توقاي-تەمىر تاريحي دايەكتەمە

مۇحتار ماعاۋين

توقاي-تەمىر – شىڭعىس حان نەمەرەسى. قازاق حاندارىنىڭ اۋلەت اتاسى.

ۇلكەن ۇل جوشىدان تۋعان. اناسىنىڭ ەسىمى – قاعرى-قاتىن، باستاپقىدا سانى مول، كەيىنگى سارقىتى قازاققا قوسىلعان جاۋىنگەر مەركىت رۋىنان. قۇما دەپ ايتىلادى، بىراق بارلىق دەرەكتە قاتىن مارتەبەسىمەن ءجۇر، ەسەبى، قۇما ەمەس، باس بايبىشەلەر قاتارىنان. جوشىنىڭ، جيناقتاپ كەلگەندە، وتىز توعىز ۇلى بولعان ەكەن. ءراشيد-ءاد-دين ون ءتورتىن اتاپ كورسەتەدى. توقاي-تەمىر ون ءۇشىنشى بولىپ تۇر. وسىعان وراي، كەيىنگى ءبىر تاريحشىلار ون ءۇشىنشى پەرزەنت دەپ سانايدى. شىندىعىندا، تۋمىس رەتىمەن ەمەس. ماحمۇد يبن ۆالي – ءتورتىنشى ۇل دەپ تانىعان. ال ابىلعازى-باحادۇر حان بويىنشا – ءۇشىنشى. قايتكەندە جوشىنىڭ كەزدەيسوق قازاسى كەزىندە ەرجەتكەن، كامەلەتكە تولعان جاعدايدا.

بۇدان سوڭعى كەزەڭدە – باتۋ حاننىڭ باتىس جورىعىنا (1236-1242 جج.) قاتىناسقان. تۇمەن باستاعان ىرىلەر قاتارىندا ەمەس، ءتارىزى، مىڭعان نويان دارەجەسىندە. جانە قابىلەتتى اسكەرباسى رەتىندە كوزگە تۇسسە كەرەك. باتۋ مەيلىنشە ريزا بولىپ، قايتىپ كەلگەن سوڭ، جەكە جاساق قۇرىپ بەرەدى جانە بيلىگىنە ماڭعىشلاق، حاجى-تارحانمەن قوسا، تەرىستىك قاپقازداعى اس ايماعىن بۇيىرىپتى.

جوشى ۇلىسىنداعى سايىن-باتۋ حاننان سوڭعى ەڭ اتاقتى تۇلعا – كەيىندە تاق يەسى بەركە حان بولعانى بەلگىلى. جوشى ۇلدارىنىڭ ىشىندە وسى ەكەۋىنە جالعاس، بەلگىلى، بەدەلدى حانزادالار – وردا، ءشايبان، بەركەشار اتالادى. توقاي-تەمىر دە وسى قاتاردا. ءاماندا باتۋ حاننىڭ ۇلكەن سەنىمىندە جانە ايرىقشا جاۋاپتى شارالاردىڭ ءبىر جاعىندا جۇرەدى. ءتىپتى باتىس جورىعىنان بۇرىن، 1229 جىلى باتۋ حان وكەتاي قاعاندى تاققا وتىرعىزۋ راسىمىنە ۇلكەن حانزادالارمەن بىرگە اتتاناردا ۇلىس تىزگىنىن وسى سەنىمدى ىنىگە تاپسىرىپ كەتتى دەگەن دەرەك بار (ت.سۇلتانوۆ). كەيىن، 1246 جىلى، كۇيىك قاعاندى بەكىتەردە باتۋ اياعىنىڭ سىرقاتىن سىلتاۋ ەتىپ، قارا-قورىمعا بارماي قالعانى بەلگىلى. ءوزىنىڭ ورنىنا ەڭ اتاقتى التى حانزادانى باعىتتايدى: وردا، ءشايبان، بەركە، بەركەشار، تاڭعۇت جانە توقاي-تەمىر. بۇل ءراسىم ءجونى دەسەك، كەيىندە الماعايىپ، شەشۋشى مىندەت ارتقانى بار. كۇيىكتەن سوڭ، شىڭعىس حاننىڭ كەنجەسى تولەنىڭ ۇلى موڭكەنى قاعان سايلاۋ  بىرتالاي شىرعالاڭعا ءتۇستى. وكەتاي مەن شاعاتاي اۋلەتتەرىنىڭ قارسىلىعىن جەڭۋ كەرەك ەدى.

