Дәурен ҚУАТ: Қазақ тағдыры жайындағы шығармалар әлем назарын аударуға тиіс

Бүгінгі ұлттық баспасөз бен әде­биет қазақ халқының рухани дү­ниесіне ұстын болып болып тұр­ғаны талас тудырмайды. Дегенмен осы­ған мән беріп, терең сезіне алмау – қа­зіргі қоғамның басты кемшілігінің бірі. Сондықтан баспасөз бен әдебиетке бір­дей қатысы бар қаламгер, «Қазақ әде­биеті» газетінің бас редакторы, жазушы, ха­лықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері Дәурен Қуатты сұхбатқа ша­қы­рып, аталған салалардағы көкейкесті мә­селелерге қатысты сауалдарымызды қой­ған едік.

– Дәурен, баспасөз саласында көптен істеп келе жатырсың, көп нәрсеге көзің жет­кен шығар. Ел арасында қазіргі электрон­ды баспасөз қатты дамыған за­манда дәстүрлі медианың болашағы қиындап бара жатыр деген пікір бар, оған қалай қарайсың?
– Дәстүрлі баспасөздің қазіргі жаңа ме­диа­мен ақпарат нарығындағы бәсекесі тө­мен бо­лып тұрғаны, яғни бәсекелестік тұрғы­сы­нан жауап бере алмай жатқаны рас. Бірақ бұл дәстүрлі баспасөзді тығырыққа тіреліп қалды немесе оның болашағы жоқ дегенді білдір­месе керек. Дүниежүзілік баспасөздің атасы газет-жур­нал екені белгілі. Еуропаның, Шы­ғыс Еуропаның, Американың газеттері көп таралыммен таралып жатқан кезде ме­диа саласына телеарнамен бірге тележур­на­лис­­тика келді. Сол кезде де енді газет-жур­нал­­дар қалады, оның орнын ақпарат беру жа­­ғынан, басқа да ақпарат нарығындағы кон­­тентті радио мен телеарна алады деген пікір­­лер болған. Алайда радио өз саласы бойын­ша жұмыс істеп кетті, телеарна өз ба­ғы­тымен дамыды, оқырман газет-журнал­дан айырылған жоқ. Сол сияқты қазіргі ақ­парат май­данының аламанында да дәстүрлі баспа­сөз – газет-журналдар мен радио-те­леар­на өзі­нің даму жолын іздестіріп жатыр, сон­дықтан дәстүрлі медиа мына тығырықтан шы­ғатын өз мүмкіндігін іздеп табады деп ой­лаймын. Бұл – біздің ғана емес, әлемдік бас­­пасөзді ойландырып, толғандырып отыр­ған ортақ мәселе.
Жапонияда осы күнде де бір тәулікте күніге үш рет: таңертең, түсте, кеш­те шы­ға­тын газеттер бар екен. Сол газеттер шығу жиілігін тоқтатпай, жұмыс істеп жатыр. Әйтсе де, біздің жағдайымызда интернет, яғ­ни жаңа медиа қарқын алып барады. Аза­мат­тық журналистика күшейіп тұр. Себебі ха­лық әлеуметтік желіні еркін пайдалануда, сонымен бірге бұқаралық ақпарат құралдары мәртебесін иеленген сайттар бар. Мәселен, abai.kz сияқты порталдар күнделікті газеттер жұрттың қолына тигенше, өте қысқа уақытта түрлі тақырыпта материалдарды оқырман­дарға жеткізіп үлгереді. Бірақ бұл жерде контенттің сапасына қарауымыз керек. Қазақ сайттарында контентті сапалы етіп беру, оқыр­м­анға ойлы дүние ұсыну, ұлтқа, қоғамға керек материалдарды жариялау деген сияқты талаптар бар. Ал рейтинг қуып кеткен сайт­тар­ға қарасаңыз, рейтинг көтеру үшін түрлі «жаға ұстатар» материалдарды жариялап, хайп ұстау арқылы аудиторияны өзіне қара­тып алудың әрекеті басым. Бірақ ол – өтпелі. Он­дай материалдар оқырманға тез әсер ет­ке­німен, маңызын да тез жоғалтады. Сон­дық­тан үлкен жауапкершілікпен сапалы контент ұсынатын дәстүрлі медиаға халық қайта оралады ғой деп ойлаймын, меніңше, ол уа­қыт­тың келуіне көп қалған жоқ. Сол үшін га­зет-журнал, радио-телеарна оқырманға салмақты, ойлы дүниелер ұсыну бағытынан қайтпауы керек. Дәстүрлі БАҚ – қашанда оқыр­ман алдындағы жауапкершілігін сезіне­тін медиа. Оқырманның түрлі медиа арқылы же­тетін материалдарды қабылдау мәдениеті, мем­­лекет, халық, ұрпақ алдындағы жауап­кер­шілігін сезіну мәдениеті қалып­та­сып, олар­дың тұлға ретіндегі сапасы көтеріл­се, дәс­түрлі медианың да бағы жанатыны анық.
