قازاقتان شىققان تۇڭعىش سۋموشى – ءسۇيىنىش كازافۋزان

الەمدە 50-دەن استام كۇرەس ءتۇرى بار. سونىڭ ءبى­رى – جاپوننىڭ سۋمو كۇرەسى. تاريحى تەرەڭ سامۋ­راي­لىق كۇرەس – قازىر الەمگە كەڭ تانىلعان ءداس­تۇرلى سپورتتىڭ ءبىرى. بۇل كۇرەستە اۋەلى جا­پوندار، ودان كەيىن موڭعول، گرۋزين جانە ورىس بالۋاندارى العى شەپتە كەلەدى. وسى رەتتە «ءبىزدىڭ قازاقتا نەگە سۋموشى شىقپايدى؟» دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلىپ جا­تادى. نەگىزىندە بىزدەن دە سۋموشى شىققان ەدى. ءايت­كەنمەن ونى كوبىمىز بىلە بەرمەيمىز. ول – قا­زاقتىڭ ءاپايتوس ۇلى ءسۇيىنىش قۇديباەۆ. سۋمو كۇ­رە­سىنىڭ ءتارتىبى بويىنشا جاپون جاتتىق­تىرۋ­شى­لارىنىڭ قويعان لاقاپ اتى – كازافۋزان تاي­گا. ءسۇيىنىش – تەك قازاقتان ەمەس، ورتا ازيادان العاش شىققان كاسىپقوي سۋموشى. كازافۋزان 11 جىل جاپونيادا تۇرىپ، سۋمو كۇرەسىمەن اي­نا­لىسىپ، «ماكۋسيتا» دەڭگەيىنە دەيىن جەتتى. ماكۋسيتا – 80 بالۋاندى جىققان ءارى 3 ديۆيزيون­نىڭ مىقتى­لا­رىنا بەرىلەتىن اتاق. الىپ دەنەلى قان­داسىمىزبەن بىزگە تانىس تا بەيتانىس سۋمو كۇرە­سى جايلى اڭگى­مە وربىتكەن ەدىك.

– مەن تۇرىكمەنستاندا تۋىپ، قا­زاقستاندا ءوستىم. ەگەمەندىك العان تۇس­تا وتباسىم وتانعا ورالىپ، اق­تاۋعا قونىس تەپتى. ول كەزدە مەن 12-دە ەدىم. كىشكەنتاي كەزىمنەن سپورت­تى جانىما سەرىك ەتىپ، الماتى وب­لىسىنىڭ وليمپيادالىق رەزەرۆ­تە­گى مامانداندىرىلعان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ جەكپە-جەك ءتۇر­لەرى بويىنشا مەكتەبىنە وقۋعا قابىلدانىپ، 4 جىل ءبىلىم الدىم. ماعان جانە بىرنەشە بالاعا جا­پو­نيادا سۋمو سپورتىنان وتەتىن ازيا چەمپيوناتىنا قاتىسۋعا ۇسى­نىس جاسالدى. قۋانا كەلىستىك. سول العاشقى جارىسىمدا قولا مەدالگە قول جەتكىزدىم. باعلان ىدىرىسوۆ دە­گەن باپكەر اعامىز ماعان «كاسىپ­قوي سۋمومەن اينالىسقانىڭ ءجون» دەپ كەڭەس بەردى. وسىلايشا، مەن جا­پونيادان ءبىر-اق شىقتىم. مە­نەن وزگە دە بالالار بىرگە بارعان بو­لاتىن. بىراق ولاردىڭ اراسىنان سوڭىنا دەيىن قالعان مەن عانا بول­دىم. ناتيجەم جامان ەمەس. جا­پو­نيادا ماعان كازافۋزان تايگا اتىن بەر­دى. ءسويتىپ، ەركىن كۇرەستى سۋموعا الماستىرىپ، جاپونيادا قالۋ­عا شەشىم قابىلدادىم. وسى­لاي­شا، 11 جىل جاپونيادا تۇردىم. العا­شىن­دا ءبىر اپتاداي جاتتىعىپ، بىردەن دوحيوعا (سۋمو كۇرەسىنىڭ الاڭى) شى­عىپ كەتتىم. جاپونياعا كەلىپ ءبىر اپ­تانىڭ ىشىندە سايىسقا ءتۇس­تىم دە­سەم، كوپشىلىك سەنبەيدى.