رەسمي قۇرىلتاي ۋاقتىلى جينالماي، ۇزاققا سوزىلىپ بارادى. اقىرى باتۋ حان وتىز مىڭ الامانمەن كەمەڭگەر، شەشىمتال بەركەنى اتتاندىرادى. مەزگىلىن ناقتى بەلگىلەپ، ساۋىن ايتاسىڭ، بۇتكىل شىڭعىس حان اۋلەتىن قۇرىلتايعا شاقىراسىڭ، موڭكەنى قاعان كوتەرەسىڭ، كەلمەي قالعاندار جاساق زاڭىن بۇزعان قىلمىسكەر ەسەپتى باسىنان ايىرىلۋعا ءتيىس دەگەن قاتقىل نۇسقاۋ جاسالادى. بەركەنىڭ قاسىنا، ءتارىزى، اسكەرباسى رەتىندە جاۋىنگەر توقاي-تەمىردى قوسىپ بەرىپتى. اقىرى ۇلىستىڭ تۇتاستىعىمەن قاتار، تىنىشتىعى دا ساقتالىپ، موڭكە بيىك مارتەبەگە جەتەدى (1251). ءراشيد-ءاد-دين بۇل تايعاق ىستە شەشۋشى قىزمەت اتقارعان بەركە مەن توقاي-تەمىر جاڭا قاعان تاراپىنان ايرىقشا سياپات كوردى دەپ جازادى.

باتۋدان سوڭعى بەركە حان زامانىندا دا توقاي-تەمىر ۇلكەن بەدەلدە بولسا كەرەك. بۇرنادا، حاق ءدىندى بەركە باۋىردىڭ ىقپالىمەن مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداعان. ابىلعازى-باحادۇر حاننىڭ ايتۋى سولاي. ال بەركە – حورەزمشاح الا-اد-دين مۇحامەدتىڭ قىزى حان-سۇلتاننان تۋعان، بالا كەزىنەن باستاپ يسلام جولىندا. ءداپ وسى جاعداي – ءبىر اكەنىڭ قوينىنان شىققان تۋىستىق، توقاي-تەمىردىڭ ءوزىنىڭ دارا ءبىتىمى عانا ەمەس، ءدىن-قارىنداس بىرلىك – اعايىندى ەكەۋىنىڭ رياسىز جاقىندىعىن بەكىتە تۇسسە كەرەك.

توقاي-تەمىردىڭ قالاي، قاي جىلى دۇنيەدەن وتكەنى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. كوزىنىڭ تىرىسىندە بوي كورسەتە باستاعان، «حان ۇلدارى» دەيتىن، تاق مۇراگەرىنە جالعاس مارتەبەگە جەتكەن بالالارى ايرىقشا جىگەرلى جانە الىمدى بولىپتى. اكەگە تيەسىلى ايماقتارمەن قاتار، موڭكە-تەمىر قاعاننىڭ تۇسىندا (1266-1280) قازىنالى قىرىمدا وكىم قۇرا باستايدى.