– Ұлт қаламгерлерінің үні болып ке­ле жатқан «Қазақ әдебиетін» басқарып отыр­­ғаныңа бірнеше жыл болды. Бұрын­­нан халыққа кең танымал газет­тің бүгінгі халі қалай?
– «Қазақ әдебиеті» – күрескер газет, ұлт­тың рухани, мәдени дүниесін қорғау май­да­нында үздіксіз күрес жүргізіп келе жатқан бе­делді басылым. Өткір газет. Тарихтан бел­гілі, газеттің жұртқа керек сөз айта білген – шарық­таған, кемелденген кездері болған. Мы­­салы, Сырбай Мәуленов бас редактор бол­ып тұрған кезде бәрін басқарып, бақылап отыр­ған Мәскеу – Кремльдегі орталық билік және оның еліміздегі идеологиялық жан­дайшаптары «Қазақ әдебиеті» газетін жауып тас­таудың әрекетіне кіріскен шақтары бол­ған. Олардың таққан кінәсі – «Қазақ әдебиеті» баяғыда Ахмет Байтұрсынұлы қол қойған «Қазақ» газетінің мұрагері, соның ізіне түсіп бара жатыр» деген айып таққан. Бірақ сол кездегі Жұмабек Тәшенов, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсіреповтердің бірі­гіп күрес жүргізгенінің арқасында газет аман қа­лыпты. Содан кейінгі дәуірде «Қазақ әде­биеті» күшейе түскен, өйткені ол өзге газеттер сияқты амалдың жоқтығынан Кеңестік идео­логия мен социализм жетістіктерін дәріп­теуден гөрі ұлтқа жақын тарих, тіл, экология деген тақырыптарды күн тәртібіне қойып, жария­лап отырған. Соған орай қазақ интел­лигенциясы да оянып, жан-жағына қарап, ненің не боп бара жатқанын түсініп, зерделей бастаса керек және ұлттың ұлттық сана-сезі­мі ояна бастаған тұста газетті басқарған Шер­­хан Мұртаза, Төлен Әбдік, Сайын Мұрат­беков, Оралхан Бөкей, Ахат Жақсыбаев секіл­ді ағаларымыздың тұсында газеттің гүлденген дәуірі болды. Бір жағынан ол кезде қазіргідей қазақтілді баспасөз құралдары да көп емес еді. Біз қазір екі тақырыптың бірінен сенса­ция жасаймыз, ал кеңестік кезеңде ондайға жол бермейтін цензура төбеден төне қарап тұр­ды. Соның өзінде де ұлт үшін жауапты қа­дамдарға бара алған газет мол тираж жи­нап, оқырман алдында беделін көтеріп алды. Ұлтқа керек дүниені әдеби-ұлттық басылым за­мана сесінен қорықпай күн тәртібіне қоя ал­ды. Ал қазір ұлттың жан-дүниесін жа­лаңаш­­тап тастайтын нәрселерді сенсация­ға ба­лайтын болдық. Мәселен, мен де қазір «Қа­зақ әдебиетін» солай жасасам: біреуді біреу­ге айдап салып, ақын-жазушыларды та­лас­тырып, у-шуды көбейтіп отыруыма болар еді, бірақ ондайды қаламаймын. Ұлттың жан-дү­ниесі жүдеп тұрған кезде оны одан әрі батпаққа итеру – адамгершілікке жат.
