باعى جانعان بەرنسون

ارينە، بۇگىنگى كۇننىڭ كوزقاراسى تۇرعىسىنان قاراپ نوبەل سىيلىعىنىڭ ءۇشىنشى لاۋرەاتى نورۆەگتەردىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىنا اينالعان سۋرەتكەرى بەرنستانو بەرنسوننىڭ شىعارماشىلىعىنا ءتۇرلى باعا بەرۋگە قاقىمىز بار. ءيا، ول قازىر جۇرتتىڭ كوبىنە بەيتانىس، شىعارمالارى دا اسا قاتتى سۇرانىسقا يە ەمەس اقىن ءھام جازۋشى-دراماتۋرگتەردىڭ ءبىرى. نوبەل سىيلىعىنىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى سيۋللي پريۋدوم سياقتى ول دا جازعان دۇنيەلەرى ۋاقىت سىنىنىڭ سۇزگىسىنەن وتپەگەن، شىعارماشىلىعى ۇمىتىلا باستاعان قالامگەرلەردىڭ بىرىنە اينالدى. دەگەنمەن، وسى جەردە تاقىرىبىمىزعا قاتىستى ءبىر شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ، شامامىز جەتكەنشە اتاقتى سىيلىقتىڭ بەرنسونعا بۇيىرۋىنىڭ سەبەبىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىسىپ كورگەندى پارىزىم سانايمىن.

جالپى نوبەلدى عانا ەمەس، قانداي دا بولسىن اتاقتى سىي­لىقتى ادەبيەتتىڭ ناعىز ولشەمى رە­تىندە قابىلداۋ – تۇبەگەيلى قاتە ءپى­كىر. كەيدە ونى ناعىز تا­لانت­تار­دان گورى، ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ايتۋعا تۇ­رارلىقتاي شىعارمالارى جوق اقىن-جازۋشىلار ەنشىلەپ كەتىپ جا­تادى. كوپ جاعدايدا مۇنداي جو­عارى ماراپاتتاردى، سول كەزدەرى كو­تەرگەن تاقىرىبى وقىرمانداردى قات­تى قىزىقتىرعانىمەن، ۋاقىت وتە كەلە ەسكىرىپ، وزەكتى بولماي قا­لا­­تىن شىعارمالاردى جازعان قا­لام­گەرلەر دە يەلەنىپ قالادى. سو­نى­م­ەن بىرگە، كەيدە اقىن نەمەسە جازۋ­شى­نىڭ ساياساتتاعى بەدەلى مەن قو­عام­دىق بەلسەندىلىگىنىڭ دە زور قىز­مەت اتقارىپ كەتەتىن كەزدەرىنىڭ بو­­­­لاتىنى جاسىرىن ەمەس. ءبىزدىڭ بۇل اي­تىپ وتىرعان ءسوزىمىزدىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە نوبەل سىيلىعىن ال­عان نورۆەگيا مەملەكەتىنىڭ قا­لام­گەرى بەرنستانو بەرنسونعا تىكەلەي قا­تىسى بار. ەندى وسى ايتىلعان جا­ع­دايلاردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن تال­داپ، جان-جاقتى توقتالايىق.
ءحىح عاسىردا نورۆەگ حالقى شى­عا­رىپ، ەل اراسىندا ماتەل بولىپ كەت­كەن «بەرنسوننىڭ ەسىمىن ايتۋ – ۇلت­تىق تۋىمىزدى كوتەرگەنمەن پارا-پار» دەگەن سوزدەر بار. «جازۋ­شى­نى ۇلتىنىڭ تۋىنا تەڭەۋ» ءوز زامانى ءۇشىن بەرنسوننىڭ قانداي ءىرى مەملەكەتشىل تۇلعا بولعانىن اي­قىن اڭعارتا تۇسكەندەي. بەلگىلى قا­لامگەر تەك شىعارماشىلىقپەن اي­نالىسقان سۋرەتكەر عانا ەمەس، سو­نىمەن بىرگە نورۆەگيانىڭ تاۋەل­سىز­دىگى، سكانديناۆيانىڭ ىنتىماعى ءۇشىن جانىن سالىپ كۇرەسكەن ءىرى سايا­سي قايراتكەر دە بولدى. العاش­قى­­­لاردىڭ ءبىرى بولىپ بۇكىل ەۋرو­پا­دا بەيبىتشىلىك ورناتۋ ءۇشىن ەلەۋلى ەڭ­بەك ءسىڭىردى. اقىن داۋىسىنىڭ جاڭ­عىرىعى نورۆەگيا جۇرتىنا عا­نا ەمەس، باتىس حالىقتارىنىڭ ءبا­رى­نە جەتتى. ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى لەۆ تولستوي وعان زور قۇرمەتپەن قا­راپ، ودان بەيبىتشىلىك پەن ىزگىلىك، تۇل­عانىڭ كەمەلدەنۋى ءۇشىن كۇرەسكەن ءوز جاقتاسىن كوردى.
