تەاتر كورەرمەنسىز قالسا، ونىڭ ورنىن جات يدەولوگيا يەلەنەدى

امانكەلدى مۇقان، ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ كانديداتى تەاتر سىنشىسى

بۇگىنگى ونەردىڭ تانىمال ءبىر ءتۇرى تەاتر جانە ول زامانعا ساي دامۋ ۇستىندە دەسەكتە، كەيىنگى داۋىردە تەاتر كورەرمەندەرىنىڭ قاتارى سيرەپ كەتكەنى بەلگىلى. ارينە ونىڭ سان ءتۇرلى سەبەپتەرى بار. ءبىز بۇل سۇحباتىمىزعا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر جانە كينو ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ كانديداتى امانكەلدى مۇقاندى شاقىرىپ، ودان ەلىمىزدەگى تەاترلاردىڭ بۇگىنگى جاعدايى، ىزدەنىستەرى مەن اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى جايىندا سۇراپ ەدىك.

– جاقىندا «قازاقستان تەاتر سىنشىلارىنىڭ تاڭداۋى» اتتى شارا ءوتىپتى. بۇل قانداي تاڭداۋ، ەڭ الدىمەن سول جايلى ايتساڭىز.

– قازىرگى كەزەڭدە اركىم وزىندە جوعىن ءوزى ىزدەگەن زامان بولدى. ورتالىقتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى بارىنشا ازايتىلىپ ءار سالا ءوزى تاراپىنان ارەكەت ەتۋگە كوشكەن كەزدە ءبىزدىڭ سالا بىرازعا دەيىن وسى باعىتتا جۇمىسىن ۇيلەستىرە الماي جۇرگەن. كاسىبي تەاتر قايراتكەرلەرى، مۋزىكانتتار، كينوگەرلەر، رەجيسسەرلەر، اكتەرلەر، سۋرەتشىلەر قوعامدىق ۇيىمدارعا توپتالىپ، وزدەرىنىڭ كاسىبي قىزىعۋشىلىعى ارقىلى بىرىگىپ ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋعا، رەسمي مەكەمەلەر الدىنا ساۋالدار قويۋعا مۇمكىندىك الىپ جاتتى. سول ماسەلەنى ءبىز وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن شەشىپ «International Union of تheatre Critics» – «حالىقارالىق تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگىن» قۇردىق. بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزىنەن حالىقارالىق بىرلەستىك بولۋىنا تىركەلگەن مەكەن-جايىنىڭ تبيليسي قالاسىندا بولۋى، وعان قازاقستان، گرۋزيا، ءازىربايجان سەكىلدى تاۋەلسىز مەملەكەتتتەردىڭ تەاتر سىنشىلارى مۇرىندىق بولۋى سەبەپ.  ونىڭ ءتورايىمى ونەرتانۋ كانديداتىن، تەاتر سىنشىسى انار ەركەباي. سول كىسىنىڭ بەلسەندىلىگى ارقاسىندا بيىل ءۇشىنشى رەت «قازاقستان تەاترلارى» مونيتورينگىنىڭ قورىتىندىسى مەن «سىنشىلار جۇلدەسى» سىيلىعىنىڭ ماراپاتتاۋ سالتاناتتى جيىنىن ۇيىمداستىرىپ وتكىزىپ كەلەمىز.

–باستى نازاردا قانداي ماقسات مىندەتتەر تۇردى؟

– تەاتر وزگە ونەر تۇرلەرىنە قاراعاندا جاندى ورگانيزم. ونەر وسى ۋاقىتتا جاسالىپ، وسى ۋاقىتتا ءومىر سۇرەدى. سوندىقتان بۇگىنگى ەلىمىزدەگى تەاتر ۇدەرىسىنىڭ جۇرەك سوعىسىنا نازار اۋدارىپ، وندا بولىپ جاتقان ءتۇرلى شىعارماشىلىق ىزدەنىستەر، ىلگەرىلەۋ مەن ىركىلىستەردى دەر كەزىندە باعامداۋ، ساراپتامادان وتكىزۋ تەاتر سىنشىلارىنىڭ مىندەتى دەپ بىلدىك.