Қазіргі «Қазақ әдебиетінің» мақсаты – ұлт болашағы үшін күресте алдыңғы оры­н­ға шығу, рухани дүниемізді кемел­ден­діру­ге пайдасы тиетін сапалы, салмақты ма­териалдар беру.
Иә, бір кезде «Қазақ әдебиетінде» есім-сойы елге мәлім ақын-жазушылар тер төкті. Апталықта 30 шақты адам жұмыс істе­­­ген. Авторларды былай қойғанда, сақ­пан­ның тасындай сайыпқыран азаматтардың, газет журналистерінің материалдары үйіліп-төгіліп бас редактордың суырмасында жата­ды екен. Жоғарыда сұрап «газеттің бүгінгі халі қалай?» деп қалдыңыз. Материал­дық тұрғыдан алғанда «Қазақ әдебиетінің» қа­­зіргі кезі бұрынғысымен салыстыруға кел­­мейді. Бүгінде газетте ең төменгі (50-60 мың теңге) жалақымен қызмет істеп жүрген жур­­налистер бар. Алайда бұрынғыдай төрт-бес бөлім емес, төрт-бес адаммен газет шы­ғар­­сақ та, қол қусырып отырмай, жаңа ме­дианың мүмкіндігін барынша кең пай­дала­нып жатырмыз. Мәселен пандемия кезінде «Қазақ әдебиеті» тарихында тұңғыш рет бірнеше рет халықаралық онлайн конферен­ция ұйымдастырып, оған шетелдік әдебиет­тану­шыларды, ақын-жазушыларды қаты­с­тыра алдық. Сондай-ақ нөмір сайын еліміздің түкпір-түкпіріндегі таланттардың басын қосып, түрлі мәселеге байланысты олардың пікір­лерін газетіміздің «Алқа» атты ай­дарын­да беріп келеміз. Ұлықбек Есдәулет басқарған кезде газеттің «Жас қалам» деген қосымшасы бол­ған, мен қазір соны «Жас тұлпар» деген ат­пен қайта шығарып жатырмын. Онда әде­биет, кино, драматургия саласындағы жас та­лант­тардың шығармалары, пікірлері, жаңа­лықтары, шығармалары тұрақты беріліп тұрады. Ол да белгілі дәрежеде «Қазақ әде­бие­тінің» сапасын көтеруге әсер етіп жатыр. Сон­­­дықтан газеттің кемшілігі болса, ол ма­териалдық тұрғыдан шығар, ал мазмұндық жа­ғынан деңгейі түсе қойған жоқ. Мен бұл сөз­ді батыл айта аламын. Әр редактор, әр кез­дегі ұжым газеттің бұрынғы озық дәс­түр­лерін дамытуға, жаңа бағытта жұмыс істеп, өз қолтаңбасын қалдыруға тырысады. Біз де уақыт талабына жауап беруге, заманауи ақ­параттық-технологиялық мүмкіндіктерді пай­далануға барынша тырысып келеміз.
– Аға буын қаламгерлердің белсен­ділі­гі, әдеби үдеріске дер кезінде үн қосуы, қазақ әдебиетінде болып жатқан түрлі өзгеріс газетте қалай көрініп жа­тыр?