اقىرى ءحىV-حV عاسىرلار شەگىندە توقاي-تەمىر اۋلەتى التىن وردا مەملەكەتىندە الدىڭعى قاتارعا شىعادى. ۇلىستاعى شات-شالەكەي بۇلعاق كەزەڭىندە (1359-1380) بۇل اۋلەتتەن ءۇش كىسى، قىسقا بولسا دا، حاندىق دارەجەگە جەتىپتى. وسى جانە جالعاس كەزەڭدە ورىس حان ۇلكەن تاق يەسى بولادى. اقىرى بۇلعاقتى تىيىپ، التىن وردانى قايتا كوتەرگەن، بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە دوعال ساياساتىمەن ۇلى مەملەكەتتىڭ قيراپ، توزۋىنا سەبەپكەر بولعان ­– توقتامىس. ورىس حان سياقتى بۇل توقتامىس حان دا توقاي-تەمىر اۋلەتىنەن.

ءتۇپتىڭ تۇبىندە التىن وردا ىدىرادى. بۇدان سوڭعى كەزەڭدە جەكە حاندىق بولىپ تۋ كوتەرگەن قىرىم – توقاي-تەمىر اۋلەتىنىڭ ارقاسىندا ايرىقشا قۋاتقا يە بولادى. بۇرناعى ۇلۇع ۇلىستىڭ ورنىن باسقان قىرىم حاندىعىنىڭ ەڭ العاشقى اتاۋلى ءامىرشىسى قاجى-گەرەيدەن (1420-1466) تارتىپ، ەڭ اقىرعى شاعىن-گەرەيگە دەيىنگى (1777-1783) بارلىق حاندار – تۇگەلدەي وسى توقاي-تەمىر ۇرپاعى.

تەك قىرىم عانا ەمەس. توقاي-تەمىر اۋلەتى التىن وردادان سوڭعى بۇتكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندە زور، ۇلكەندى-كىشىلى تاعى قانشاما وكىمگە جەتىپ، ءبىزدىڭ تۋىستاس تۇرىك حالىقتارى تاريحىندا بەدەرلى ءىز قالدىرعانىن كورەمىز.

التىن وردا تاعىنا نەشە كەلىپ، نەشە كەتكەن ۇلۇع-مۇحامەد حان ءتۇپتىڭ تۇبىندە استانا سارايدان قۋىلعان سوڭ، بۇلعار ءۋالاياتى، قازان قالاسىن باسىپ، جاڭا قازان حاندىعىن ۇيىستىرادى. كەيىندە ايگىلى، سىرلى، مۇڭدى، اقىرى باقىتسىز قازان ۇلىسى – 1437-1552 جج.

وسى، اقىرىندا قيسىنسىز قازاعا ۇشىراعان ۇلۇع-مۇحامەدتىڭ ءبىر ۇلى، انىق اجالدان اۋلاقتاپ، تەمىرتەك جاساعىمەن ورىس جەرىنە كىرەدى، مۇندا، وكا بويىندا، اۋەلدە دەربەس، كەيىندە رۋسياعا ۆاسسال حان-كەرمەن – قاسىم حاندىعىن (1452-1678) نەگىزدەيدى.

توقاي-تەمىردىڭ تاعى ءبىر ۇرپاعى – ماحمۇد حان، التىن وردانىڭ باتىس بولىگىندە قۇرىلعان ۇلى نوعاي ورداسىنىڭ بيلىگىنەن شەتتەگەن سوڭ، ەدىلدىڭ تومەنگى اعىسى، حاجى-تارحاندى الىپ، تاريحتا استراحان حاندىعى اتالاتىن جاڭا ءبىر پاتشالىق قۇرادى. ءميلادي 1460 جىل ەكەن. جانە ماحمۇد حانعا جالعاس زاماندا بۇل ۇلىستى دا توقاي-تەمىر اۋلەتى بيلەيدى. ارادا تۇتاس عاسىر وتكەندە، 1456 جىلى استراحان حاندىعىن رۋسيا جاۋلاپ العانى بەلگىلى. بىراق اۋلەت تاريحى ۇزىلمەپتى. سوڭعى حان ءدارۋىش-ءالى ازاۋعا ءوتىپ، تۇرىك دارگەيىنەن پانا تاپسا، اعايىنداس يار-مۇحامەد سۇلتان، جان دەيتىن ۇلىمەن بىرگە بۇحار حاندىعىنا جەتەدى. جانە قۇرمەتپەن قارسى الىنىپتى. كوپ ۇزاماي جان بۇحار حانى ابدوللانىڭ قىزىنا ۇيلەنەدى. وسى ءتيىمدى نەكەدەن تۋعان باقي-مۇحامەد 1599 جىلى قازاق ورداسىنان جەڭىلىپ، قيراي باستاعان بۇحار حاندىعىنىڭ التىن تاعىن يەلەنەدى. بۇل – ءبىزدىڭ تاۋەكەل، ەسىم حانداردىڭ زامانى. قولما-قول، تۋىستاس ءبىر تۇقىم – ەكى توپ اراسىندا ءبىتىم جاسالعان. بۇدان بەرگى زاماندا، 1785 جىلعا دەيىن، وسى اشتارحان نەمەسە جان اۋلەتى بۇحار ۇلىسىندا بەرىك بيلىك قۇرادى.