ءبىزدىڭ تەاترلارىمىزدىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىندا كەمشىن تۇستار بار. وتاندىق تەاترلاردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ، قارجىلاندىرۋ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى باستى نازاردا ۇستاپ بىرىزدىلىكپەن جۇمىس جۇرگىزۋى ءتيىس مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسى تەاترلارعا كەلگەندە بولشەكتەنىپ كەتۋى وتاندىق تەاترلاردىڭ ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىگۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋدە. ورتاق ۇستانىمىمىز جۇزەگە اسپاي، بىرنەشە قوعامدىق ۇيىمدار اراسىندا قالاي قاراي باعىت ۇستارىمىزدى بىلمەي دال بولىپ قالعان جايىمىز بار. بىزگە، كۇرمەۋى قيىن ورتاق ماسەلەلەردى اقىلداسا وتىرىپ شەشۋگە، جاڭا زامانعا ساي جاڭاشا جۇمىس بارىسىن رەتتەيتىن قۇقىقتىق-ءنورماتيۆتى قۇجاتتاردى جاساپ شىعۋعا كوزدەگەن ءتۇپ ماقساتىمىز ءالى ۇيلەسىم تابا الماي جاتىر. سوندىقتان وسىنداي كەرەعارلىقتاردى بولدىرماۋ ءۇشىن قازاقستاننىڭ تەاتر تۋرالى ارنايى زاڭىن قابىلداۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ وتىرمىز. بۇل 60-تان اسا (تيكەتون جەلىسى بويىنشا 73 تەاتر) ءتۇرلى سالاداعى تەاترلارى جۇمىس ىستەيتىن ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى جانە تولىق شەشىلگەنشە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس. ول ءۇشىن ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن، قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەر وداعى مەن وتاندىق تەاترلار اسسوتسياتسياسى سەكىلدى قوعامدىق ۇيىمداردى بىرىكتىرەتىن ورتا كەرەك. ازىرگە ءبىز مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ، ارنايى كاسىبي بىرلەستىكتەر مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن اتقارۋدامىز.

سونىمەن بىرگە ءبىز قازاقستان تەاترلارىندا بولىپ جاتقان بارشا ۇدەرىستى، شىعارماشىلىق، شارۋاشىلىق جۇمىستاردى باعامداپ، ساراپقا سالىپ كاسىبي تۇرعىدا باعالاۋ، عىلىم-زەرتتەۋشىلىك تۇرعىدا زەردەلەۋ جانە تەاترلار ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ سانالاتىن جىلدىڭ ۇزدىك دەگەن شىعارماشىلىق جۇمىستارى مەن تۇلعالارىن انىقتاۋدى وزىمىزگە ماقسات ەتىپ قويدىق. ولار – بارلىق پىكىر ايتىلاتىن، باعا بەرىلەتىن جۇمىستار  مونيتورينگكە قاتىسۋعا كەلىسىم بەرىپ، ءبىزدىڭ بىرلەستىك تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن، تەاترتانۋشىلارىمىز بارىپ كوزىمەن كورگەن، بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە باعاسىن العان شىعارمالار.

– جۋىردا تەاترلاردىڭ جىل قورىتىندىسى بولىپ ءوتتى، ودان قانداي وي تۇيدىڭىزدەر؟ تەاترلارىمىزدا جاڭا ۇدەرىس، دامۋ بار ما؟

– بىردەن ايتا كەتەتىن ماسەلە، ءومىرىمىزدىڭ كارانتيندىك شەكتەۋلەرمەن توسىلىپ قالعان جايى بار. ءار تەاتر وزىنشە ارەكەت جاساپ، ءار شىعارماشىلىق ۇجىم مەن ونداعى تەاتر قايراتكەرلەرى بوس وتىرماي جۇمىس جۇرگىزگەنىنىڭ كۋاسى بولدىق. مونيتورينگكە قاتىسقان تەاترلاردىڭ كورسەتكىشى جامان ەمەس. الدى 7-8، ارتى 1-2 سپەكتاكل كورسەتكەن تەاترلاردىڭ جىلدىق ورتاشا كورسەتكىشى 4-5 سپەكتاكلدەن كەلەدى ەكەن. وتاندىق دراماتۋرگتەرىمىز، رەجيسسەرلەرىمىز، سۋرەتشىلەرىمىز، كومپوزيتورلارىمىز جۇمىستارىن سانامالاي كەلگەندە تەاتر قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلەس سالماعى ارتقانىن كورەمىز. ساندىق كورسەتكىشىمىز ورتاشا دەسەكتە ساپالىق تۇرعىدا، ارينە، ايتىلاتىن اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى بولەك بولماق. سولاي بولسا دا تەاتر سىنشىلارى تازا ساندىق كورسەتكىشتەرمەن بىرگە سپەكتاكلدەردىڭ كوركەمدىك ساپاسىنا دا نازار اۋدارىپ ىستەلىنگەن جۇمىس ناتيجەسىنە باعا بەرۋدى قاتار الىپ جۇردىك. جەڭىمپازدار بار، ۇزدىك ۇشتىك، بەستىك، وندىق دەگەندەي شورت-ليست، لونگ-ليست كورسەتكىشتەرىمىزدى انىقتادىق. مەنىڭ ويىمشا، ۇلكەن جۇمىس وسى ناتيجە جاريالانعاننان كەيىن باستالدى.

