ساۋلەجان تاعزيا: ءداستۇرلى ءاننىڭ قىر-سىرىن يگەرسەم دەپ اتاجۇرتقا ات باسىن بۇردىم

ساۋلەجان تاعزيا 1986 جىلى قحر شۇار ىلە ايماعى قۇل­جا اۋدانى اۋليە اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن.  2008-2013 جىلدارى قحر ىلە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مۋزىكا فاكۋلتەتىن كلاسسيكالىق ۆوكال بويىنشا تامامداعان. ال 2013 جىلى اتاجۇرتىن اڭساپ كەلگەن ساۋلەجان ونەر جولىن ارى قاراي شىڭداۋ ءۇشىن 2014 جىلى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى حالىق مۋزىكاسى فاكۋلتەتى حالىق ءانى كافەدراسىنىڭ «ارقا ءان مەكتەبى» بويىنشا ماگيسترا­تۋرا­سىن وقىپ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، ءانشى ەركىن شۇكىماننان ءدارىس الدى.

سونداي-اق، ول «قۇمىس كومەي  جەزتاڭداي» III ءداستۇرلى ءان ورىنداۋشىلارى بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەسىن يەلەنىپ، ودان باسقا كوپتەگەن رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق ءان بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى بولدى. سونىمەن قاتار، 2017 جىلى «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ ۇيىمداس­تىرۋى­مەن وتكەن «مەن قازاقپىن» حالىقارالىق مەگا جوباسىنىڭ ءفيناليسى اتاندى. قازىر ول نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنە قاراستى مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسىنىڭ حالىق ءانى ءبولىمىنىڭ ءانشىسى. اشىق تا القوڭىر داۋسىمەن كوپشىلىكتى باۋراپ، ەل ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەن ءانشى قانداسىمىزبەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى.

ساۋلەجان تاعزيا: ءداستۇرلى ءاننىڭ قىر-سىرىن يگەرسەم دەپ اتاجۇرتقا ات باسىن بۇردىم

– شىعارماشىلىق ادامىنىڭ اتى دا، تاع­دىرى دا وزگەشە كەلەتىنى راس. «ساۋلەجان» ەسىمىڭىزدى ەل نازارىندا بولاتىن ساۋلەلى، جارقىن جان بولسىن دەگەن ىرىممەن قويعان بولار؟ ەر-ازامات­تاردا سيرەك كەزدە­سەتىن ەرەكشە ەسىم ەكەن.

– قازاقتىڭ ىرىم-تىيىمى كوپ قوي. كوبى مەنىڭ ەسىمىمنىڭ «ساۋلەجان» بولۋىن «جاڭىلسىن»، «ۇلبولسىن» دەگەن سەكىلدى ىرىممەن بايلانىستى دەپ ويلايدى. نەگىزىندە مۇلدە ولاي ەمەس. ويتكەنى ۇيدە ءتورت ۇل، ەكى قىز بارمىز، قۇداي اتا-انامىزعا ۇلدى دا، قىزدى دا بەرىپتى. مەن اكەمنىڭ 52 جا­سىن­دا، انامنىڭ 42 جاسىن­دا تۋعان بالاسى ەكەنمىن. ەگەر ساۋلەجان بولماعاندا، ەلۋباي اتانۋىم دا مۇمكىن ەدى. مەن اي تولىپ، ءسۇت ساۋلەسى تەرەزەدەن توگىلىپ تۇرعان ءتۇنى تۋىپپىن. سونىمەن قاتار مەنىڭ تۋعان اعامنىڭ ەسىمى – ءسابيجان بولاتىن. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ءبىرى اعاما ۇيقاستىرىپ قويعان ەكەن. اللا اۋزىنا سالعان ەسىم عوي. كەيبىر ادامدار ءوز ەسىمىن ۇناتپاي جاتادى. مەندە ونداي ەسىمىمنەن ۇيالۋ، ۇنات­پاۋ سەكىلدى سەزىم بولماپتى. كەرىسىنشە، ادامداردىڭ ەسىنە تەز ساقتالىپ قالامىن.

