__Bastı slayderRuhaniyat

Swltan Han Aqqwlı: «Abay jolı» romanı Mwhtar Äuezovtiñ ideyası emes

Älihantanuşı ğalım Swltan Han Aqqwlınıñ pikiri adebiportal.kz saytınan alınıp jariyalandı.

Abaytanudıñ basında Älihan Bökeyhan twr desek asıra aytqandıq emes. Abaydıñ qazası turalı twñğış jazğan keremet azanaması bar. Abaytanu turalı söz qozğalğanda «onıñ basın Mwhtar Äuezov bastadı» degen pikirge men kelispeymin. Mwhtar Äuezov «Abay jolı» romanın Älihannıñ tikeley tapsırmasımen jazdı deuge tolıq negiz bar. Mwrağattarda saqtalğan keybir qwjattı jariyalasaq bwğan eşkimniñ talası bolmaydı.

1925 jılı Älekeñniñ Ahmet Baytwrsınwlına jazğan hatında «Osı Abaydı öziñ jazsañ qaytedi» delingen. Sol kezde roman turalı äñgime bolıp twr. Tüsinesiz ğoy, Abay turalı Ahmet basqa ne jazadı? Sodan Ahañ Älekeñe jazğan jauap-hatında, qazaq tili men ädebietine qatıstı birneşe oqulıq jazıp şığuım kerek. Bir jıldıñ işinde meniñ uaqıtım joq» dep jauap bergen eken.

Sol jıldarı Älihan Bökeyhan Leningrad universitetine barıp däris oqidı. Ol kezde Mwqañnıñ Leningradta Ädebiet institutında oqıp jürgen kezi. Älihan Leningradqa barğanda ılği da Mwhtar Äuezovtiñ jaldamalı päterine barıp, toqtaydı eken. Kezinde Keñes ökimeti Älimhan Ermekwlın Leningradta oqıp jürgen Mwhtarğa hat jazğanı üşin ayıptağan. Sonda Älimhan: – Men ol hattı Mwhtarğa jazğan joqpın, hattıñ töbesin oqıp qarasañız, Älihanğa jazıp edim. Öytkeni, Älekeñ ılği da Mwhtar Äuezovtiñ üyine toqtaytın, – dep aqtaladı.

Dinmwhammed Qonaevtıñ 1993 jılı «Qazaqstan» telearnasına bergen bir swhbatında «Abay jolı» turalı bir auız söz aytılıptı. Sol swhbatta Mwhtar Äuezovtıñ «Abay jolınıñ» qoljazbasın özine äkelip körsetkenin, qoljazbanı oqıp şıqqanın aytadı.

Qoljazbada avtordıñ Abayğa degen, onıñ wlı Twrağwl men eki inisi Şäkärimge, Käkitayğa degen zor sağınışpen jazğanın bayqaptı. Endi oylap qarañız: Abay men onıñ jaqındarın kimniñ sağınıp jazuı mümkin? Ärine, Şäkärimmen, Käkitaymen (Ğadbol-Häkimmen), Twrağwlmen etene aralasqan, jaqın dos bolğan, Wlı Abaydıñ közin körgen, zamandas bolğan adam jazbay ma?!

Abaydıñ közi tiri kezinde Mwhtar Äuezov öskeleñ bala emes pe edi? Altı jasar bala Şäkärim, Käkitäy, Twrağwl turalı ne biledi? Şäkirim, Käkitay, Twrğwlmen kim jaqın aralastı? Şäkärimniñ şığarmalarına kim «Qazaq» gazeti betinde sın maqala jazdı, Käkitay 1915 jılı mezgilsiz qaytıs bolğanda, kim zarlana azanama maqala jazdı? Älihan emes pe? Qonaev älgi swhbatında «Abay jolı» romanı kitap bolıp basılıp şıqqanda, onıñ özi oqığan qoljazba nwsqasınan mülde özge bolıp jarıq körgenin erekşe atap ötipti.

Sosın, Mwhtar Äuezovtıñ qaytıs bolar aldındağı aytıp ketken ösietin bilesiz ğoy. Balalarına, wrpaqtarına «meniñ mına seyfimdi aşuşı bolmañdar, eşkim oqımasın» dep ketken. «Abay jolı» romanı kimniñ ideyası ekenin öziñiz oylanıp köriñiz.

Sosın wmıtpañız, Şäkärim men Älihannıñ şeşeleri apalı-siñlili, yağni ekeui tuğan böle bolıp keledi. Eñ qızığı – Älihan 1901 jılı öziniñ süyip ötken jalğız jarı orıs qızı Elizavetanı üyine alıp keledi. Ol kezde äkesi qaytıs bolğan. Şeşesi «balam, moynına krest taqqan kelindi qalay mañdayınan iiskep süyeyin?!? Bwl kelinim endi qaytıp meniñ tabaldırığımnan attamasın» dep ülken wlı Älihannıñ betin qaytarıptı.

Sodan keyin Älihan demalısta eline qonaqtap kelgeninde, jarı Elenanı ünemi Şäkärimniñ auılına qaldırıp ketetin bolıptı. Al, Käkitäy men Älihan 1904 jılı tanısıp, şınayı dostıq qarım-qatınastarı – 1905 jıldıñ kökteminde, mamır ayında, Abay ömirden ozğannan keyin örbigen.

Abay qaytıs boldı degen hat alğanda, Älihan, Käkitaydıñ mezgilsiz qazasına baylanıstı 1915 jılı «Qazaq» gazetinde jazğan azanamasında jazğanday, «aqınnıñ balalarına «Abaydıñ öleñderin, audarmaların, qoljazbaları wmıtılmay, joğalmay twrğanda qağazğa tüsirip, kitap qılıp basıñdar» dep hat joldaydı. Sodan Käkitäy men Twrağwl el auzında saqtalğan Abay şığarmaların jinap, Mürseyit degen moldağa jazdırıp alıp, 1905 jıldıñ kökteminde Käkitay Ombığa Älihanğa alıp baradı. Osıdan keyin Käkitäy men Älihan dos qana emes, sayasi üzeñgiles boladı. «Sodan ekeumiz bir ayday Semeyde birge jattıq. Abaydıñ öleñderin talqılap, özimizşe mäz-mäyram boldıq» deydi Älihan älgi «Käkitay» attı azanama-maqalasında. Söytip ekeui Abaydıñ kitaptarın jinaqtap, sayasi közqarastarğa oray Semeydiñ baspasınan şığara almay, qarsılıqqa wşıraydı. Odan keyin Älekeñniñ bwl kitaptı Ombıdan, Ufadan, özge de qalalardan şığaruğa mümkindigi jetkilikti edi. Biraq ol eregisip, Semeyden şığara almağan kitaptı Sankt-Peterbordan bir-aq şığaradı. Kitaptıñ alğı sözinde avtordı Käkitay Isqaqwlı dep körsetedi. Älihannıñ kişipeyildigi sol, özi jazıp, Käkitaydıñ atınan şığarıp otır. Äytpese, oğan deyin bir de bir maqala jazıp körgen Käkitäy bar ma edi?!

Back to top button