سۋرەتكەردىڭ اتى-جونىندە ايۋ دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن «بەرن» دەگەن ءسوز قايتالانادى. سول­تۇس­تىكتىڭ اۋا رايى ءدىن قىزمەتش­ى­سى­نىڭ ۇلىن شىنىقتىرا ءتۇستى، بالا كۇ­نىنەن ول جۇرتتىڭ تۇرمىس-ءتىر­شىلىگىن باقىلاپ، قاراپايىم حا­لىققا جاقىن بولدى. شى­عار­ما­شى­لىعى ارقىلى وتانداستارىن ءتار­بيەلەۋگە، جۇرەكتەرىندە ىزگىلىكتىڭ شى­­راعىن جاعۋعا ۇمتىلدى. شىن­دىق دەگەن ءسوزدى ايتقاندى اقىننىڭ جانى سۇيەتىن. ول زامانداستارىن اقي­قاتتى سۇيۋگە ۇيرەتكىسى كەلدى. ءبى­راق، ول ءۇشىن ءوزىڭ دە اقيقاتپەن ءومىر ءسۇ­رۋگە ءتيىسسىڭ. اقىن ۇنەمى قارا­پايىم ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن كورىپ، ولاردى شىن باقىتتى ەتۋدىڭ جولدارىن ىزدەدى. جاڭارۋ ايى دەپ ەسەپتەپ ءساۋىردى جاقسى كوردى.
بيورنسون 1832 جىلدىڭ 8 جەل­توقسانىندا دۇنيەگە كەل­دى. 1837 جىلى كۆيكنەدەگى ءدىن قىزمەت­شىسى بولعان اكەسى مولدا قالاسىنىڭ جانىنداعى ماحاللاعا قونىس اۋ­دا­را­دى. جازۋشىنىڭ بالالىق ءومىرى تا­بيعاتى تامىلجىعان وسى ايماقتا ءوت­تى. گيمنازيانى تامامداعان سوڭ بەرنسون استاناعا كوشىپ كەتىپ، ۋني­­­­ۆەرسيتەتكە تۇسۋگە دايىندالدى. ەل استاناسىندا ول اتاقتى جازۋشى گەن­ريك يبسەنمەن تانىستى. اسىرەسە، جاس جىگىتتى ساياسات پەن تەاتر ماسە­لە­سى قاتتى قىزىقتىردى. گازەت بەتىندە جا­ساعان شولۋلارى ەلدىڭ قۇلاعىن بىردەن ەلەڭ ەتكىزدى. 1854 جىلى ول كو­لەمدى ماقالا جازىپ، وندا بۇگىنگى زا­مان ونەرىنە قاتىستى ويىن اشىق ءبىل­دىردى. ول جىلدارى نورۆەگيادا «ۇلتتىق رومانتيكا» دەپ اتالاتىن باس­تى باعىت ۇستەمدىك ەتىپ تۇردى. بۇل اعىمنىڭ جاقتاستارى ەل ءومى­رى­نەن العان ءوز شىعارمالارىندا حا­لىق­تىڭ اندەرىن، اڭىزدارىن، داس­تان­دارىن كەڭىنەن پايدالانىپ، ۇلت­تىڭ وتكەنىنە باسا نازار اۋدار­دى. بەرنسون بولسا، ونەردىڭ حالىق­تىق رۋحى ەسكى قيسسالاردى بايانداۋ نەمەسە ءتۇرلى حيكايالارى بار شى­تىر­مان وقيعالاردى سيپاتتاپ بەرۋ­دە عانا ەمەس، ءوز جۇرتىڭنىڭ ۇلتتىق ءمى­نەزىن، قاراپايىم ادامنىڭ ءومى­رىن كورسەتە بىلۋدە دەپ ەسەپتەدى. دا­نيانىڭ قالامگەرى اندەرسەننىڭ ەر­تەگىلەرى مەن نورۆەگتەردىڭ فو­لك­لورى مەن اندەرىن جيناۋشى اس­بەرن­­­سوننىڭ جازۋ ءستيلىن ول جازعان شىعارمالارىنا ۇلگى ەتىپ الدى. ونىڭ ۇلتتىق رومانتيكاسى شى­نايى ءومىردىڭ كورىنىسىن سۋرەتتەۋمەن تىكە­لەي بايلانىستى. قالامگەردىڭ شى­عارماشىلىق جولىنىڭ التىن باس­تاۋى رەتىندە 1857 جىلى نور­ۆە­گيا­نىڭ تاريحىنان الىپ جازىلعان ال­عاشقى دراماسىن ايتۋعا بولادى. سول جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ونىڭ نور­­ۆەگ شارۋالارىنىڭ ءومىرىن
سۋ­رەت­­تەگەن «سيۋننەۆە سۋلباك
كەن» ات­تى ۇلكەن تۋىندىسى جارىق كوردى.
ارينە، پروزا جانرى قارىش­تاپ دامىپ كەتكەن قازىرگى زا­ماندا بۇل شىعارما بۇگىنگى كۇن­نىڭ وقىرمانىن اسا قاتتى قىزىق­تىر­ماۋى دا ىقتيمال. الايدا، ءوز زا­مانىندا بۇل تۋىندى نورۆەگ ءاڭ­گىمە­سىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە قابىلدانىپ، جازۋشى ءوز ەلىندەگى ادەبيەتتىڭ جاڭا باعىتىن قالىپتاستىرۋشىسى بول­دى. ءبىر ماقالانىڭ بارىسىندا بەر­نسوننىڭ بۇكىل شىعارمالارىنا شولۋ جاساۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ەسكەرە كەلىپ، ءبىز «سيۋننەۆا سۋلباك­كەن» تۋىندىسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قىس­­­­قاشا توقتالا كەتكەندى ءجون سا­نا­دىق. بۇل اڭگىمەنىڭ وقيعاسى نور­ۆەگيا تاۋلارىندا وتەدى. كەيىپكەر­لەرى – قاراپايىم شارۋالار. اۆتور­دىڭ نازارى نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى وت­با­سىنىڭ ادەت-عۇرپىن، مىنەزىن سي­پات­تاۋعا اۋعان. ءبىر اۋىلدا وتە قاتال، ناعىز ءدىندار وتباسى تۇرادى. ولاردىڭ ۇيلەرىندە سۋلباككەن ەسىمدى جالعىز قىزدارى ءوسىپ كەلەدى. تاعى ءبىر گرانليەندەردىڭ وتباسىندا تور­بورن ەسىمدى جىگىت بار. ول بالا كۇ­نىنەن سۋلباككەندى جاقسى كورەدى. ەكى جاستىڭ ماحابباتىن سۇگىرەتتەۋ ارقىلى جازۋشى كۇردەلى مىنەز بەن كۇر­دەلى تۇلعالاردىڭ قالىپتاسۋىن سي­پاتتايدى. قالامگەر ءوز تۋىندىسى ارقىلى ادام رۋحىنىڭ قايسار­لى­عىن، ماحاببات پەن ادامعا دەگەن سە­نىم­نىڭ كۇشتىلىگىن كورسەتۋگە تىرى­سادى.
