Орталық Азияның «Лувры»

Қарақалпақстандағы ерекше музей туралы не білеміз?

Адамзат өткен өмірін куәлан­дыра­тын құнды заттарды бүгінде архео­ло­­гия­лық қазбалардан тауып, музей­лер­ден көреді. Себебі заттай не жазбаша ай­­ғақ­сыз тарих жа­салмайды. Сондықтан кез келген елде түр­лі бағытта жасалған му­зейлер бар. Ал Қа­рақалпақстанның аста­насы Нөкіс қала­сын­дағы Мемлекеттік өнер музейінің жөні бө­лек. Ол қолдан жа­салған экспонаттарының саны жөні­нен әлемдегі алдыңғы қатарлы музейлер сапында.

Музей тарихы туралы бірер сөз
Әлем музейтанушылары Орталық Азияның Лувры деп бағалайтын Игор Савицкий атын­дағы Қарақалпақстан Мемлекеттік өнер му­зейі 1966 жылы суретші және коллекционер Игорь Са­виц­кийдің бастамасымен құрылып, оның қыз­метін Қарақалпақ АССР Коммунистік пар­тия­сы­ның өлкелік комитеті, Министрлер кеңесі және Қарақалпақ АССР-ы Министрлер кеңесі және ав­то­номиялық республиканың ғылымдар ака­де­миясы сияқты басқару органдарының өкілдері қол­дады.
Музей тарихының негізгі үш кезеңі бар. Алғашқы кезең – сол кездегі кеңестік одақ­тас республикалар мен автономиялық республикалар музейі үшін саны жағынан да, сапасы жағынан да бұрын-соңды бол­ма­­ған музей қорының өзегін қалып­тас­тыру­­мен байланысты. Бұл кезең музейдің не­­гізін қалаушы И.Савицкийдің 1984 жылы қай­тыс болуымен тоқтаған жоқ, оның бұ­рын әр жерден жинаған, таңдап алған зат­тары 1980 жылдардың соңына дейін Нө­кіс коллекциясына енуін жалғастыра берді.
Екінші кезең – ҚСРО ыдырағаннан кейін, экономика дағдарыс пен идео­логиялық өзгерістер жағдайында му­зей қызметін қайта құру қажет болған кез­де басталды. Мариника Бабаназарова бас­қарған 1991 жылдан 2015 жылға дейiн му­зейдің ерекше жетiстiктерi – И.Савиц­кий­дің сатып алған туындыларының рет­телуі, музейдің жаңа ғимаратының құ­рылуы, халықаралық көрме алаңдарына шы­ғуы және Нөкiс жинағының бiрнеше ка­талог басып шығару жұмысы болды.
Үшінші, заманауи кезең – 2015 жыл­дың жазында М.Бабаназарова жұ­мыс­тан босатылып, музейде жұмыстарды ауыс­тыру және ұрлау фактілері бойынша про­курорлық тексеру және оның бас­шы­лығындағы бірқатар әкімшілік өзгеріс бойын­ша тексеру басталуымен байла­ныс­ты. Осы кезеңде әлемдік БАҚ И.Савицкий жи­­нағының болашағына төнген қауіп ту­ра­лы бірнеше рет пікір білдірді. Сөйтіп, атал­ған музей коллекциясының тұтас­ты­ғын сақтау туралы мәселе Alerte Heritage об­серваториясының құрылуына және му­зейдің ашық қоғамдық каталог жобасының бас­талуына әкелді. Айта кетейік, Alerte Héritage – Орталық Азия мәдени мұра об­серваториясы үкіметтік емес халықаралық қауым­дастық болып саналады. Оның мақ­саты – Орталық Азияның мәдени мұрасын қорғау, оның тонау мен жойылуының алдын алу, аймақтың мәдени құнды­лық­тарын ашық басқаруды қалыптастыруға жәр­демдесу және қалың жұртшылыққа Орталық Азияның әртүрлі музей кол­лек­цияларын көруге мүмкіндік беру.
