلدى.
جالپى قازاقستان تاريحىندا بارلىعى ون التى مەملەكەتتىك حاتشى، ونىڭ ىشىندە ۋاقىتشا مىندەتىن ات­قارۋشىلار دا بولدى. مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ ءمار­تەبەسى مەن وكىلەتتىگى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن رەت­تەلەدى ء(بىرىنشى جارلىققا 2003 جىلى قول قويىل­دى، بىراق 2007 جىلى ول جاڭا جارلىقپەن اۋىس­تىرىلدى).
كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا «مەملە­كەت­تىك حاتشى» لاۋازىمىن «مەملەكەتتىك كەڭەسشى» دەپ اۋىستىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. (44-ب. 19-تارماقشاسى).
مەملەكەتتىك كەڭەسشى لاۋازىمى ۇلىبريتانيا، نورۆەگيا، فينليانديا، فرانتسيا، شۆەيتساريا، رەسەي، بەلارۋس جانە تاعى دا باسقا بىرقاتار ەلدىڭ ساياسي قۇرىلىمىندا بار.

بيلىكتىڭ وكىلدى تارماعىن قايتا جاساقتاۋ، قايتا قۇرىلىمداۋعا بايلانىستى رەفەرەندۋمعا شىعارىلاتىن ۇسىنىستار لەگى – وسى. بۇل تاراۋداعى ۇسىنىستار مۇنىڭ الدىندا تالداپ وتكەن قۇزىرەت پەن ارتىقشىلىقتىڭ تەك ءبىر عانا بيلىك وكىلىنىڭ اينالاسىندا شوعىرلانۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قابىلدانباق شارالاردىڭ جالعاسى دەسەك تە بولادى.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button