1870 جىلدان باستاپ بەرنسون ءبۇ­گىنگى زامان تاقىرىبىنا ارنالعان درا­مالار جازۋدى قولعا الدى. مىنە، وسى جەردە نورۆەگتەردىڭ رەاليستىك درا­ماسىنىڭ دۇنيەگە كەلىپ، قالىپ­تاسۋىنا گەنريك يبسەن مەن بەرنس­تانو بەرنسون تۋىندىلارىنىڭ قات­­تى ىقپالى بولعانىن ايتا كەت­كەن ءلازىم. سول ۋاقىتتاعى ءوز ەگە­مەن­دى­گىن العان ەلدەگى قايناعان قوعام­دىق ءومىر ونەر سالاسىندا درامانىڭ باس­تى ورىنعا شىعۋىنا جول سالىپ بەر­دى. بۇل ءبىر جاعىنان زاڭدىلىق تا ەدى. ويتكەنى، درامانىڭ تابيعاتى ۋا­قىت تالابى تۋعىزعان ءتۇرلى سۇراق­تار­دى قويىپ، ونى شەشۋدىڭ جول­دا­رىن قاراستىرۋعا مول مۇمكىندىك بەرە­تىن.
بەرنسوننىڭ بۇكىل دراما­لارى­­نىڭ نەگىزىندە ىزگىلىكتى ءما­­سەلەلەر جاتتى. اۆتور بۇل تاقى­رىپ­تى ءتۇرلى جاعدايدا زەرتتەيدى. «بانكورتقا ۇشىراۋ» دراماسىندا ول – بانكيرلەر مەن ىسكەرلەردىڭ الەمى. اۆ­تور بۇل پەساسىندا جالعان جانە نا­عىز مورال، شىن جانە وتىرىك ار-ۇيات­قا قاتىستى ۇستارا ساۋالداردى قويىپ، ادامدىق ابىروي تۋرالى تە­رەڭ تولعاندى.
درامانىڭ سيۋجەتى اسا كۇردەلى دە ەمەس. وقيعا بانكير تەلد­­­­تىڭ بار­لىق بايلىعىنان ايى­رى­لىپ قال­عانى تۋرالى حابار­لاما­دان باس­تالادى دا، بانكير مەن ونىڭ وت­­­­­با­­سىنىڭ ىزگىلىكتى تۇرعىدا جاڭارۋى­­مەن اياقتالادى. سول زاماننىڭ ايگىلى سىنشىسى، ءارى قالامگەردىڭ پىكىرلەسى گەورگ براندەس ءبىر سوزىندە بەرن­سون­نىڭ تۆورچەستۆوسىن پەداگوگيكالىق شى­عارماشىلىق رەتىندە باعالادى. شىندىعىندا دا ول شىعارمالارى ارقىلى زامانداستارىن تاربيەلەۋگە ۇمتىلدى. ول تاربيەلەۋ قولىنان كەل­مەسە دە، جازۋشى ەش ۋاقىتتا دا ءۇن­دەمەۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەدى. ونىڭ ونەرى بارلىق ۋاقىتتا دا ىزگىلىككە ءۇن­دەگەن كۇرەسىمەن، ادامعا دەگەن ما­حابباتىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەۋ­روپا­داعى قاتتى بەلەڭ العان نا­تۋراليزمگە ول قارسى شىقتى. ىرىق­سىز سەزىمگە بەرىلگەن، تۇلعانىڭ رۋ­حاني ءمانىن جوياتىن ونەردى ول قا­بىل­داي المادى. دارۆينگە سىلتەمە جا­ساعانداردى ول قاتتى سىنادى. «ادام­نىڭ ءبارى دە – اڭ» دەگەن تەزيس­تەن ول ۇعىمنىڭ شاتاسۋىن كوردى. دارۆين راسىندا دا ادامنىڭ بويى­نان اڭدىق مىنەزدەردى كوردى، بىراق ادامدىق تۇلعانىڭ ناعىز تابيعا­تىن ول مىنەزدەر انىقتامايدى. ءاسى­رە­سە، ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولعان ەميل زوليانىڭ روماندارى مەن اۆگۋست ستريندبەرگتىڭ تۋىندىلارى ونىڭ قاتتى اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى. «كو­رول» اتتى دراماسىندا بەرنسون قوعامدىق جۇيەنىڭ بارىنە قارسى شىعىپ، جوعارى لاۋازىمىنان باس تارتىپ، ءوزىن قاراپايىم ازامات رە­تىن­دە ۇستاپ، دەموكراتيالىق وزگەرىس­تەر­دى جاساۋعا ۇمتىلعان ناعىز كو­رول­دىڭ بەت-بەينەسىن جاسايدى.