قازاقتان شىققان تۇڭعىش سۋموشى – ءسۇيىنىش كازافۋزان

– كۇنشىعىس ەلىندە ۇلكەن قۇر­مەتكە يە سۋمو كۇرەسىنە ءبىر-اق كۇندە كەلە سالماعانىڭىز بەل­گىلى. وعان دەيىن زىلتەمىر كو­تەرۋمەن جانە ەركىن كۇرەسپەن اي­نالىسقان سىزگە سۋمو قيىن بول­ماعان شىعار؟

– سۋمو – السىزدەر اينالىساتىن سپورت ەمەس. مۇندا ەڭ باستى تالاپ – شىدامدى بولۋ. ەگەر وسالدىعىڭدى كور­سەتسەڭ، بۇل سپورت سەنى شەتكە ىعىس­تىرادى. مەن سۋموعا ۇلكەن دايىن­دىقپەن كەلدىم دەپ ايتا ال­ماي­مىن. ونىڭ ۇستىنە جاپونيادا سۋ­مومەن اينالىساتىن جالعىز قا­زاق بولدىم. اسىرەسە، جاپون ءتىلىن ءۇي­رەنۋ ماعان ەداۋىر قيىن بولدى. سۋ­مو كۇرەسى مادەنيەت پەن ىزەت­تى­لىك­كە تولى. بايىرعى سالت بويىنشا جاس سۋموشى ۇلكەن سۋموشىعا قۇر­مەت كورسەتۋى كەرەك. ولاردىڭ ايت­قان تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىن­داۋعا مىندەتتى. ءتىپتى، ولار تاماق ءىشىپ بولعانشا اس ىشپەيتىن ءۇردىس تە بار. باستاپقىدا بۇل ماعان الىمجەت­تىك جاسالىپ جاتقانداي كورىندى.

– سۋموشىلار كۇنىنە 200 بانان نەمەسە 3 كەلى ەت ونىمىمەن تاماقتانادى ەكەن. سۋموشىعا وسىنشاما مول تاماق كۇرەسكەن كەزدە قيىندىق تۋدىرماي ما؟

– سۋموشىلاردىڭ تاڭى ەرتە اتا­دى. ويتكەنى، ولار تاڭسارىدە جات­تىعۋ جاساپ، تۇسكە دەيىن اۋىر تە­مىرلەردى كوتەرۋ، دەنە قيمىلىن جا­ساۋ سياقتى جاتتىعۋلارمەن اي­نالىسادى. ءبىر قىزىعى، بارلىق سۋموشى شپاگاتقا وتىرا الۋى كە­رەك. سۋمو كۇرەسى ءۇشىن باستى تا­لاپ­تاردىڭ ءبىرى – مولىراق تا­ماق­تانۋ. ويتكەنى، سۋموعا بويشاڭدىق­پەن قوسا، اۋىر سالماق تا قاجەت. ءتىپتى، كەيبىر بالۋاندار تۇسكى استا سىرا ىشەدى. سەبەبى الكوگولدى ىشىمدىك تەزىرەك سالماق قوسۋعا كو­مەك­تەسەدى. ادەتتە، سپورتشىلار جا­پون­شا «تيانكونابە» دەپ اتالاتىن كەسپە مەن مايلى سورپا ىشەدى. سۋمو­شىلار تۇستەنىپ بولعان بەتتە ۇيقىعا كەتەدى. تاماقتانىپ بىتە سالا ۇيىقتاۋ دەنساۋلىققا زيان بول­عانىمەن، سۋموشىلار سولاي ەتۋ­گە ءماجبۇر. بۇل دا سالماق قوسىپ، ونى قالىپتى ۇستاپ تۇرۋدىڭ جولى. ماعان سالماق جيناۋ سونشالىقتى قيىن­دىق تۋدىرعان جوق. ويتكەنى، بۇل سپورتپەن كاسىبي تۇردە اينا­لى­سا باستاعانىمدا سالماعىم 115 كەلى بولاتىن.
سۋموشىعا ەڭ قيىنى – سپورت­پەن قوش ايتىسۋ. ويتكەنى، ارتىق سال­ماقتان كەزەڭ-كەزەڭىمەن ارىلۋ وتە قيىن. ال سالماقتى بىردەن تاس­تاۋ سپورتشىعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سەبەبى قانشا جاتتىعۋ جاساپ، كۇشتى بولا تۇسكەنمەن ارتىق سالماق باۋىر، جۇرەك، قانت ديابەتى، قان قى­سى­مى سەكىلدى سىرقاتتارعا شال­دىق­تىرادى. جالپى، پراكتيكادا سۋ­موشى بالۋاندار ورتاشا ەسەپپەن ال­عاندا 35 جاسىندا سپورتتىق مان­سابىن ءتامامدايدى. ولار ۇلكەن سپورت­تان كەتكەننەن كەيىن ديەتاعا وتى­رىپ، ارىقتاۋدى ماقسات تۇتادى ەكەن.