تۇيىندەپ ايتقاندا، قاhارلى قىرىم، ەدىل داريانىڭ ۇزىنا بويى، بۇگىندە ءۇش-ءتورت رەسپۋبليكا سىيىپ وتىرعان بايتاق ورتا ازيا – قانشاما جەر، قانشاما جۇرتتىڭ كەيىنگى عۇمىر كەشۋى وسى توقاي-تەمىر اۋلەتىنىڭ تاريحى مەن تاعدىرىنا تىكەلەي بايلانىستى.

ءبىز ءۇشىن ەڭ باستىسى، توقاي-تەمىر – قازاق حاندارىنىڭ شىڭعىس حان مەن جوشى حاننان كەيىنگى ءتۇپ اتاسى.

توقاي-تەمىردىڭ ءبىر ۇلى – ۇرۇڭباش (ۇرۇڭ-تەمىر)، ونىڭ ۇلى – اشىق، ونىڭ ۇلى – تاقتاق، ونىڭ ۇلى – ءوز-تەمىر، ونىڭ ۇلى – تەمىر-قوجا، ونىڭ ۇلى – باداقۇل، ونىڭ ۇلى – ورىس حان. ورىس حان – قازاق حاندارىنىڭ ورتاق اۋلەت اتاسى. بۇل ورىس حاننىڭ جەتى ۇلىنىڭ ۇلكەنى – توقتاقيا حان، ورتانشىسى – قۇيۇرشىق حان. توقتاقيا حاننان – بولات، بولاتتان – قازاقتىڭ كەرەي حانى; قۇيۇرشىق حاننان باراق تۋادى، باراقتان – قازاقتىڭ جانىبەك حانى. سونىمەن، قازاق ورداسىنىڭ تۋىن كوتەرگەن كەرەي مەن جانىبەك حاندار – كوك وردانى بيلەگەن ورىس حاننىڭ شوبەرەلەرى. تۇپتەپ كەلگەندە، شىڭعىس حان نەمەرەسى توقاي-تەمىردىڭ ونىنشى ۇرپاقتارى. شىڭعىس حانعا دەيىن ون ەكى اتا.

بۇدان سوڭ، ارينە، قاسىم حان… ەسىم حان… سالقام جاڭگىر… ابىلاي… ەڭ اقىرى – كەنەسارى حان. كەنەسارى – قازاقتىڭ ەڭ سوڭعى حانى عانا ەمەس، جەتى عاسىردان استام ۇزاق زامان بويى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە سالتانات قۇرعان شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ حاندىق دارەجەدە دۇنيەدەن وتكەن ەڭ سوڭعى تۇياعى.

قالاي ايتساڭىز دا، ءبىزدىڭ الاش جۇرتىنىڭ دەربەس قالىپتاسۋ، ءوسىپ-وركەندەۋ تاريحى شىڭعىس حاننان باستاۋ الىپ، توقاي-تەمىر اۋلەتىمەن تۇيىندەلەدى ەكەن.