ءبىز ەندىگى كەزەڭدە وسى جاريالانعان ساندىق كورسەتكىشتەردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، قورىتىپ، وزدەرىمىزدىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىمىز بەن ماقالالارىمىزدا، كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمداردا، ءار ءتۇرلى رەسمي مەكەمەلەرگە بەرىلەتىن انىقتامالارىمىزدا ناقتى دەرەكتەر كەلتىرە وتىرىپ ساراپتايمىز. جەتىستىكتەرىمىز بەن كەمشىن سوعىپ جاتقان تۇستارىمىزدى دا باعامدادىق. بۇگىن وتاندىق تەاترلاردا ۇردىسكە اينالىپ بارا جاتقان جايتتاردى دا جادىمىزعا ءتۇرتىپ قويامىز.

تەاترلارىمىزدىڭ جاڭا ۇردىستە دامۋ ديناميكاسى بايقالادى. جاس تالانتتى رەجيسسەرلەر توبى بۇگىنگى قازاق تەاترىنىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋدا. مونيتورينگ جوعارىدا ايتىپ كەتكەن 6 ۇلت تىلىندە سويلەيتىن قازاقستان تەاترلارىن قامتىعاندىقتان ولاردا بولىپ جاتقان جاي-كۇيدەن، ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەردى. ءبىر تەاترلار اپتانىڭ 6 كۇنىن قۇر جىبەرمەي، نەگىزگى، قوسالقى ساحنالارىندا ساحناسىنا كورەرمەن جيناپ سپەكتاكل قويسا، ال كەيبىر تەاترلار ءدال سول مۇمكىندىكپەن ساناۋلى عانا سپەكتاكل كورسەتەدى. مۇنداي كورىنىستەر تەاترلارىمىزدىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىنان حاباردار ەتەدى. ماسەلەن، ءبىر جىلدا 5 سپەكتاكل شىعارعان تەاتر مەن 2 سپەكتاكل شىعاراتىن تەاترلاردىڭ قانداي ايىرماشىلىعى نەمەسە ارتىقشىلىعى بار؟ بۇل ماسەلە – ءبىزدىڭ تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارلىق ساياساتىن جاساۋ مەن قالىپتاستىرۋدا كەلەشەكتە كوتەرەتىن تاقىرىپتارىمىز. اتاپ وتكەن مىسالدار وتاندىق تەاتردىڭ ءبىر عانا بولشەگى. وسىنداي كوپتەگەن سۇراقتار تۋدىراتىن ۇيىمداستىرۋ، شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ، اۆتورلارمەن، كورەرمەنمەن جۇمىس ىستەۋ، شىعارماشىلىق باعىتىندا قوردالانعان ماسەلەلەر بار.

 – قازاق تەاترلارىنىڭ الەمدىك تەاتر ۇدەرىسىندەگى ورنى قاي دەڭگەيدە؟

– قازاقستاندىق تەاترلار 6 تىلدە سويلەپ، ونەر كورسەتەتىن كۇردەلى جۇيە. ول وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن بىرەۋدەن ىلگەرى، بىرەۋدەن كەيىن، بىرەۋمەن تەڭ  دەگەندەي زاماننىڭ تىنىسىن بايقاپ-باعىپ العا باسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز قازاق تەاترىنىڭ تۋىن بيىكتەن، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىمەن كورگىمىز كەلگەندىكتەن شەبەرلىكتەرىنىڭ شىڭدالىپ، بيىك بەلەستەردەن كورىنۋىنە مۇددەلىمىز. جاقسى بولسا ەكەن، ءوز ىزدەنىستەرىمەن تانىلسا ەكەن دەيمىز. تەاترلارىمىز ءىرى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالدەرىنە شاقىرىلىپ سولاردىڭ كونكۋرستىك باعدارلامالارىنان وزگە ەلدىڭ مىقتى شىعارماشىلىق ۇجىمدارىمەن تايتالاسا كورىنسە ەكەن دەيمىز. وكىنىشتىسى، ول مەجە ازىرگە بىزگە الىستاۋ بولماي تۇر. دەگەنمەن اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە دە بولمايدى. مونيتورينگ كورسەتكەندەي، قازاق-ورىس، قۋىرشاق تەاترلارىنىڭ كارانتين كەزىندە دە فەستيۆالدىك ءىس-ساپارلار جاساعانى بارشىلىق. دەسەكتە، ءوز ىشىمىزدە دابىرالاپ قانشا كوكىرەككە ۇرعانىمىزبەن شەت ورتاعا تۇسكەندە ءوز دەڭگەيىڭنىڭ قانداي ەكەنىن كورىپ ويعا قالاسىڭ…