Типологиялық тұрғыдан алғанда, И.Са­вицкий коллекциясы төрт ба­ғыт­қа топтастырылған. Олар – Қарақал­пақ­станның халық өнері мен археология­лық көне жәдігерлері, жалпы Орталық Азия мен Өзбекстанның 1920-1960 жы­л­дар­­­дағы өнері, 1920-1960 жылдардағы Кеңес өнері және 1950-1980 жылдардағы жаңа қарақалпақ өнері. Өзбек пен қара­қал­пақ өнеріне, сондай-ақ Орта Азияның же­келеген суретшілеріне (Илья Мазель) ке­летін болсақ, Нөкіс коллекциясында кең ау­қымды және маңызды туындылар бар. Кеңес өнерінің коллекциясы негізінен Ка­зимир Малевичтің, Василий Кандинс­кий­дің, Павел Филоновтың және 1910-1930 жыл­дарда сурет өнеріндегі авангардтық қоз­ғалыс алыптарының туындыларына құ­рыл­ды. Ол қылқалам шеберлері сталин­дік қуғын-сүргін жылдарында жиі із-түзсіз жоғалып кеткен, замандастары бағала­ма­ған, ұмытылған суретшілер болатын. Олар­дың мұралары болашақты ойлаған И.Савицкийдің жанқиярлық еңбегі арқылы сақ­талып, бүгінге жетіп отыр.
М.Бабаназарова атап көрсеткендей, Нөкіс коллекциясында сақталған экс­понаттар санына қатысты дерек­көз­дер­де айтылатын сандар біркелкі емес. Les Survivants des Sables Rouges каталогінің көр­сетуі бойынша, 1998 жылы И.Савицкий атын­дағы музейде 82 000-нан астам инвен­тар­лық зат сақталған. Ал түрлі ақпарат құ­рал­дарында көрсетілген соңғы мәліметте 90 000 немесе одан да көп экспонат бар еке­ні айтылады. Маңызды мәселенің бірі – бүгінге дейін И.Савицкий жинағының негізгі және ең құнды бөлігін құрайтын
1 000-нан астам картина мен сурет жария­лан­­баған. Осылайша, қазірге дейін жинақ­та­ғы жұмыстардың басым көпшілігі музей қызметкерлерінен былайғы жұртқа бел­гісіз.
Музейдегі белгілі бір суретшілердің шығармаларының саны жайында түр­лі мәліметтерде сәйкессіздіктер бар. Мы­­салы, кейбір деректерде музейде «Ни­ко­лай Караханның 700-ден астам туын­ды­сы», басқаларының «1 000-ға жуық шы­ғар­масы сақталғаны» айтылады. Шындығында, Нөкіс музейі және басқа да баспа басы­лым­дарының каталогтерінен бұл белгісіз жиын­тықтан бар болғаны 31 сурет табыл­ған және бұлардың бәрі ұрлану мен жалған көшірмеден аман.
Уақыт өте келе музей келушілері мез­гіл-мезгіл өзгеріп тұратын көрменің бас­қа да экспонаттарын суретке түсіре ала­ды және музей әкімшілігі экспо­нат­тар­дың қызығушыларға қолжетімді кол­лек­ция­ның толыққанды электронды каталогін құру және басып шығару мәселесін шешпек. Қазірше Alerte Héritage ашық каталогінен пай­далануға болады, ол Нөкіс музейі шығармаларының репродукцияларының осы уақытқа дейін кез келген жерде жария­ланған ең толық жинағы.