وسى ارادا ايتا كەتەر ءبىر كىلتيپان بار. قازاق حاندىعىنىڭ تاريحى عىلىمي تۇرعىدان ساراپتالا باستاعان كەزدەن ەكى داي پىكىر تۋعان: كەرەي مەن جانىبەك توقاي-تەمىر ۇرپاعى ما، الدە ۇلكەن ۇل وردادان تاراي ما دەگەن. ماسەلەنىڭ ءتۇپ توركىنى – كەيىنگى زامانداعى تاريحي نۇسقالاردا وردا ەسىمى قوسانجارلاسىپ جۇرەدى. باستى سەبەپ – قىپشاق ۇلىسىنىڭ شىعىس قاناتى كوك وردا جەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى اۋەلدە وردانىڭ بيلىگىنە بەرىلگەن ەدى. سوندىقتان دا كەيىنگى ءبىر تاريحشىلار قازاق حاندارىن ورداعا تەليدى. الايدا كوپ ۇزاماي-اق توقاي-تەمىر نۇسقاسى العا شىقتى. جانە ءبىرجولا قابىلدانىپ، بەكىگەن. بۇل تاراپتاعى ەڭ سوڭعى، دالەلدى، دايەكتى بايلام – قازاقستاندىق دەمەيىك، ءورىستىلدى الاش تاريحشىسى بەنيامين ءيۋديننىڭ ءتۇيىندى پىكىرى. قازاق حاندارىنىڭ وردا نۇسقاسىن ەڭ الدىمەن كوتەرگەن – شارتتى تۇردە «ەسكەندىر ءانونيمى» اتالعان ەڭبەك بولاتىن دەيدى. [حيجرانىڭ 816 ساناسى، ءميلادي 1413-14 جىلداردا] ءداشتى-قىپشاقتان تىس، يران جەرىندە جازىلعان. سودان بەرگى ورداعا تىرەلەتىن بارلىق ەڭبەك وسى شىعارمادان عانا باستاۋ الادى، قوسىمشا ەشقانداي تياناعى جوق دەگەن. بۇدان باسقا تاعى قانشاما ناقتى دايەك. ەشقانداي كۇمان، تالاسقا جول قالدىرماسا كەرەك ەدى.