اكتەرلەرىمىز سايدىڭ تاسىنداي، شەتىنەن سەن تۇر مەن اتايىن دەيتىندەر بولسا دا، رەجيسسۋرادا ءبىر توپ شوعىر جاستارىمىز كوش باستاپ كەلەدى دەسەكتە قازاق تەاترلارى بۇگىندە ىشكى نارىقتا، ءوز كورەرمەندەرىنە قاجەتتى ءونىم شىعارۋعا نازار اۋدارۋمەن بىرگە حالىقارالىق كەڭىستىككە شىعۋ ماسەلەسىن باستى باعىت ەتۋى شارت.

وتكەن جىل اياعىندا كورشى تاشكەنت قالاسىندا تمد ەلدەرى، بالتىق جاعالاۋى جانە گرۋزيانىڭ جاس تەاتر قايراتكەرلەرىنىڭ IV فورۋم فەستيۆالى ءوتىپ ەلىمىزدەن ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى ءى.جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسى نەگىزىندە ينستسەنيروۆكاسىن جاساپ ساحناعا قويعان رەجيسسەر ف.مولداعاليدىڭ سپەكتاكلى قاتىستى. وتاندىق تەاتردىڭ ۇزدىك دەگەن تەاترى قويعان سپەكتاكلمەن بارىپ، ونى فورۋمنىڭ اشىلۋ كەشىندە جاقسى اسەرمەن تاماشالادىق. ال اتالمىش مەملەكەتتەردەن قاتىسقان ءبىراز تەاترلاردىڭ سپەكتاكلدەرىنىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدە دەگەن «قۇلاگەرىمىز» ماسكەۋلىك ساراپشىلار تىزىمىنە ىلىنبەي قالۋى ويلانتتى. قالاي؟ نەگە؟ دەگەن سۇراقتار مازالادى. جىبەرىلگەن كەمشىلىك پەن قاتەلىكتى الدىمەن ءوز بويىمنان ىزدەيتىن بولعاندىقتان بۇل جولعى كەمشىلىك ءبىز تاراپتان ەكەنىن سەزگەندەي بولدىم. اكتەرلەر بارىن سالىپ ءجۇز پايىز ورىنداپ شىقتى. بىراق، قازاق كورەرمەنىنە ەرەكشە اسەر ەتكەن بۇل سپەكتاكلدىڭ وزگە ورتادا تولىققاندى قابىلدانباي جاتۋىن ءوزىمىز كوتەرگەن ماسەلەنىڭ الەمدىك كەڭىستىكتەگى ادامزاتتى تولعاندىرعان ماسەلەلەرمەن سالىستىرا قاراعاندا شەڭبەرى، ويلاۋ كەڭىستىگىنىڭ تار بولعانىنان كورەمىن. ودان بولەك كەيبىر ماسەلەلەرگە ء(ماتىننىڭ ورىس تىلىنە ساپالى اۋدارىلۋى، ساحنادا قوسالقى دەتالدارمەن تولىقتىرىلۋى ت.ب.) ۇساق-تۇيەك دەپ سالعىرت قاراۋىمىزدان دا بولار دەپ قالام. باستىسى، قازاق تەاترىنىڭ جار سالا كوتەرەتىن ماسەلەسى مەن ايتاتىن اڭگىمەسى بارشا ادامزاتتى تولعاندىرار ورتاق قۇندىلىقتار دەڭگەيىندە بولۋى قاجەت.