– Аға буын қаламгерлердің белсенділігі жай­­лы айтар болсақ, олар кезінде берерін бер­ді, сондықтан біз олардан ерекше белсен­ді­лік күтпейміз. Ал айтарым бар деген үлкен­дер­ге газеттің беті әрдайым ашық. Дей тұр­ған­­мен, осы күндері жасы ұлғайған ақын-жазу­­шылардың белсенділігі азайып келеді. Ол енді адамның жасына да байланысты нәр­­се шығар, әйтсе де Дулат Исабек, Смағұл Елу­­бай, Төлен Әбдік, Темірхан Медетбек аға­лары­мыз қоғамдағы өткір проблемаларға үн қосып отырады, олардың қатарында марқұм Есенғали Раушанов та бар еді. Шын мәнінде, әр жерден ақша алып алақандай ақпарат жа­зып, хайп жасап жүретін 500 блогерден бес қа­ламгердің сөзі әлдеқайда артық, қоғамдық пі­кірдегі салмағы өте басым.
Газетті қартайтып алмауымыз керек. Газетті жасартқанның жөні осы екен деп, етек-жеңі шолтаңдаған нәрселерді беріп, жастарға жағынудың да қажеті жоқ. Десек те, біз болашақ қазақ әдебиетінің жауынгерлерін дайындауға кірісіп кеттік. Сол себепті «Қазақ әдебиетінің» төңірегіне жас таланттарды шоғырландырып, солардың шығармашылық әлеуетін көбірек пайдалануға тұтастай бет бұрғанымызды да жасырмаймын.
Өзім алғаш газетке келгенде біраз та­лант­­­ты қыз-жігіттерді газетке тар­тып көр­дім. Олар сонда таңғалатын: «Қазақ әдебиетіне» біздің жазғандарымыз шыға ма, бұл үлкендердің газеті ғой», – деп. Міне, үш жыл­­дай болды, біз «Жас тұлпар» арқылы жас ин­­теллигенцияны өзімізге жинап алдық. Қа­зір айтулы жас қаламгерлер «Қазақ әде­бие­тіне» шыққысы келіп тұрады. Ал үлкендер бол­­са газетке өз туындыларын ұсынғаннан гөрі өздерінің мерейтойлары тұсында өздері туралы жазылған нәрселердің шыққанын қа­­лай­ды. Ол да бір себептен дұрыс шығар, олар­­дың еңбегін ұмытуға болмайды. Олар тура­­лы жазылған дүниелер арқылы жастарды тәр­­биелеп, оқырмандарды ойландыруға бо­лады.
– Өзің орта буын ақын-жазушылар­дың қатарында қалам тербеп жүрген жазушысың. Бірақ қатарластарыңның арасында бүгінгі әдебиетте, оның ішінде проза жанрында ірі шығармалар жазуға баратындар аз секілді. Мысалы, әлі күнге шығып жатқан романдардың көбі үлкен қаламгерлерге тиесілі. Неге олай? Шы­ны­­мен, ірі жанрды игеруге әдебиетке 80-90-жылдары келген қаламгерлердің кү­ші жетпей жатыр ма әлде көлемді шы­ғарма оқылмайды деген қауіп орта буын прозаиктерді сескендіре ме?