Музей негізін салушы Савицкийдің өмірі мен еңбегі
Игорь Савицкий 1915 жылы 4 та­мыз­да Киевте дүниеге келген. Ол бала ке­зінен сурет салғанды жақсы көретін. 1920 жылдардың басында Савицкийлер от­басы Мәскеуге көшті. Онда Игорь сурет­ші­лерден тәлім алды. 1930 жылдары алды­мен полиграфиялық институтта, содан кейін өнер училищесінде оқыды. Соғысқа дейін Суриков атындағы өнер институ­тында оқып, белгілі суретшілер Р.Фальк, Н.Ульянов, К.Истоминдер оқып, сурет өнері­нің қыр-сырын меңгерді. Денсаулығы на­шар болғандықтан, майданға бара ал­мады. 1942 жылы институтымен бірге Са­марқанға эвакуацияланады.
Оның Орталық Азиямен танысуы осы­лай басталып, бұл кейін оның бү­кіл болашақ тағдырына әсер етті. Бұл жер­г­е деген қызығушылығы оны соғыстан кейін Қарақалпақстанға алып келді. Еңбек жо­лын Хорезм археологиялық-этногра­фия­лық экспедициясында, кейін Өзбекстан Ғы­лым академиясының Қарақалпақстан бөлімшесінде бастаған. Көп ұзамай ол өзі қызыққан қарақалпақ халқының қолдан­балы өнерінің жойылу алдында тұрғанын түсінді. Сондықтан Савицкий бұл өнердің мүмкіндігінше көп үлгілерін сақтау және сақтау үшін көп жұмыс істеді. Бүкіл Қара­қал­­пақстанды аралап, халық қолданбалы өнері үлгілерінің маңызды жинағын (зер­гер­лік бұйымдар, ұлттық киімдер, үй әше­кейлері және басқа заттар) жинады.
Савицкий де белсенді суретші болды. Қарақалпақстанның қайталанбас та­биғаты оны ерекше бояуларымен қызық­тыр­ды. Ол өзіндік ерекшелігі мол пей­заж­дар­ды салды. Оларда Қарақалпақстанның кере­мет пейзаждары ғана емес, сонымен бірге «Қойқырылған қала», «Топыраққала», «Аяз­қала» сияқты ежелгі және орта ғасыр­лар­дағы даңқты ескерткіштер де бейне­лен­ген. Олардың арасында қарқынды дамып ке­ле жатқан Нөкіс қаласының көріністері бар («Министрлер кеңесі алдындағы алаң», «Қара­ғаш»). Олар шағын көлемді болғаны­на қарамастан, ерекше монументалды, жар­қын күн сәулесіне қаныққан, өмірдің қуа­нышын сезіндіреді. Олардың қатарында Са­вицкийдің «Венера мен натюрморт» жә­не «Мандолин мен натюрморт» атты ал­ғаш­қы туындыларын да көруге болады. Бұл шы­ғармалар түстің жұмсақ реңктерімен, қа­ныққан күміс-қара, қызғылт-сары түрі­мен ерекшеленеді.
1966 жылы ақпанда музей ашылған соң Са­вицкий өзінің ендігі өмірін толығымен музей қорын толықтыруға арнады. Содан бас­тап ол басқа суретшілердің карти­на­ла­рын жинай бастады, бірақ белгілі сурет­ші­лердің ғана емес, сол кезде мүлдем та­ныл­маған суретшілердің де картиналарын жи­най бастады. Ол аз уақыт ішінде есімін бүкіл әлемге әйгілі еткен бірегей топтама жи­­нап үлгерді. Бүгінде ол Санкт-Петер­бург­тегі Ресей музейінен кейінгі екінші ірі ре­сей­лік авангард ретінде танылды. Савицкий өмірі­нің соңына қарай өз музейі үшін жаңа ше­деврлерді іздеді. Өлерінен аз уақыт бұ­рын Мәскеуде коллекция жинап, Нөкіске екі вагон өнер туындысын жіберген еді. 1984 жыл­дан бастап музей оның негізін қа­лау­шының атымен аталады.
И.Савицкийдің жанқиярлық еңбегі Өзбекстан үкіметі тарапынан жо­ғары бағаланды. 2002 жылы қайтыс бол­ған­нан кейін Өзбекстан Республикасының «Буюк хизматлари учун» («Үлкен қызмет­тері үшін») орденімен марапатталған.
Савицкий музейді тек жергілікті тұр­ғын­дар ғана емес, сонымен қатар әлем­нің түкпір-түкпірінен өнерсүйер қауым тамашалай алады деп армандайтын. Бү­гінде оның арманы орындалды. Өзбек­стан­ның тәуелсіздігін жариялаған соң ол негі­зін қалаған музей дүниежүзі елдерінің, Еу­ропа мен ТМД, АҚШ, Аустралия және бас­­қа да елдердің жиі келетін орнына ай­нал­­ды. Музей қорындағы үздік жұмыс­тар­дың көрмелері Ресей, Германия, Франция, Ита­­лия, Нидерланд, АҚШ, Аустралия сияқ­ты көптеген елде өтті.