– قازاقستاندىق تەاتر سىنشىلارىنىڭ نازارىن ءجيى اۋدارتاتىن پروبلەمالار قانداي؟

– تەاتر سىنشىلارىنىڭ باستى ماسەلەسى وتاندىق تەاتر، ونىڭ وڭ باعىتتا وركەندەۋى، ءار-الۋان، قىزىقتى كوركەم شىعارماشىلىق جوبالارمەن كورەرمەندەرىن قۋانتۋىنىڭ كۋاسى بولۋى. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن ءبىزدى تەاتر كورەرمەنگە قانداي ءونىم ۇسىنۋدا، سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك ساپاسى قانداي دەڭگەيدە، ت.ب. سۇراقتار تولعاندىرادى. نازار اۋداراتىن پروبلەما كوپ دەگەننىڭ وزىندە ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق تەاتر ونەرىنىڭ زامانعا ساي، كورەرمەننىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن كوتەرەتىن ساحنالىق تۋىندىلار بولۋى ءتيىس. بۇل ارينە ساپالى دراماتۋرگيا، دەكوراتسيا، مۋزىكامەن ارلەۋ ماسەلەسى، كاسىبي رەجيسسەرلىك جۇمىس، تالانتتى اكتەرلىك ىزدەنىستەرسىز بولمايدى. سوندىقتان كوركەمدىك تۇتاستىعى بار تۋىندى دەگەندە سپەكتاكلدى قۇراۋشى بارلىق كومپونەنتتەر نازاردا تۇرادى. رەجيسسەردىڭ، كوركەمدىك كەڭەستىڭ تاڭداپ كورەرمەنگە ۇسىنعان سپەكتاكلدەرى سول تەاتردىڭ نەگىزگى ۇستانعان باعىت-باعدارىنا ساي ما؟ بۇل دا بولسا سىنشىلاردىڭ ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماسەلەسى. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترى نەگە ءوزىنىڭ كورەرمەندەرىن تولىققاندى رەپەرتۋارمەن قامتي الماي وتىر، مۋزىكالىق دراما تەاترلارىنداعى رەپەرتۋاردىڭ باسىم بولىگى نەگە درامالىق سپەكتاكلدەردەن تۇرادى، قوعامدى تولعاندىرعان وزەكتى ماسەلەلەر تەاتر ساحناسىنان نەگە دەر كەزىندە كورسەتىلمەيدى دەگەندەي ماسەلە كوتەرەر سۇراقتار ىلعي دا ويلاندىرادى. ال ساحناداعى ورىنداۋشىنىڭ  كاسىبيلىگى، شەبەرلىك قىرلارى وزىنشە بولەك تاقىرىپتار.

– تەاتر سىنى وتاندىق تەاتردىڭ دامۋىنا قانداي پايداسىن تيگىزە الادى؟

ەلىمىز تەاترلارىندا شىعارماشىلىق ۇدەرىس پەن ونىڭ دامۋ جولىنداعى باعىت-باعدارى، رەپەرتۋارىن جاساۋداعى ۇستانعان ساياساتى، كورەرمەننىڭ قويىلىمعا كەلۋى مەن قابىلداۋى ت.ب. تۋرالى ماسەلەلەرىن دەر كەزىندە ساراپتامادان وتكىزۋ وتاندىق جانە حالىقارالىق تەاتر قاۋىمداستىعى تاراپىنان قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ كەلەدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ جاسايتىن جۇمىسىمىزدىڭ قاجەتتى دە دەر كەزىندە جۇزەگە اسۋىن وزىمىزگە دە وزگەلەرگە دە كەرەكتى ەكەنىن سەزىنەمىز.

ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىنىڭ 50 تەاترى (رەسپۋبليكا تەاترلارىنىڭ 80 پايىزى) قاتىسقان بۇل مونيتورينگتەن وتكەن جىلدا جاسالعان (جىل پرەمەرالارى، وينالعان بارلىق قويىلىمدار، دراماتۋرگيا، گاسترولدىك جانە فەستيۆالدىك ءىس ساپارلار، شىعارماشىلىق قۇرامعا وتكىزىلگەن شەبەرلىك سىنىپتارى مەن سەمينارلار، تەحنيكالىق قۇرامنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ، باق-تا تەاتر تۋرالى ايتىلۋى، قويىلىمعا تەاترتانۋشى ماماندار شاقىرۋ، ت.ب. شىعارماشىلىق پەن رەپەرتۋارلىق ساياساتتى قامتىعان جۇمىستار ساراپتالدى. سوندىقتان قازاق تەاترىنىڭ بۇگىنگى جۇرەك سوعىسى وسى كەلتىرىلگەن ساندار مەن تىزىمدەردە. تەاتر سىنى قازاق تەاترىنىڭ دامۋىنا كومەگىنىڭ باسى وسى ەسەپ-قيساپقا تولى ماتەريالدى قورىتۋى.

ساراپتامانى جاساعان تەاترتانۋشىلار ساراپتاما ناتيجەسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدەگى تەاترلار جۇمىسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ۇسىنىستارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە ارنايى قورىتىندى-انىقتاما ەتىپ جولداندى. تەاتر سىنشىلارىنىڭ العا قويعان ماقساتى بۇگىنگى قازاقستان تەاترلارىنىڭ شىعارماشىلىعى مەن تىنىس-تىرشىلىگىندەگى بولىپ جاتقان زاماناۋي ۇردىستەر مەن ۇدەرىستەردى دەر كەزىندە ايقىنداپ باعا بەرۋ بولسا، سول بەرىلگەن باعا تەاترىمىزدىڭ جۇمىسىن العا باستىرۋعا سەپ بولماق.