– Ірі жанр дегеніміз ол роман ғана болма­са ке­рек. Кезінде Алашорда әдебиетшілері айт­қан ғой, «роман дегеніміз үлкен әңгіме» деп. Кейде романның жүгін арқалап кететін ша­­ғын әңгіме де болады. Кейбір көлемді ро­мандардың айтары аз болуы мүмкін, ал біздің буынның әңгіме-хикаяттардың айналасында жүруі роман жазудан тайсақтауы дегенді біл­дірмесе керек. Оның үстіне, өтпелі кезеңде өмір сүріп отырып, сол өтпелі кезеңді, сол ке­зеңдегі адамдарды тану оңай емес. Мысалы, кеңестік кезеңдегі қаламгерлерге өздері өмір сүрген ортаның, сол ортадағы адамдардың бол­­мысы түсінікті болды да, олар сол өздеріне та­ныс ортаның тақырыбын індетіп әкетті. Ал біз­дің буын қолына қалам ұстап келген кезде адами құндылықтар өзгеріп кетті. Оны өз­герт­кен – қоғамдық қатынас. Сондықтан кейін­­гі дәуір қаламгерлерінің күрделі жанр ро­манға бара алмай қалуының бір себебі – осы. Дегенмен оның жүгін арқалаған әңгіме-хикаяттар жоқ емес. Мәселен, «Үркер», «Елең-алаң» секілді үлкен романдар жазған кемең­гер жазушы Әбіш Кекілбайдың «Ханша дария хикасы», «Шыңырау», «Күй» секілді хикаят­тары – күрделі романның жүгін арқалап тұр­ған туындылар. Сондықтан қаламгердің қуа­тын танытатын бір ғана жанр роман емес деп санаймын. Мысалы, орыстың атақты жазу­шысы Антон Чехов тек әңгіме жазса да әлем­ге әйгілі болды. Ал романға келсек, әде­биетке психологизмді алып келген, Зигмунд Фрейдтерді оятқан Федор Достоевскийді жұрт көп айтады. Батыс әдебиеті де романмен көп шұғылданып кетті. Бірақ орыс әде­биетіндегі Чехов, өзіміздің Сайын Мұрат­бе­ковтер де психологизм иірімдерін әңгімемен-ақ бере алды. Мәселен, өзім үлкен роман­дары­нан гөрі Әбіш Кекілбайұлы мен Оралхан Бө­кейдің әңгімелерін ұнатанамын. Әрине, жа­зушы қандай көлемде, қай жанрда шы­ғарма жазса да оған ешқандай кедергі жоқ. Үлкен романдарға барған да дұрыс. Мәселен, Қытай жазушысы Мо Ян әдебиетке қалай келді? Ол Қытайдың Мао Цзе Дун жасаған төң­кері­сінен соң Дэн Сяопин жасаған экономикалық рефор­малардан кейін, Қытай қоғамында тұрақтылық пен даму қалыптасып, ханзу халқы оянып, ненің не екенін түсінгеннен кейін келді. Демек, әдебиетте үлкен, күрделі туындылар тууы үшін де уақыт керек сияқты. Ал біздің қатарда роман жазған жазушы­лардан Нұржан Қуантайұлының «Қараөзек» романын ерекше атап көрсетуге болады. «Қараөзек» өтпелі кезеңде шыққандықтан көптің көзіне түсе қойған жоқ, тіпті әдеби ортаның өзі де білген жоқ. Үлкендер жағы да мән бере қоймады. «Қараөзек» кітап нарығы­ның құлдыраған кезінде жарық көргендіктен, жұртқа жетпей қалды. Одан бері Нұржанның әлгі романы үш рет басылып шықты, әр ба­сыл­­ған сайын таралымы да көбейе түскен. Ал қала халқы, ауыл халқының қалаға көшуі тура­лы Дидар Амантай бірнеше сәтті роман жазды.
Қазір журналистикада жүрген қалам­гер­лер бар. Олар әдебиетке бет бұрса, көркем дүниеде ұқыптылық пен сөзге деген жауапкершілікті көрсете алар еді. Сонда әде­биетіміз шығармадағы артық-ауыс шалқы­малардан, басы артық детальдар мен сөзді көп білем деп езе беруден арылар еді. Сондай қаламгерлердің бірі – Сәкен Сыбанбай.
Ал роман жайына қайта оралсақ, өткен ға­сырдың 90-жылдарында дүниеге келген жап-жас жазушылар да роман жазып жат­қанын айтар едім. Мысалы, Рахат Әлішер, Темір­­лан Қалшабек, Нұрбек Нұржанұлы үш жас жазушы биыл жарысып отырып үш ро­ман жазып тастады. Олардың романды қалай жазып, қандай тақырыпты көтергені туралы ойлары «Қазақ әдебиетінің» соңғы нөмірінде жарық көрді.