Экспонаттар ерекшелігі
Жалпы, Нөкіс музейі коллекцияның қа­лыптасуы, ол ресми құрылғанға дейін де (1950 жылдардың аяғы – 1960 жыл­­дардың басында) басталды. Игорь Са­виц­кий Өзбекстан Ғылым академиясының Қа­рақалпақ бөлімшесінде қарақалпақ ха­лық қолданбалы өнерінің бұйымдарын жи­­наумен айналысты, сондай-ақ ар­хео­ло­гия­лық отряд құрып, ежелгі Хорезмнің өнер бұйымдарын жинау да оның мақсаты бол­ды. Осылайша, бүгінде Қарақалпақстан тер­риториясында орналасқан Арал өңірі­нің ежелгі және халықтық қолданбалы өнері музейі қорының өзегіне айналды.
1966 жылы музей құрылғаннан кейін кол­лекциялық бұйымдардың ауқымы күрт кеңей­ді. Сатып алу мерзімі музейдің екі кө­лемді каталогінде («Авангард қозғалысы жү­ріп келе жатып тоқтады», 1989 жылы жә­не «И.Савицский атындағы Қарақалпақ АССР Мемлекеттік өнер музейінің коллек­ция­сынан «1920-1930 жылдардағы Кеңес өнері». Савицкий», 1991 ж. берілген) музей кол­лекционері мен директорының музей эволюциясын қалай жасағанын байқауға мүм­кіндік береді. Оның алғашқы сатып алу­лары алдыңғы онжылдықтарда жұ­мыс­тары «формализм», тағы басқа туындылар үшін сынға ұшыраған Орта Азия сурет­ші­лері­нің есімдерімен байланысты болды. Алек­­сандр Волков, Михаил Курзин, Алек­сандр Николаев (Усто-Мумин), Виктор Уфим­цев, Елена Коровай, Николай Карахан, Оган­нес Татевосян, Надежда Кашина, Орал Таң­сықбаев, Илья Мазель және басқа сурет­шілердің туындыларын И.Савицкий от­ба­сылық кездесулерде немесе суретшілердің өз­дерінен алынған. Кейбір жағдайда, мы­салы И.Мазельдің, У.Таңсықбаевтың немесе Н.Қараханның ертедегі картиналары Нөкіс кол­лекциясы басқа коллекцияларға қара­ғанда орасан зор артықшылықтарға ие. Оның айрықша ерекшелігі – кол­лек­цио­нер сурет­шілердің шығармашылық жо­лының барлық қабаттарын, соның ішін­де эскиз­дерді қамтып, «монографиялық прин­цип» бойынша жинауға ұмтылуы бол­ды.
1970-1980 жылдары Савицкий бір мез­гілде Орталық Азия өнерін алға шығара оты­рып, кеңестік суретшілердің кең топ­та­­­масын жинауға көшті. Оны негізінен 1910-1950 жылдардағы жаңа өнердің ресми тілін дамытуға атсалысқан сурет­ші­лер қызықтырды. Оның назарын ұмтылған, тыйым салынған, қуғын-сүргінге ұшыраған, өнерден, қоғамдық өмірден шеттетілген сурет­шілерге де ауды. Сондықтан оның жи­на­ғындағы Д.Бурлюк, М.Ле Данту,
П.Куз­нецов, А.Куприн, А.Осмеркин,
Л.Попова, Р.Фальк, А.Шевченко, тағы да басқа атақты есімдермен бірге, сол тұста өзгелер аз назар аударған Н.Боровая, Д.Гриневич, В.Ко­маровский, Е.Лысенко, Н.Тарасов, А.Став­ровс­кий, Д.Лопатников, А.Поманский, В.Шухаев, К.Редько,
С.Никритин, А.Рыбников, И.Кудряшов өнер иелерінің туындылары да болды.
Музей коллекциясының салыс­тыр­ма­лы түрде шағын бөлімін 60-жыл­­­дар­дағы шығармалар мен 70-жылдардағы бейресми мәдениет өкілдері М.Шемякин, С.Рубашкин және тағы басқаларының шы­ғар­малары құрайды. Сонымен бірге Нөкіс музейінде Г.Абдурахманова, А.Атабаев,
Е.Жол­дасов, Ж.Изентаев, Ж.Құттымұратов, А.Өте­генов, А.Шпаде және басқа да қара­қал­пақ суретшілерінің еңбектері бар.
И.Савицкий қайтыс болғаннан кейін де музей қызметкерлері қорды то­лық­тыруды жалғастырды. Коллекция бұрын Савицкий таңдаған немесе музейдің жаңа басшылығы сатып алған туынды­ларды алды.
Қазір оның коллекцияларында, ресми дереккөздердегі соңғы мә­ліметтер бойынша, 90 000-ға жуық экспонатбар. Кейбір суретшілердің бұл музейде ондаған туынды бар. Мәселен, өзбек жерінде туып, сонда еңбек етіп, өмірден өткен әйгілі қа­зақ суретшісі Орал Таңсықбаевтың 43 туын­дысы сақтаулы.