– بۇرىنعى كەزدە ەلىمىزدەگى تەاترلاردىڭ باسىن قوساتىن تەاتر قايراتكەرلەرى وداعى دەگەن ۇيىم بار ەدى، كەيىنگى كەزدە بۇعان قاباتتاسىپ قازاقستان تەاترلارى اسسوتسياتسياسى دەگەن تاعى ءبىر ۇيىم پايدا بولدى. ونىڭ اشىلۋىنا قانداي قاجەتتىلىك بولدى، ول بۇرىنعى تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ جۇمىسىنا كەسىرىن تيگىزبەي مە؟

– بۇل ەكى قوعامدىق ۇيىم دا بار، ەكى ۇيىمنىڭ دا جۇمىسى قازاقستاندىق تەاترلارمەن تىكەلەي بايلانىستى. نەگىزى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ كوپ بولعانى جاقسى، ىستەلىنەتىن جۇمىستار دا سان سالالى بولماق. ال وتاندىق تەاتر كەڭىستىگىندە وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاپ قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعى جۇمىس ىستەپ كەلدى. كەڭەستىك كەزدەن ىرگەسى قالانعان زاڭدى ۇيىم دا وسى بولاتىن. زاماننىڭ سوققان جەلىنە وراي ءار ءتۇرلى قيىندىقتاردى باسىنان كەشىپ قالت-قۇلت ەتىپ جۇمىس ىستەپ كەلگەن ۇيىم قازىرگى توراعا – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ تۇسىندا جۇمىسى جوندەلىپ، ءبىراز شارۋانىڭ باسىن قايىرىلعان. ەلدەگى بارلىق تەاترلاردىڭ باسى بىرىگىپ، ورتاق مۇددەمەن جۇمىس ىستەپ جاتقان بولاتىن. مەن سول وداقتىڭ تورالقا مۇشەسىمىن. ەكس مادەنيەت مينيسترىمەن ءبىزدىڭ توراعا – تۇقاڭنىڭ اراسىندا بولعان داۋدىڭ نەمەن اياقتالعانىن بارشا جۇرتشىلىق حاباردار. سول ەكەۋارا قارسى تۇرۋ كەزىندە وداقتىڭ جۇمىسىنا ءتىسى باتپاعاسىن مينيسترلىككە تىكەلەي قارايتىن مەملەكەتتىك تەاترلاردى  وداقتىڭ (تۇڭعىشبايدىڭ) قاراۋىنان شىعارىپ الىپ، ونىڭ جاساپ جاتقان جۇمىسىنا التەرناتيۆا رەتىندە قۇرعان، ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىلگەن ۇيىم بولدى. مينيستر كەتتى، ۋاقىت وزگەردى، جاڭا زامانعا ساي بۇگىن كۇش بىرىكتىرىپ جۇمىس ىستەسە ارتىقتىق ەتپەس ەدى. تەاترلارىمىز بولشەكتەنىپ كەتتى. تەاترلاردى ورتالىقتان ۇيىمداستىراتىن، ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرەتىن ۇيىم جەتپەي تۇر. اتالمىش ەكى ۇيىم دا قازىر جۇمىس ىستەيدى، تەك كارانتيندىك شەكتەۋلەر، قارجىلاندىرۋدىڭ توقتاپ تۇرۋى قولبايلاۋ، جوسپارلانعان كوپتەگەن شارالار جۇزەگە اسپاي كەلەدى. تەاتر سىنشىلارى وداقپەن بىرگە ءبىراز جۇمىستار اتقاردى. تۇراقتى «تەاتر.kz» جۋرنالىنىڭ شىعۋىنا، رەسپۋبليكالىق «ەڭلىكگۇل» تەاتر فەستيۆالىن ساراپشىلىق ەتۋگە ت.ب. جۇمىستارعا اتسالىستى.  جۇمىستان بەرەكە كەتكەن كەزدە امالسىزدان ءبىز «International Union of تheatre Critics» – «حالىقارالىق تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگىن» تىركەپ ءوزىمىز جاسايمىز دەگەن جوبالارمەن جۇمىس ىستەي باستادىق.