– بۇل كۇرەستىڭ باسقا كۇرەس­تەن ەرەكشەلىگى نەدە؟ قانشا ءادىس-ءتاسىلى بولادى؟

– ۇرۋ، شاشتان ۇستاۋ نەمەسە اۋىر­تۋ ادىسىنە رۇقسات جوق. سۋمو­شى­لار ايقاسقا شىعار الدىندا قولىن تىزەسىنە قويىپ، جۇرەسىنەن وتىرادى دا، قارسىلاسىن كوزىمەن اربايدى. تورەشى بەلگى بەرگەندە بالۋاندار شابۋىلعا شىعادى. مىسالى، ەركىن كۇرەستە قارسىلاستان قاشا ءجۇرىپ، ءتۇرلى ءادىس قولدانۋعا مۇمكىندىك بار. ال مۇندا قاشىپ جۇرۋگە مۇلدە بول­مايدى. قارسىلاستان قاشۋ جەڭىلىس بولىپ سانالادى. سوندىقتان بىردەن شابۋىلعا شىعۋى ءتيىس. سۋموشى سايىس ۇستىندە، جالپى ومىردە دە ەش­كىمدى رەنجىتپەۋى كەرەك. بۇل ادەپ­سىز­دىك سانالادى. قارسىلاسىڭا كەرى ەمو­تسيالىق ارەكەت بايقاتساڭ، بۇل دا جەڭىستەن قۇرالاقان قالدىڭ دە­گەن ءسوز. ارناۋلى الاڭعا اسا اۋىر سال­ماقتىلار شىعىپ، بار-جوعى وتىز-اق سەكۋندقا سوزىلاتىن ايقاس­تا جەڭىمپازدى انىقتايدى. الىپ­تار ايقاسى بالشىقتان ارنايى جا­سالعان دوحيودە (الاڭ) وتەدى. ءار اي­قاس بىتكەن سايىن دوحيونى جاڭارتىپ وتىرادى. وعان ەكى تون­نا­داي توپىراق كەتەدى. دوحيو سىرتتاي قاراعاندا اۋماقتى كورىنگەنىمەن، نەبارى ءتورت-بەس مەتر ديامەتر بولا­دى. بالۋانداردىڭ الىپتىعىن ەس­كەر­سەك، ولاردىڭ ەركىن قيمىل-قوز­عا­لىس جاساۋىنا مۇمكىندىك تە جوق.
سۋمو جاپونداردىڭ اراسىندا كەڭى­نەن تارالعان كۇرەس تۇرلەرىنىڭ نەگىزىندە دامىعان. سۋموشىلار بەل­دەسۋ باراسىندا بار-جوعى 48 ءادىستى قول­دانادى. سۋمودا ءادىس-ءتاسىل كوپ بول­ماعانىمەن، جەڭىلىستىڭ قاي تۇس­تان كەلەتىنىن بولجاۋ قيىن. قار­سى­لاسىڭ قانداي ءادىستى قولدانباقشى، ونى دا ويلاۋعا ۋاقىت از. بىلايىن­شا ايتقاندا، سۋمودا سالماق تا، مول تاجىريبە دە كەيدە كومەكتەسپەيدى. ياعني، قارسىلاس وزىڭنەن ەرتەرەك وي­لانىپ، ارەكەتكە كوشسە، جەڭىس سو­نىڭ جاعىندا بولادى. سوندىقتان سال­ماققا كوپ يەك ارتا بەرۋگە دە بول­مايدى. سەرگەك ويلاپ، الدىڭداعى قا­ر­سىلاستان ەش قورىقپاۋ كەرەك.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، سۋموشى اينالاسىنداعىلاردىڭ كوڭىلىن قالدىرۋدان اباي بولعانى ءجون. سەبەبى سۋموشىلاردى سامۋراي ءداستۇرىنىڭ جالعاسى رەتىندە قاراس­تىرادى. بالۋاننىڭ مىنەز-ق ۇلىق كودەكسىندە «حينكاكۋ»، ياعني «قادىر-قاسيەت» دەگەن نەگىزگى ماعىناسى بار. سۋموشى وزىنە لايىقسىز، ەرسى قى­لىق تانىتسا، بۇل ونىڭ بەدەلىنە كە­رى اسەر ەتىپ، يوكوزۋنا ( ۇلى چەم­پيون) اتانۋىنا كەدەرگى بولادى. ال ءىرى جارىستار الدىندا سۋموشىلار عي­باداتحانالاردا تۇنەيدى. سون­دىق­تان سۋمودا ادىستەن گورى، ءراسىم كوپ. ماسەلەن، كۇرەس باستالار الدىندا «دوحيو-يري» جانە «توري كۋمي» دەپ اتا­لاتىن ۇلتتىق راسىمدەر ورىن­دا­لادى.