– Тәуелсіздік алғанымызға 30 жыл тол­­ды. Бұл – әдебиетке кемі үш толқын ке­ліп, орнығып өзін толық таныта ала­тын кезең. 30 жыл ішінде әдебиетке кел­­ген ақын-жазушылардан кімдер оза шауып, ұлттық әдебиеттің ұстыны болар мінез көрсетті? Тәуелсіздік дәуірінде та­нылғандардың арасында елімізден тыс­қары жерлерге ұялмай көрсете ала­тын қан­дай қаламгерлер бар, олардың бұрын­ғылардан қандай артықшылығы көрінді?
– Қазір жазушылардың ортасында Еуропа оқырмандарының сұранысына ыңғайлану деген бір тенденция қалыптасып кеткен тәріз­ді. Мысалы, Нобель сыйлығын алған тү­рік жазушысы Орхан Памук романдарын Еуропаға түсінікті болып, солардың нарығы­на кіру үшін жазған сияқты көрінеді және оны түрік жазушыларының өздері де айтады. Сол сияқты бізде де сондай талпыныстар бар. Еуропалықтарға түсінікті мәтінде жазғысы келіп, шығармаларын солардың стандарт­тары­на ыңғайлап бағады. Мейлі бола берсін. Олардың да бір ойлағаны бар шығар. Бірақ солар­­дың ар жағында ұлттық негіз, ұлттық харак­­тер, ұлттық колорит жатуы керек. Жазу­­шы ұлттың болмысын көрсете отырып, еуропалық стандартқа көше алса, онда оның бағының жанғаны. Ал егер еуропалық мәтін стилін көшіріп әкеп қазақша жазса, ол оның сол жаққа еліктеу-солықтауда қалғаны деп ойлаймын. Мұндай жағдай бізден кейінгі буыннан байқалады. Сюжетсіз дүниелер, өмірден түңілдіріп суицидке апаратын, өзін-өзі түсінбейтін меланхолиялық күрделілікті, ми қатпарында жүрген бірдеңелерді әкеліп шығармаларға енгізу, соны көрсеткісі келіп түсініксіз күңгірт кейіпте жазу – ол еуропа­лық стандарт емес. Еуропалық әдебиетте ор­­нық­паған түрлі ағым, бағыт бар. Ал бұлар­дыкі соларды қайталау. Біз де еуропалық әде­биеттегі арғы-бергі жазушыларды оқып жүрміз ғой, олардың кейінгі шыққандарының өзі классикалық әдебиеттегі мәтінді сығым­дап, модернизмге көшіргені байқалады. Осыны бізден кейінгі буын түсінбей қалды. Бұлар, меніңше өзіміздің классикалық әде­биетпен, аға ұрпақтың үздік шығар­ма­лары­мен сусындай алмай қалған балалар. Бәлкім, бізден кейінгі ұрпақтың қазақ классиктерін оқу­ға түрлі себеппен мүмкіндігі болмаған да шы­ғар, дей тұрғанмен жазушы жазушы болу үшін оған дайындық керек, ең алдымен өз әдебиетіңдегі жетістіктерді игеріп алу қа­жет. Ақынға сезім, ширығып жүру, эмоция, сөз­дің бояуы керек болса, жазушыға бұл аз­дық етеді. Сол қасиет біздің жаңағы айтып отыр­ған буындағы жазушыларда көрінбей қал­ды. Сондықтан олар «шөп те өлең, шөңге де өлең» дегендей ұсақ, мазмұны күңгірт тақы­рып­тарға барып қойды, кейін олардың қажетсіз екенін түсініп жүргендер де бар. Ал кейінгі буында, осы онжылдықтағы соңғы ұрпақта өзінің топырағына, өзінің даласына оралу, жаңашылдықпен оралу деген сияқты талпыныстарды көреміз. Мысалы, Досқан Жылқыбай деген жігіт бар. Ол қазір әңгіме­лерінің өзін көлемді етіп жазып жүр. Онда уа­­­қыттың бөлініп кетуі, сол уақыттың шегін­де адамның бөлініп-бөлшектеніп өмір сүруі, қазақша айтқанда өң мен түстің ортасындағы сияқты өмірді көрсетеді. Бірақ Досқан соның бәрін шынайы, адам сенетіндей көркемдеп, жақсы жеткізе алады. Сол сияқты Қанат Әбіл­қайырды да ерекшелеп айтар едім, ол да қа­зақтың дәстүрлі прозасын жаңашылдықпен іл­герілетіп, жаңа тақырыптарға барып қой­ған жазушы.