– ءسىز اتاجۇرتقا كەلگەن­گە دەيىن دە قىتايدا اتىڭىز شىققان انشىلەر­دىڭ ءبىرى بولدىڭىز. كوبىن­دە ەسترادالىق اندەر ورىن­داپ ءجۇردىڭىز. ءداس­تۇر­لى ءان ورىنداۋ قيىن بول­عان جوق پا؟

– ءيا، ويتكەنى قىتايدا ءداستۇرلى ءان ورىن­داۋدىڭ ورايى بولمادى. 9-10-سى­نىپ وقىپ جۇرگەن كەزدە قۇلجا اۋدانىندا بولاتىن ناۋرىز مەيرامدارىندا وركەستردە وتىردىم. مەن اۋەلى كىشكەنتاي كەزىمدە كۇيشى بولاتىن شىعارمىن دەپ ويلايتىنمىن. بىراق سول اۋىل اراسىندا، اۋدان كولەمىنە ءان ايتىپ، تالانتتى اعالاردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ انشىلىك باعىتقا كەتتىم. جالپى، ەسترادامەن عانا ەمەس، كلاسسيكالىق باعىتتا دا ايتىپ ءجۇردىم. ويتكەنى قىتايدا ءتورت جىل كلاسسيكالىق ۆوكالدى وقىدىم عوي. دومبىرامەن دە ءان ايتاتىن ەدىم، بىراق «مىناۋ ارقانىڭ ءانى»، «مىناۋ التايدىڭ ءانى» دەگەن تۇسىنىك بولعان جوق بىزدە.

– اينالاڭىزدا ونەرلى ادام كوپ بولىپتى. ءوزىڭىز ءوسىپ-جەتىلگەن ورتا جانە تۋعان توپىراعىڭىز تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.

– مەن بايتاق ىلە ايماعىنىڭ كيەلى كوكقامىر جايلاۋىندا ءوستىم. ءان بۇلب ۇلى اپپاق انامىزبەن، ءان ءدۇلدۇلدى اسەت پەن راحىمجان سەرى، كۇيشى يگىن مەن الىپبەك وتكەن، ونەر قونعان ولكەدە تۋدىم. ءبىز كىشكەنتاي كەزىمىزدەن اسەت نايمانباەۆتىڭ بەيىتىن كورىپ وستىك. حح عاسىردىڭ 20-جىلدارى ءومىر سۇرگەن اپپاق مايتابانقىزىنىڭ ايگىلى «كوك وزەن» ءانى ءبىزدىڭ بەسىك جىرىمىز ىسپەتتى ەدى.

قازاقتا «ونەر اكەنىڭ قانىمەن، انانىڭ سۇتىمەن داريدى» دەگەن ءسوز بار عوي. اكەم ءوز الىنشە دومبىرا شەرتىپ، ءان ايتاتىن. اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن ىسمەر ادام. دومبىرا، ات ابزەلدەرىنەن باسقا دا تۇرمىسقا قاجەت زاتتاردى جاسايدى. انام دا ىسمەر ادام. كيىز ءۇيدىڭ بارلىق جابدىعىن جاسايدى. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ءجۇنىن ءيىرىپ، تەرىسىن يلەپ، كيىم تىگىپ بەرە­تىن. جىلقىنىڭ قۇيرى­عىنان ارقان ەسەدى، ال قويدىڭ ءجۇنى­نەن پيما باسادى. بەرتىنگە دەيىن سول كىسىنىڭ تىگىپ بەرگەن كيىمىن كيدىك. سوسىن ناعا­شىلارىمدا كۇيشىلىك بار، شەشەمنىڭ اكەسى ءشىبىرايىم دەگەن كىسى كۇيشى بولعان ەكەن.

ال ونەردەگى ۇستازدارىمدى ايتسام، مەكتەپتە مۋزىكادان ساباق بەرگەن ەلدوس ەسىم­جان ۇلى ء(انشى دانەش را­قىشەۆ­تىڭ ءداستۇرىن جالعاس­تىرۋشى)، ۋنيۆەرسيتەت وقى­عاندا كلاسسيكالىق ۆوكالدان ساباق بەرىپ، داۋىسىمدى قويىپ، ءان ايتۋدى ۇيرەتكەن سانجىلىق ەرعالي زاxان ۇلى ەدى. ودان بولەك، قىتاي ەلىنە ايگىلى ءانشى حاميت ىسقاق اتامىزدى تىڭداپ وستىك. سول كىسىلەرگە ەلىكتەدىك. سوندىق­تان مۇنداي ورتا مەنىڭ وسىنداي ونەرپاز بولىپ قالىپتاسۋىما زور اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن.