– ءسىزدىڭ ماماندانعان تەاتر سىنشىسى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. كەيىنگى جىلدارى تەاتر ونەرىنە قاتىستى قانداي ەڭبەكتەرىڭىز جارىق كوردى، وندا قانداي وزەكتى ماسەلەر تالدانعان؟

– نەگىزگى ماماندىعىم مۋزىكا مەن تەاتردىڭ  توڭىرەگىندە توقايلاسقاندىقتان وسى ونەر سالالارىنىڭ توڭىرەگىن زەرتتەپ جازىپ جۇرگەن جايىمىز بار. 2008 جىلى «اردا» باسپاسىنان «قازاق وپەرا تەاترى» اتتى مونوگرافيام، 2011 جىلى «ءتىل» وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ باسپاحاناسىنان «تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى قازاق وپەرا تەاترى» اتتى مونوگرافيام،  2019 جىلى «بالاۋسا» باسپاسىنان «تەاتردا تۋعان تولعامدار». زەرتتەۋلەر، رەتسەنزيالار، ماقالالار كىتابىم شىقتى. ودان بولەك 2014 جىلى «ادەبيەت الەمى» باسپاسىنان ۇلى دالا تۇلعالارى سەرياسىنان «كۇلاش» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافياعا، 2017 جىلى «Print Express» باسپاسىنان شىققان «قازاق ساحناسىنىڭ شەبەرلەرى» شىعارماشىلىق پورترەتتەر توپتاماسىنىڭ، 2017 جىلى «Print Express»  «قازاقستاننىڭ زاماناۋي تەاتر ۇدەرىسىندەگى فەستيۆالدىڭ حالىقارالىق بايلانىس رەتىندەگى ءرولى» ۇجىمدىق مونوگرافيانىڭ، 2017 جىلى  «Print Express» باسپاسىنان شىققان «ءححى عاسىرداعى قازاق تەاترى: ءداستۇر جانە يننوۆاتسيا» اتتى ۇجىمدىق مونوگرافيالارىنىڭ اۆتورى جانە جاۋاپتى رەداكتورى بولدىم. بايقاعانىڭىزداي، بۇل ەڭبەكتەردىڭ باسىم بولىگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ىرگەلى جانە قولدانبالى گرانتتىق جوبالارى نەگىزىندە جۇزەگە استى، قالعانى ءوزىمىزدىڭ كاسىبىي قىزىعۋشىلىعىمىزبەن جازىلعان كىتاپتار.

– قازىرگى كەزدە قانداي تەاتر سىنشىلارى بار، ولاردىڭ سىندارى قازاق تەاترىنا قانداي اسەر ەتۋدە؟

– «حالىقارالىق تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگىنىڭ» جاساعان جۇمىسىنىڭ ساراپتاماسىن ەلىمىزدىڭ بەلگىلى تەاترتانۋشىلارىلارى ونەرتانۋ دوكتورى –ب.نۇرپەيىس، ونەرتانۋ كانديداتتارى – ا.ەركەباي (پرەزيدەنتى)، م.جاقسىلىقوۆا، ز.يسلامباەۆا، ا. احمەت، ج. احمەت جانە ءوزىمىزدىڭ ونەر اكادەمياسىندا تاربيەلەنىپ شىققان جاس تەاتر سىنشىلارى كومانداسى جۇزەگە اسىردى. ءبىز بۇگىندە از بولساق تا تەاتر سالاسىندا ينتەللەكتۋالدى ساراپتامالىق جۇمىستار جۇرگىزە الاتىن رەسپۋبليكاداعى ۇلكەن كۇشكە اينالدىق. تەاتر ونەرىنىڭ سىنسىز وسپەيتىنىن اقىلدى باسشى تۇسىنەدى، مويىندايدى. ال مويىنداعىسى كەلمەگەندەرگە «جولىڭ بولسىن» دەمەسكە امال جوق. تەك ماقتاۋ مەن ماداقتاۋدان تەاتر العا باسپايدى. سوندىقتان قازاق تەاترىنىڭ دامۋى، بەلگىلى مەجەلەردەن كورىنۋى كاسىبي تەتار سىنىمەن قاتار جۇرەدى. ماسەلەن، جاقىندا تەاتر سىنشىسى زۋحرا يسلامباەۆانىڭ سەمەي تەاترى تۋرالى سىن ساراپتاما ماقالاسى شىقتى. ودان تەاتر باسشىسى، شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمى، وبلىستىڭ مادەنيەت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى، تەاتردىڭ كوركەمدىك كەڭەسى كۇنى ەرتەڭ وسى ماقالانى تەاتر ۇجىمىمەن تالداپ ايتىلعان سىنعا جاۋاپ ىزدەسە، ورىن العان كەمشىلىكتى جوندەۋگە تالپىنسا تەاتر وسەدى. ال تەاترداعى ءومىر «باياعى جارتاس – سول جارتاس» قالپىندا جالعاسار بولسا تەاتردىڭ وشكەنى. وكىنىشتىسى، كەزىندە بۇل ۇجىم رەسپۋبليكاعا كەڭىنەن اتى تانىلعان كەرەمەت داڭقتى تەاترلاردىڭ ءبىرى بولاتىن. ابايدىڭ، اۋەزوۆتىڭ، شاكەرىمنىڭ توپىراعىنىڭ تەاترىنىڭ قازىرگى سيقى وسى. قالاي كۇيىنبەيسىڭ؟!