Өткенде, қазір мықты қаламгер болып қалыптасып келе жатқан Есболат Айда­босын ұйымдастырған Сайын Мұрат­бе­ков атындағы «Жусан иісі» деген байқау бол­ды. Соған 200-ден астам шығарма түсті. Де­мек, қазіргі проза саласы сан бойынша жақсы даму үстінде. Сапасы туралы кейін айтамыз.
Жастардың роман жазып жатқан­дарын айтып өттім, бірақ солардың бәрі қолға тимеген соң ол туралы кеңінен әңгі­ме айтуға қазірше мүмкіндік жоқ.
90-жылдарда әдебиетке келген буын поэ­зияны жаңаша дамытты, ал проза жоқ боп кетті. Дегенмен проза асықпай жазылатын сыр­­баз, ақсүйек жанр, сондықтан ол салаға қа­лам­герлер жан-жағын зерттеп, көп нәрсені бойына сіңіріп барып келеді. Оның тәуел­сіздік дәуірінде кеш дамуының да сондай себебі бар. Ал сыртқа көрсететін прозалық шы­ғармаларға келсек, олардың қатарына ұлт­­тық болмыспен сусындаған, ішкі бояуы қа­­нық туындылар болуы керек. Мысалы, жа­пон жазушылары әлемге түсінікті болу үшін жазбайды, керісінше жапон оқырма­нына ғана түсінікті болсам, соларға ғана жет­сем деген мақсатпен жазады. Тіпті, олар «әлем тілдеріндегі керемет шығармаларды біз­дің жапон халқының табиғатын өзгертіп жі­беруі мүмкін» деп аударуға да қорқады екен. Ал өз ішіне қарай өсетін, өзгеге жұмбақ жапон әдебиетіне өзгелердің құштарлығы керемет. Шындап келгенде, технологиялық жақтан керемет жаңалықтар тудырған жа­пон халқы әдебиетінің мақсаты – жапон бол­­­­мысымен қалу. Олардың сол бағыты же­мі­­сін беріп жа­тыр. Біз де солай болуымыз керек.
Ұлттардың мәдени тек-тамыры, ұлт­тық коды әртүрлі. Мысалы, ерекше ур­­­бани­зацияға ұшыраған, қалалық мәдениет­ке сіңіп, өткендегі болмысынан алыстап кеткен еуропалық жазушылардың шығарма­лары, негізінен көркемдеп жазу, әсерлену, қиял-арманға берілуі жоқ прагматикалық қа­­сиеті басым туындылар болса, ол – олар­дың табиғатынан туындаған құбылыс. Ал азия­лық қаламгерлерге тән қасиет – әсерлену, өзгені де әсерлендіру… Мұндай ерекшелікті еуропалықтар танымайды емес, таниды, мойын­дайды. Осыны білуіміз керек біздің.