الايدا وسى سوڭعى جىلدارى ەشقانداي نەگىزسىز، بۇرا تارتۋ ەلەسى بايقالادى جانە كەلتىرىلىپ جاتقان ايعاقتار مۇلدە قيسىنسىز. نەگىزگى ءبىر دالەل – ىلكىدە ايتقانىمىزداي، باتۋ حان تۇسىندا قازىرگى قازاق قونىسىنىڭ باسىم بولىگى وردانىڭ يەلىگىندە بولۋى. بۇدان سوڭ، وسى ۇلكەن ۇلدىڭ ۇرپاقتارى. قانداي دا پاتشالىقتا ماڭگىلىك بەكىپ قالاتىن اۋلەت جوق. ءحىV-حV عاسىرلار توعىسىندا ءبىزدىڭ تاراپتا دا ەل بيلىگى اۋىسسا نەسى بار؟! ونىڭ ۇستىنە قازاق حاندارىنىڭ توقاي-تەمىر ۇرقىنا جاتاتىنى ءوزارا دەربەس قانشاما ادەبيەتتە ناقتى ايتىلادى. ونىڭ ءبارى ەشتەڭە ەمەس ەكەن. شىعىس داشتىدە بيلىككە تالاس ءشايبان اۋلەتى ورىس حان ۇرپاقتارىن كەمىتۋ ءۇشىن، ولاردىڭ ءتۇپ اتاسىن جوشىنىڭ ۇلكەن ۇلى وردا ەمەس، كوپ ۇلدىڭ قاتارىنداعى، ءتىپتى كەمشىن بىرەۋى توقاي-تەمىرگە تەلىپتى-ءمىس. باقتالاستى مۇقاتۋ ءۇشىن اتاسىنىڭ اتىنا دەيىن وزگەرتىپ جىبەرگەن. مىنە، عاجاپ. بۇرىنعى، سوڭعى حالىقتار تاريحىندا بولماعان جاعداي. ونىڭ ۇستىنە تۇڭعىش ەسەبىندەگى مارتەبەسى دەمەسەك، ءوز كەزىندە وردانىڭ اعايىن-باۋىر اراسىندا، جالپى، جۇرت ىشىندە وزا شاپقان ەرەكشەلىگى بايقالماعان. كەرىسىنشە، تالاسسىز بەركەگە جالعاس حانزادالار اراسىندا باتىس جورىعىنان سوڭعى كەزەڭدە مۇلدە اتاۋسىز قالاتىن ءشايباننان مىناۋ توقاي-تەمىردىڭ ءبىر دە كەمدىگى جوق، ىلكىدە اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي، اتاقتى، ابىرويلى. حان الدىندا عانا ەمەس، جالپى، الامان جۇرت ىشىندە زور بەدەلگە جانە اجەپتاۋىر بيلىككە جەتكەن. كەيىندە ءشايبان اۋلەتى كەمىتە ايتسا بۇل – ادەپكى باقتالاستىق قانا. قايتكەندە ءشايبان ۇرپاقتارى وزدەرىمەن تايتالاس ورىس حان اۋلەتىنىڭ توقاي-تەمىر تۇقىمى ەكەنىن جاقسى بىلۋگە ءتيىس. ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىز ايتىپ وتىرعان جاعداي – قيسىنسىزى ءوز الدىنا، مۇلدە سوراقى ماسەلە.

ءبىز بۇل رەتتە ۆ.ءيۋديندى ەجىكتەي قايتالاپ باس اۋىرتپاي-اق قويالىق. ءبارىن جيناپ، تۇگەل ەسكەرۋسىز قالدىرعان جاعدايدىڭ وزىندە، جالعىز ابىلعازى-باحادۇر حاننىڭ كۋالىگى جەتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ كەيىنگى ءبىر تاريحشىلار مۇنى دا تەرىسكە شىعارادى. ابىلعازى شاتىسا بەرەدى دەيدى. ال حيۋا حانىنىڭ ايگىلى «شەجىرە-ي تۇرىكتەگى» بار دەرەگى جاڭساق بولعان كۇننىڭ وزىندە، ءداپ وسى توقاي-تەمىر ماسەلەسىندە قاتەلەسۋى مۇمكىن ەمەس. مىنە، كەرەمەتى. ابىلعازى حانزادا تاققا تالاس، اعايىندى باۋىرلار ءوزارا قىرقىسىپ، تۋعان اكەسىن ءولتىرىپ جاتقان سۇمدىقتان باس ساۋعالاپ تۇركىستانعا ءوتىپ، ەسىم حاندى پانالايدى. ەسىم حان كوبىنە جورىق جولىندا، ءوز كەزەگىندە ابىلعازىنى تاشكەنت حانى تۇرسىنعا تابىستايدى. ەندى قۋعىنداعى حانزادا ءبىرشاما ۋاقىت تۇرسىن حاننىڭ دارگەيىندە بولىپتى. اقىرى 1627 جىلى تۇرسىن حان قازاعا ۇشىراعاننان سوڭ، ەسىم حاننان رۇقسات الىپ، بۇحار حانى يمامق ۇلىنىڭ عۇزىرىنا كەتەدى. ەندى قاراڭىز، كەيىندە حاندىققا جەتكەن ابىلعازى-باحادۇر قىسىلتاياڭ زاماندا پانا بولعان، بەس كۇن، بىرەر اي ەمەس، ەكى جىلدان استام سارايىندا قۇرمەت كورگەن قازاق حاندارىنىڭ تەگىن قالاي شاتىستىرماق؟! قازاق حاندارى – توقاي-تەمىر اۋلەتى دەپ انىقتاپ جازادى جانە شىڭعىس حانعا دەيىنگى اتالار ءجونىن ناقتى تىزبەلەپ كورسەتكەن.