Қолды болған Жәдігерлер
Жақсыға көз салатындар қай кезде де көп, сол сияқты музейдегі си­рек кездесетін аса құнды экспонаттар да әлем коллекционерлерінің көз құрты. Мә­се­лен, Нөкістегі Савицкий атындағы Мем­лекеттік өнер музейіндегі кейбір заттар, атап айтқанда өткен ғасырдың бас кезіндегі орыс авангардтық бағыттағы суретшілер картиналарының түпнұсқалары дүние­жүзін қызықтыратыны сөзсіз.
Игорь Савицкий ұзақ өмірінің ақы­ры­на дейін Нөкіс қаласындағы му­зейге авангардтық бағыттағы жасалған сурет­тер жинап келгені белгілі. Савицкий жинаған 40 000-нан астам картина Кеңес Одағы кезінде кеңестік аумақтан жоғалып кеткен заманауи кескіндеменің тұтас бір кезеңінің куәсіндей. Көп жылдар бойы бұл коллекция Савицкийдің жетекшілігімен Нөкіс мемлекеттік музейінде сақталды. Ал Өзбекстан тәуелсіздік алған жылдардан бері Батыс өнертанушылары мен музей­тану­шылары арасында үлкен қызығушы­лық тудырған бұл жинақ жаңа ғасырдың басында Өзбекстан билігінің де назарын аударды. Атап айтқанда, 2000 жылдарда біраз уақыт бойы өзбек елінің бұрынғы президенті Ислам Каримовтың үлкен қызы қоры Гүлнара Каримова басқаратын «Өз­бек­стан мәдениеті және өнер форумы» Савицкий жинаған коллекцияны өз демеу­шілігіне алып, ол туралы 2010 жылы өздері түсірген «Өзбекстан маржаны» атты деректі фильмді пайдаланып, коллекцияны шетелде де көрсетті. Бұл жайында сол тұста шетел басылымдары жарыса жазып жатты. Олар­дың айтуынша, Савицкийдің 2 мың­нан астам сирек кездесетін және ең құнды авангард үлгілері фильмге түсіріліп, жарық­қа шыққаннан кейін жоғалып кеткен. Кейін Өзбекстан Мәдениет министрлігі аван­гардтық коллекцияға және оны экс­порт­тауға тыйым салды. Түрлі басылым­дар­дың жазуынша, 2011 жылы қараша айын­да Нөкіс мемлекеттік музейін 48 сағат ішінде асығыс эвакуациялауға бұйрық берген жауапты тұлғалар 2 000 өнер туын­ды­сын асығыс жүк көліктеріне тиеп, бел­гі­сіз жаққа алып кеткен. Савицкийдің 1984 жыл­дан бері жинап келген коллекциясын сақ­тауға тырысқан мұражай басшылығы да, музей директоры Мариника Бабана­зарова да бірнеше ай бойы мыңдаған туын­ды­ның тағдыры туралы мәлімет ала алма­ды. Кейін Өзбекстан шенеуніктері музейде бір­қатар тексеріс жүргізген, бірақ «ешқан­дай заңсыздықты анықтамаған». Тіпті, сол кезде Нөкіс музейін тексеру үшін Ташкент­тен 15 арнайы комиссия келіп, «ештеңе тап­пай» қайтып кеткен. Бұл туралы АҚШ-та шыққан «Тыйым салынған шөлдегі өнер» деректі фильмінде Савицкийдің жинағы ту­ралы музейдің сол кездегі директоры Мариника Бабаназарованың алаңдаушы­лық білдіріп сөйлеген сөзі де бар.
Жалпы, Савицкий негізін қалаған Нөкіс музейінде сақталған орыс авангардистері картиналарының түпнұсқа құны 700 доллардан кем емес екенін айта­ды мамандар. Және олар «әлемде бұл кар­ти­­наларды суретке түсіргісі келетін жан­күйер­лер көп екенін, мүмкіндік болса сатып алуға тырысатынын» айтады. Бірақ сол тұстағы музей директоры Бабана­зарова­ның күш-жігерінің арқасында бұл кол­лекциядан бірде-бір картина сатылымға шығарылмаған. Көп ақша жүрген жерде музей басшыларына әрдайым қысым болуы мүмкін, сондықтан Савицкий коллекция­сы­ның сақталып қалуына күмәндана­тын­дар көп.
Міне, осы жағдайдан соң респуб­ли­ка­дағы бірқатар музейге қатысты Өзбек­станның әртүрлі БАҚ-тары жазып, му­зей­дегі 6 жұмыстың қолдан жасалғаны, 32 картинаның ұрланғаны, 172-сінің түп­нұс­қасы сатылып, оның орнына жалған кө­шірмелері қойылғанын анықтады. Бұл жағдайдың Нөкіс музейіне де қатысы бар.
Не десе де, И.Савицкий атындағы Қара­қалпақ Мемлекеттік өнер му­зейі – өз коллекцияларының құндылы­ғы­мен әлем көрермендерін қызықтыра бере­тін ерекше музей. Ол аз халықтың да әлем­дік мәдениетке үлкен қоса алатынын көр­сетті. Тек соны сақтап, ұрпақтан-ұрпақ­қа аман жеткізіп отыру – музей иесі болып отыр­ған елдің парызы.

Ахмет ӨМІРЗАҚ

Ұқсас жаңалықтар

Back to top button