ساۋلەجان تاعزيا: ءداستۇرلى ءاننىڭ قىر-سىرىن يگەرسەم دەپ اتاجۇرتقا ات باسىن بۇردىم

– ال ەندى اتاجۇرتقا قالاي كەلدىڭىز؟

– ءبىز قىتايدا جۇرگەندە وسى جاقتاعى ءانشى-كۇيشى­لەردىڭ ءۇنتاسپالارى بارىپ تۇراتىن. سولاردى تىڭداپ، اتاجۇرتقا دەگەن اڭسارىمىز اۋدى. كەلگىسى كەلەتىن ادام كوپ ەدى… ءدام جازىپ، سول ساعى­نىش­تىڭ جەتەگىمەن 2013 جىلى اتاجۇرتقا اتباسىن بۇردىم. ماقساتىم – ونەرىمدى شىڭداپ، وسى جاقتاعى ونەرگە ءشولىمدى قاندىرسام دەپ كەلدىم. قىتايدا قازاق ونەر مەكتەبى، كوللەدج كوپ. وعان نەبىر تالانتتى ءانشى جاستار بارادى. بىراق وندا ءداستۇرلى ءان ورىنداۋدى وقىتاتىن ءبولىم جوق. ءاۋ باستا اتاجۇرتقا كەلگەندەگى ءبىر جوسپارىم – وسى جاقتان ءداستۇرلى ءان ونەرىن وقىتۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلىن ۇيرەنۋ ەدى. ءسويتىپ، قىتايدا حالىق ءانى كافەدراسىن اشسام، وندا قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان ايتۋ مانەرىن ۇيرەتسەم، قايرات بايبوسىنوۆ، ەركىن شۇكىمان سەكىلدى اعالاردى شاقىرىپ لەكتسيا وقىتسام دەپ ويلا­دىم. ءارتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى كوپ نارسە مۇلدە باسقا ارناعا بۇرىلىپ كەتتى.

– قازاقستانعا كەلگەن سوڭ ءانشى ەركىن شۇكىمان­نىڭ شاكىرتىنىڭ ءبىرى بولدىڭىز. ول كىسىمەن قالاي تانىستىڭىز؟

– قىتايدا جۇرگەن كە­زىمىزدە ايگىلى كۇيشى، جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ ستسە­ناريىن جازعان «ءبىرجان سال» ءفيلمى جەتتى. سونى كورىپ قايران قالدىم. كينونىڭ كەرەمەتتىگى ءوز الدىنا، كينوداعى ءبىرجان سال اندەرىن ورىنداعان ەركىن اعانىڭ داۋىسىنا ءسۇيسىندىم. سودان كينونى قوسىپ، كۇندە الگى ءاندى تىڭداپ ءجۇردىم. «شىركىن، وسى ادامدى كورسەم» دەپ ارماندادىم.

ءسويتىپ جۇرگەندە قىتايعا ءانشى نۇرجان جانپەيىسوۆ اعامىز باردى. نۇرجان اعانى قۇلجادا باسشىلار كۇتىپ الىپ، «دومبىراڭدى الىپ كەل، قازاقستاننان ءانشى نۇرجان جانپەيىسوۆ اعاڭ كەلىپ جاتىر، ورتادا بول، ءانىن تىڭدا» دەپ شاقىردى. سول جولى نۇرجان اعا مەنىڭ داۋسىمدى تىڭداپ: «سەن ناعىز ەركىن شۇكىمانعا شاكىرت بولاتىن ءانشى ەكەنسىڭ» دەدى. سودان اتاجۇرتقا كەلگەن سوڭ، بىردەن ەركىن اعانى ىزدەپ بارا المادىم. ۇياڭدىق شىعار، كوپكە دەيىن باتپاي ءجۇردىم. ءسويتىپ، ءبىر جىگىتتەر كەز­دەسۋدىڭ ورايىن كەلتىرىپ بەردى. بارساق، ەركىن اعا اڭقىلداعان قاراپايىم كىسى ەكەن. ەكى-ءۇش ءان ايتقىزدى. «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ» دەگەن ءاندى دومبىراسىز ورىنداپ بەردىم. تاعى ءبىر-ەكى ءاندى دومبىرامەن ورىندادىم. ەركىن اعا تىڭداپ بولدى دا داستارقان باسىنا شاقىرىپ «قانداي جوسپارىڭ بار؟» دەدى. «دومبىرامەن ءان ورىنداۋ ءۇشىن قاجەت ءداستۇرلى قاعىس­تاردى ۇيرەنسەم» دەدىم. ءسوي­تىپ، 8 اي تىرپ ەتپەي ەركىن اعادان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 50-60 ءان ۇيرەنىپ شىقتىم. سودان كەيىن اعالى-ءىنىلى بولىپ ارالاسىپ كەتتىك.