سونىمەن، قىرىم حاندارىنىڭ اۋلەت اتاسى، حاجى-تارحان، بۇحار حاندارىنىڭ اۋلەت اتاسى، قازان حاندىعىن، قاسىم حاندىعىن نەگىزدەگەن ەلەۋلى تۇلعالاردىڭ اتاسى، ەڭ اقىرى – قازاق ورداسىنىڭ تۋىن كوتەرگەن كەرەي مەن جانىبەكتەن تارتىپ، ابىلاي، كەنەسارىعا دەيىنگى ءتورت عاسىرلىق قازاق حاندارىنىڭ اتاسى توقاي-تەمىر تۋرالى شاعىن اقپاراتىمىز ءتامام بولدى.

ەندى ەڭ سوڭعى ءبىر ءتۇيىن. وسىدان تۋرا التى اي بۇرىن، ءتاڭىرى جارىلقاپ جانە ءبىر نەمەرە ءسۇيىپ ەدىم. ەدىگەنىڭ بەسىنشى پەرزەنتى. جارىق دۇنيەگە اسىعىپ، جەتى جارىم ايلىعىندا تۋدى. ارينە، شالاباي، ازدى-كوپتى قاتەرى بار. مەن سول العاشقى كۇنى ەسىمىن توقاي-تەمىر قويدىم. كەيىنگى قازاقتا اتاۋسىز قالعان توقاي-تەمىر باباسىنىڭ ارۋاعى جار بولسىن، ۇلكەن كەڭىسكە جەتەلەسىن دەپ. تاۋبە، قىرىق كۇندە وڭالىپ قاتارعا قوسىلدى، قازىر ۇلكەن جىگىت ەسەپتى. الدىڭعى نەمەرەلەرىمنىڭ ءىزىن باسىپ، ەرجەتىپ، اقىر تۇبىندە الاشتىڭ امەريكادا تۋىپ-وسكەن ءبىر ازاماتى بولىپ شىعۋعا ءتيىس. وعان ەرەكشە ەسىمىنەن باستاپ، ءناسىل تەگى دە، اتا شاڭىراعى مەن وسەتىن ورتاسى دا – بار جاعدايى كەلىسىپ تۇر. تاعى دا تاۋبە.

بۇل توقاي-تەمىر – ەسىم، سوي جونىنەن جالعىز ەمەس. ءبىزدىڭ اۋلەتتە الدى ۇلكەن ازامات بولىپ قالعان، ءتۇپ نەگىزى ۇلى قاعان شىڭعىسقا بارىپ تىرەلەتىن تاڭبالى ەسىمدى بىرنەشە نەمەرە بار: باتۋ، بايدار، توعىم، بوكەي، باراق، توقتى… جانە جاعانبيكە، بورتە مەن جەبە. ەندى وسى قاتارعا توقاي-تەمىر قوسىلدى. ۇلىسقا ۇيىتقى، حالقىنا پانا بولعان شىڭعىس حان اۋلەتىنە ءتان قاستەرلى ەسىم-تۇلعالاردى جاڭعىرتاتىن تىزبەك – الداعى جىلداردا كەيىنگى بۋىندا، مەنەن سوڭ دا جالعاسا بەرۋگە ءتيىس. جانە بار قازاققا ۇلگى…

وسى، ءوز كىندىگىمنەن تاراعان بالالارىما، بۇتكىل الاشتىڭ قازىرگى، كەيىنگى مىڭ سان ءوسپىرىم ۇرپاعىنا ءتاڭىرى جار بولعاي، اتا-بابا ارۋاعى دەم بەرىپ، جەلەپ-جەبەپ جۇرگەي!

دەرەككوز: جاس الاش

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button