رەاليستىك باعىتتاعى درا­ما­لارى بەرنسونىڭ اتاعىن اس­پان­داتا ءتۇستى. الايدا ونىڭ ەڭ ال­دىمەن ادەبيەتتە اقىن رەتىندە مويىن­دالعان تۇلعا ەكەنىن ۇمىت­پا­عان ابزال. شايىردىڭ تابيعاتتى سۋ­رەتتەۋ مەن حالىقتىڭ ءومىرىن جىر­­­لاۋداعى تىڭ ىزدەنىستەرى پوە­زيا­داعى جاڭا ءسوز بولدى. ول نور­ۆەگيا­نىڭ ءانۇرانىن جازىپ، وتكەن كۇننىڭ ۇلىلىعىن سولتۇستىك ءوڭىر تابيعاتىنىڭ سۇلۋلىعىمەن ادەمى ۇيلەستىرە ءبىلدى.
1870 جىلداردىڭ اياعىندا ول سايا­سي قايراتكەر رەتىندە دە تانى­لىپ، نورۆەگ دەموكراتيالىق قوعا­مى­نىڭ يدەيالىق جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ول ءوزىن رۋحى ازات اقىن­دار­دىڭ قاتارىنا جاتقىزىپ، مەيى­رىم­دىلىكتى، ىزگىلىكتى، ادامگەرشىلىكتى ۋاعىز­دادى. جان-تانىمەن قوعامنىڭ الەۋ­مەتتىك دامۋىن، تۇبەگەيلى ءوز­گەرۋىن اڭسادى. «قۇدىرەت» اتتى جاڭا دراماسىندا وسى ويلارىنىڭ ءبارى كورىنىس تاپتى. بۇل تۋىندىسىندا ول في­لوسوفيالىق جانە ءدىني ماسە­لە­لەردى ىزگىلىك تاقىرىبىمەن ساباق­تاس­­­تىرۋعا ۇمتىلدى. كورەرمەندەر مەن وقىرماندار اراسىندا بۇل شى­عارمانىڭ قانشالىقتى تابىستى بولعانىن، العاشقى باسىلىمىنان كەيىن ونىڭ اۆتوردىڭ بۇكىل شى­عار­مالار جيناعىنا عانا ەنىپ قويماي، ءتورت رەت ءوز ەلىندە، بەس رەت رەسەيدە با­سى­لىپ شىعىپ، ءحىح عاسىردىڭ ايا­عىندا نەمىس، اعىلشىن، فرانتسۋز، يتا­ليان جانە يسپان تىلدەرىنە اۋ­دارىلعانىنان-اق كورەمىز. بۇل پە­سا شۆەتسيادا زور تابىسپەن قويى­لىپ، كريستيانين ۇلتتىق تەات­رى­نىڭ رەپەرتۋارىنا ەنگىزىلدى. 1920 جىل­دارى رەسەي تەاترلارىندا عانا اتاق­تى پەسا 300 رەت قويىلدى.