Жалпы, ауызша айтылғанымен, «әлем әдебиеті мынау» дейтіндей теория жоқ дүниеде. Әлем әдебиеті дегеннің өзі әлем­­­нің үздік шығармаларынан құралған дүние. Біз өкінішке қарай, әлем әдебиеті деп Еуропаның әдебиетін түсінеміз. Жалпы, әлем әдебиетіне қытайлар да, арабтар да, парсылар да, жапондар да, орыстар да, үнділер де үлес қо­сып жатыр. Осылардың қатарында біз де болуымыз керек. Ал оған өз бояуымызбен, өз дауы­сымызбен баруымыз қажет. Қазір Еуро­па­ға аты кеткен жазушымыз – Дулат Исабе­ков. Ке­лесі жылы Дулат ағаның 80 жылды­ғына орай Еуропаның бірнеше қаласында сол кі­сінің драматургиясына орай театр фести­валь­дері өткізілмек. Сол сияқты алты тілге ауда­рылған қазақ қаламгерлерінің ішінде Оралхан Бөкей секілді жазушылары­мыз­дың шығар­малары жақсы оқылып жатқан көрі­неді.
Әрине, әр жазушының шығармашы­лы­ғы – өзінің ішкі әлемі, бірақ содан тұтас қа­зақ әдебиеті құралып, оның үздіктері әлем әдебиетіне барып қосылуға тиіс.
– Сөз соңында өз шығармашылығың жайында айтып өтсең. Қандай бағытта еңбектеніп жатырсың?
– Екінші дүниежүзілік соғыстың қар­саңын­­да және сол соғыстың барысында еврей халқының көрген құқайы, Адольф Гит­­лердің және онымен бірге билік басына кел­ген адамдардың жасаған қуған-сүргінін жазу еуропалық, америкалық, т.б. әдебиетте трендке айналып кеткен сияқты. Олар әлі соны айтып біткен жоқ. Қарап отырсаңыз, дү­ниеде қорлықты ең көп көрген, азапты көп тартқан халық – еврей халқы. Мұса пайғам­бар тайпасын ертіп, шөл далада 40 жыл ада­сып жүріп ел қылған екен ғой. Библияда ай­тылады дейді: «Құдай өзі ерекше жақсы көр­ген халықты ерекше азаптап, кейін со­лардың бағын асырады» деп. Бірақ ол Құдай­дың кітабына жолдан қосылып кеткен сөз болса керек. Дей тұрғанмен, шынында еврей хал­қының езіліп, қорлық көргені сұм­дық, ол – рас. Тарихта да мойындалған. Әде­биет осы­ны қазір де жырлаудан танбай жа­тыр. Ал енді осындай сұмдық алапатты басы­нан кешірген, әлденеше рет аштықтан қырыл­ған, түрлі репрессияға ұшыраған, жан сауғалап, жат елдерге ауған халықтың бірі қазақ емес пе?
Сондықтан менің ойым, арманым – ХІХ ғасырдың аяғынан бастап, ХХ ға­сыр­дың аяғына дейін тағдырдың теперішін көп көрген қазақтың басынан өткен қиын­дықтарды көркемсөзбен кестелеу. Ол роман түрінде бола ма, сериялық әңгімелер түрінде бо­ла ма, жалғасты хикаяттар түрінде бола ма, оны қазір нақты айта алмаймын. Бірақ аш­тық пен репрессия тақырыбын көрсетуім ке­­рек. Осы екі тақырып әлемнің назарын бұра­­­тын, таңғалдыратын тақырып болады деп ойлаймын.
Егер адамзатта гуманизм қалған болса, бар болса, онда қазақ халқының ұлт ретіндегі тағ­­дырына әлемнің жаны ашымауы мүмкін емес. Оны жазу – бізге парыз. Ол және тек Дәу­­рен Қуаттың тақырыбы емес, бәріміз жа­бы­ла жазатын тақырып. Қарағандыда Серік Сағынтай деген менің жазушы іні-досым бар. Сол екеуміз осы тақырыптың төңірегінде аз­дап бірдеңелер жазып жүрміз. Болашақта да жаза береміз ғой деп ойлаймыз. Сұра­ғыңыз­­ға жауабым – осы. Сұхбатқа шақыр­ға­ныңыз­­ға алғыс білдіремін.

Сұхбаттасқан
Ахмет ӨМІРЗАҚ

Back to top button