– سوڭعى سۇراق: قازاق قوعامى تەاترسىز ءومىر سۇرە الا ما، ەگەر جۇرت تەاتر كورەرمەنى بولۋدى ازايتسا ونىڭ قازاق رۋحانياتىنا قانداي اسەرى بولماق؟

– «تەاتر دەگەنىمىز نە؟ و، بۇل شىنايى ونەردىڭ ورداسى» دەگەن ەكەن ايگىلى ورىس سىنشىسى ۆ.بەلينسكي. ەل بولعاسىن ونەر كەرەك، ونەر ورداسى دا كەرەك. وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارى ەلىمىزدە كاسىبي تەاتردى قۇرۋ ءۇشىن تەر توگىپ، وسى جولدا رەپرەسسياعا ۇشىراعان: ج.ايماۋىتوۆ، ج.شانين، م.اۋەزوۆ ت.ب. سەكىلدى ۇلتتىڭ تاڭداۋلى وكىلدەرى تەاتر ونەرىنىڭ قازاققا كەرەكتىگىن تەرەڭ سەزىندى. جانىن سالا ەڭبەك ەتتى. ويتپەگەندە تەاتر ويىنىن ۇيىمداستىرۋعا، وعان پەسا جازۋعا، ونى دايىنداپ ەلگە كورسەتۋگە بەكەرگە سونشاما تەر توگىلەر مە ەدى؟ بۇل ونەر مەن بىلىمگە ۇمتىلعان، مادەنيەتى دامىعان الدىڭعى قاتارلى ەل اتانۋعا ۇمتىلعان كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا بولۋى كەرەك. ابزال اعالار سونى ءتۇسىندى جانە سول ونەردى حالقىنىڭ بويىنا سىڭىرۋگە بارىنشا ارەكەت ەتتى. تەاتردى الىپ كەلدى، قازاق توپىراعىنا جەرسىندىردى، بيىك بەلەستەرگە كوتەردى. سوندىقتان تەاتر حالىقتى ىزگىلىككە تاربيەلەيتىن، اقپارات بەرەتىن، ساۋاتتاندىراتىن، ت.ب. ءوزىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنەن ءالى كۇنگە دەيىن اجىراعان جوق. وكىنىشتىسى، كەشەگى «قاڭتار وقيعاسىندا» الاڭعا شىعىپ دۇكەندەردى توناۋمەن اينالىسقان جاس ۇرپاقتىڭ باسىم بولىگى كەزىندە تەاتر، كونتسەرتتىك زالدار  ارقىلى بويلارىنا ىزگىلىك وتىن جاعا الماعان قوعامنىڭ «جوعالتىپ العان ۇرپاقتارى». ولار ساحنادان ورىندالاتىن شەكسپير مەن اۋەزوۆ، مۇسىرەپوۆ پەن چەحوۆ تۋىندىلارىنان سۋسىنداسا تەرىس ارەكەتكە بارماس پا ەدى. ولاردىڭ ورتاسى، ولاردىڭ قىزىعاتىن ماسەلەلەرى باسقا بولار ەدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، تەاترعا باراتىندار جالپى حالىقتىڭ 0،2 پايىزى ەكەن. بۇل وتە از كورسەتكىش. تەاترلارىمىزدا كورەرمەن تارتۋ، كورەرمەن تاربيەلەۋ جۇمىسىن بوساڭسىتىپ الدى. جاستارمەن جۇيەلى جۇمىس جاسالۋى كەرەك. رۋحانيات جوق جەردە ونىڭ ورىنىن بىزگە يدەولوگيا باساتىنىن ءبىز جاقىن تاريحىمىزدان كوردىك. سوندىقتان جاس ۇرپاقتى ىزگىلىكپەن سۋسىنداتاتىن تەاتر اتتى عاجايىپ الەمگە قۇشتار قىلۋعا اسىعۋىمىز كەرەك.

 سۇحباتتاسقان احمەت ومىرزاق

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button