بەرنسون نورۆەگ تەاترىنىڭ وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوستى. وسلو­داعى نورۆەگتەردىڭ ۇلتتىق تەات­رىنىڭ كىرەبەرىسىندە يبسەنمەن
ءبى­ر­گە ونىڭ دا ەسكەرتكىشى ورنا­تىل­عان. ورتا عاسىرداعى نورۆەگتەردىڭ جىل­ناماسى مەن اڭىزدارىنا سۇيە­نە وتىرىپ، ول كوپتەگەن پەسا جاز­دى. ورىستىڭ ۇلى سۋرەتكەرى لەۆ تولس­توي ونىڭ شىعارماشىلىعىن جو­عارى باعالاپ «بۇل مەنىڭ بۇگىنگى زا­مانعى اۆتورلارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جو­عارى باعالايتىن قالامگەرىم، ونىڭ جاڭا ەڭبەكتەرىن وقۋ ماعان ءلاززات سىيلاپ قانا قويماي، جاڭا كوك­جيەكتەردى اشتى» دەگەن بولاتىن. 1870-1880 جىلدارى ول جانى كۇي­زەلىپ، قاتتى ءدىني داعدارىستى با­سى­نان كەشىردى. ءدىني قىز­مەت­كەر­دىڭ بالاسى بولا تۇرا، ول رەسمي ءشىر­كەۋ­دىڭ دوگمالارىنا قارسى شىقتى. سول كەزدەردەگى سكانديناۆيادا كەڭىنەن تاراعان گرۋندتۆيگتىڭ ىلىمىنە جازۋ­شى­نىڭ بۇيرەگى بۇرا باستادى. بۇل ءىلىم­نىڭ جاقتاۋشىلارى حريستيان­شىل­دىق ادامعا قۋانىش سىيلاپ، قۇدايعا دەگەن ماحاببات جەردەگى با­قىتتان باس تارتۋعا اكەلمەۋى ءتيىس. ۇلى جاراتۋشى بارىنە پاتشالىق ەتكەنىمەن، ادامنىڭ بوستاندىق ەركى بولىپ، ول ءوز تاعدىرىن ءوزى تاڭداۋى قاجەت دەپ ەسەپتەدى. 1880 جىلدارى جازىلعان شاعىن روماندارىندا جازۋ­شىنىڭ ءدىني كوزقاراسى ايقىن كورىنىس تاپتى.
جۇبايى كارولينا رايمەرس قا­لامگەردىڭ الاڭسىز جۇ­مىس ىستەۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جا­ساپ، ءتىپتى، تەاترداعى مانسابىنان دا باس تارتتى. ۇزاق جىل باقىتتى ءومىر سۇرگەن جۇبايلار التىن توي­لا­رىن مەرەكەلەگەن كۇنى بەرنسون اتاق-دارەجەنىڭ بارىنە دە ايەلىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەنىن ەرەكشە ءىلتي­پاتپەن اتاپ ءوتتى. نورۆەگ ۇلتى­نىڭ ۇلى قالامگەرى بار جان-تانىمەن ومىرگە قۇشتار جان ەدى. جەڭە باس­تا­عان كارىلىك پەن سىرقاتقا مويىن­سۇنۋ وعان قيىن بولدى. ولەرىنىڭ ال­دىندا دا ول ءومىردى ماداقتاعان جىر جازدى. كوزى جۇمىلىپ بارا جا­تىپ، سوڭعى دەمى تاۋسىلارىنىڭ ال­دىن­دا داگنە ەسىمدى قىزىن جا­نى­نا شاقىرىپ، مۇنداي تۋىندىنى ءولىپ بارا جاتقان ادامنىڭ شى­عارۋى مۇمكىن بە دەپ سۇرادى. ونىڭ سوڭعى ولەڭى «الەمدى ىزگىلىك قۇت­قارا­دى» دەپ اتالادى. بۇل جولداردى جازۋ­شى بەرنستانو بەرنسوننىڭ سوڭ­عى اقىندىق وسيەتى رەتىندە قا­بىل­داساق تا قاتەلەسپەيمىز.
ۇلى قالامگەر 1910 جىلى 78 جاسىندا قايتىس بولدى. ونىڭ سۇيەگى نورۆەگيا استانا­سىن­دا­عى كافەدرالدىق سوبوردىڭ اۋما­عىن­دا جەرلەندى.

1903 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنا ۇمىتكەر بولعاندار:

1. يۆان جيلكەن (1858-1924) – فرانتسۋز تىلىندە جازعان بەلگيالىق سيمۆوليست-اقىن. «جاس بەلگيا» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى بولدى.
2. موري́س پوليدو́ر ماري́ بەرنا́ر مەتەرلي́نك (1862-1949) – بەلگيالىق جازۋشى، دراماتۋرگ جانە فيلوسوف. 1911 جىلى نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.