ەركىن اعا مەنى كەلەسى جىلعى وقۋعا ابدەن تاس-ءتۇيىن دايىنداپ قويدى. ەمتيحانعا ناعىز وزىمە كەلەتىن، داۋىستىڭ دياپازونىن كورسەتەتىن مىقتى اندەردى تاڭداپ بەردى. ءسويتىپ، ماگيستراتۋراعا ءتۇستىم. ءداستۇرلى ءان ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرانى وقىعاندا ءداستۇرلى اندەردىڭ دومبىراسىن قالاي تارتۋدى، ءاندى قالاي ايتۋدى ۇيرەتكەن ەركىن شۇكىمان اعام بولاتىن.

ساۋلەجان تاعزيا: ءداستۇرلى ءاننىڭ قىر-سىرىن يگەرسەم دەپ اتاجۇرتقا ات باسىن بۇردىم

– ءان قورىڭىزدا جۇرتقا كەڭ تارالماعان اندەر كوپ شىعار؟

– مەن ءوزىمنىڭ شاما-شارقىما ساي ەڭبەك ەتىپ كەلەمىن. «قىتاي قازاقتارى ءان ونەرىنىڭ تاريحي كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي ديسسەرتاتسيا جازدىم. وندا ءحىح-حح عاسىرداعى قىتاي قازاقتارىنىڭ كاسىبي ءان ونەرىنىڭ دامۋى جانە شىڭجاڭداعى ءان ونەرىنىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرى زەرتتەلدى. مەنىڭ عىلىمي جۇمىسىمدا كوپتەگەن تىڭ دۇنيە بولدى. ونى وسىنداعى عالىم اعالارىمىز جوعارى باعالادى. بۇل جۇمىسىمدى ءتىپتى دوكتورانتۋراعا دەيىن ۇسىندى.

سول ديسسەرتاتسيامەن بىرگە بۇرىن كوپ ايتىلماي جۇرگەن، ەلدەگى ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان جازىپ العان 40 ءاندى كۇيتاباققا جازىپ بەردىم. ودان بولەك، كونسەرۆاتورياعا، «التىن قورعا» «قازاق ءان انتولوگياسىنا» دا ءبىراز ءان بەردىم. سونىمەن قاتار «التىباقان» تەلەباعدارلا­ما­سىنا قىتاي ەلىنىڭ ىلە ايماعى نىلقى اۋدانىندا تۋعان قاسەكە دارحانباي ۇلى­نىڭ «قۇربىم-اي» ءانىن ورىن­داپ شىقتىم. ول دا بۇل جاققا تانىلماعان اندەردىڭ ءبىرى.

ساۋلەجان تاعزيا: ءداستۇرلى ءاننىڭ قىر-سىرىن يگەرسەم دەپ اتاجۇرتقا ات باسىن بۇردىم

– قىتاي قازاقتارى دەگەندە التاي، تارباعاتاي جانە ىلە ايماعىن ايتا­مىز. بىراق ءۇش ايماق­قا كىرمەيتىن باسقا دا جەر­لەردە قازاقتار بار. ولار­دىڭ ءان ونەرى تۋرالى كوپ اي­تىلا بەرمەيدى.
بۇل تۋرالى نە دەيسىز؟

– دۇرىس ايتىپ وتىرسىڭ. قازاقتىڭ اياعى جەتكەن جەردىڭ بارىندە ءان بار. راسىندا شىڭجاڭنىڭ ءۇش ايماعى كوبىرەك ايتىلادى. بىراق ءۇش ايماقتان تىس بۋراتالا، باركول، سانجى، قۇتىبي جانە گانسۋ ولكەسى اقسايدا قازاقتار بار. ناعىز قالىڭ قىتايدىڭ اراسىندا وتىرعان سولار. مەن اتاپ وتكەن جەرلەردىڭ بارىندە نەبىر عاجاپ ءان مەن انشىلەر بار. مەن ءانشى رەتىندە، ءان زەرتتەۋشى رەتىندە «قىتاي قازاقتارىنىڭ ءان ونەرىندە الا-قۇلالىق جوق، ءبىرتۇتاس، بىرىڭعاي» دەگەن پىكىردەمىن. ويتكەنى  جالپى قىتاي قازاقتارىنىڭ ءان ونەرىندە پەنتاتونيكالىق ەرەكشەلىك بار. سوندىقتان ونى ءبولىپ-جارعىم كەلمەيدى…

اڭگىمەلەسكەن

باقىتبەك قادىر

 

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button