3. روبەرت لەنگتون دۋگلاس (1864-1951) – اعىلشىن جازۋشىسى، يرلانديا ۇلتتىق گالەرەياسىنىڭ ديرەك­تورى بولعان.
4. دجوزەف رەديارد كيپلينگ (1865-1936) – اعىل­شىن جازۋشىسى، اقىن جانە نوۆۆەليست. 1907 جىلى نو­بەل سىيلىعىن يەلەندى.
5. دجوردج مەرەديت (1828-1909) – ۆيكتوريان ءداۋى­رىن­دەگى كورنەكتى اعىلشىن جازۋشىسى. كوپشىلىككە كەڭى­نەن تانىمال «ءوزىمشىل» رومانىنىڭ اۆتورى.
6. ليۋيس مورريس (1833-1907) – اسا تانىمال اعىل­شىن اقىنى.
7. ا́لدجەرنون چارلز سۋي́نبەرن (1937-1909) – اسا كورنەكتى اعىلشىن اقىنى.
8. گەورگ مورريس كوحەن براندەس (1842-1927) – دا­نيا­لىقتاردىڭ تانىمال ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، پۋب­لي­تسيست، ءناتۋراليزمنىڭ تەورەتيگى.
9. مارسەلي́نو مەنéندەس-ي-پەلáيو (1856-1912) – يسپان عالىمى، مادەنيەت پەن ادەبيەت تاريحشىسى.
10. حوسé ەچەگارáي-ي-ەيساگي́ررە (1832-1916) – يس­پان دراماتۋرگى، 1904 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نو­بەل سىيلىعىن يەلەندى.
11. دجوزۋە كاردۋ́چچي (1835-1907) – يتاليان اقى­نى، 1906 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلى­عىن يەلەندى.
12. گە́نريك (حە́نريك) يۋ́حان ي́بسەن (1828-1906) – الەمگە ايگىلى نورۆەگ دراماتۋرگى، ەۋروپالىق جاڭا درا­ما­نىڭ نەگىزىن سالۋشى.
13. گە́نريك سەنكە́ۆيچ (1846-1916) – اسا كورنەكتى پولياك جازۋشىسى. 1905 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.
14. كارل فريدريح گلازەناپ (1847-1915) – ورىس قا­لام­گەرى، نەمىس كومپوزيتورى ريحارد ۆاگنەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشى.
15. تولستوي لەۆ نيكولاەۆيچ (1828-1910) – الەم­گە تانىلعان ورىس جازۋشىسى. «كازاكتار»، «سوعىس ءجا­نە بەيبىتشىلىك»، «اننا كارەنينا» اتتى اتاقتى رو­مانداردىڭ اۆتورى. ادامزاتقا تانىلعان تالاي قا­لامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتتى اسەرىن تيگىز­گەن. جازۋشى شىعارماشىلىعى تۋرالى مىڭداعان ما­قالا، جۇزدەگەن زەرتتەۋ جازىلدى. شىعارمالارىنىڭ جە­لىسىمەن كوپتەگەن فيلم ءتۇسىرىلدى.
16. شارل ۆاگنەر (1852-1918) – فرانتسۋز قالام­گەرى.
17. فرانسۋا́ كوپپە́ (1842-1908) – فرانتسۋز اقىنى، درا­ماتۋرگ جانە پروزايك. پارناس مەكتەبىنىڭ وكىلى.
18. فرەدەريك (فرەدەري) ميسترال (1830-1914) – پروۆان­سالدىق اقىن. 1904 جىلى نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.
19. پاريس، گاستون (1839-1903) – ورتا عاسىر ادە­بيە­تىن زەرتتەگەن فرانتسۋز عالىمى.
20. پول ساباتە (1858-1928) – فرانتسۋز جازۋشى­سى، ءارى تاريحشى.
21. البەر سورەل (1842-1906) – فرانتسۋز تاريح­شى­سى، فرانتسۋز اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى.
22. الەكساندر باۋمگارتنەر (1841-1910) – شۆەي­تساريا­لىق اقىن جانە جازۋشى.

امانگەلدى
كەڭشىلىك ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button