قازاقتان شىققان تۇڭعىش سۋموشى – ءسۇيىنىش كازافۋزان

– جاپونيادا سۋمو­شى­لار­دىڭ ءتارتىبى وتە قاتال دەسەدى. سە­بەبى ولار اتا-ءداستۇردى جال­عاس­تىرۋشى رەتىندە سانالادى. ەگەر ول كوشەدە توبەلەس شىعا­رىپ جاتسا، دەرەۋ ۇيىنە قاي­تارى­لىپ، جات­تىقتىرۋشىسى جا­زاعا تار­تادى ەكەن. باسقا قان­داي ىرىم-تىيىمدارى بار؟

– كەز كەلگەن سۋموشى شاش ءوسى­رىپ، قوعامدىق ورىندا كيمو­نو­مەن جۇرۋگە مىندەتتى. مۇنىڭ ءبارىن العا­شىندا ەرسى قىلىق كورسەك تە، كەيىن ۇيرەنىپ كەتتىك. جاپونيادا قازىر سامۋراي­لار جوق، سوندىقتان شاش قويىپ جۇرەتىن سۋموشىلار عانا. باسىڭا ايدار قويۋ مىندەت. ايتپەسە، بۇل سپورتقا دەگەن قۇرمەتسىزدىك بو­لىپ سانالادى. ءسويتىپ، مەنىڭ دە شاش قويۋىما تۋرا كەلدى. ال بەل­دەسۋ­گە شىق­قاندا ماۆاشي (بەلدىك) شى­عادى. مۇنىڭ ءبارى مەنىڭ تۇسىنىگىمدە تۇر­­پايى كورىنسە دە، ۋاقىت وتە ءۇي­رە­نىپ كەت­تىم.
ولاردىڭ جالعىز عانا كيىمى – قار­نىن اينالدىرا وراعان ۇزىن­دىعى توعىز مەترلىك ماۆاشي (بەل­دىك). بەلبەۋدى وراۋدىڭ ءوزى اسا شە­بەر­لىكتى قاجەت ەتەتىن بولعاندىقتان، ونىڭ دا ناعىز ماماندارى بولادى. شاش ساندەۋدىڭ دە قاتاڭ تالابى بار. سوندىقتان وعان بۇكىلجاپوندىق سۋمو اسسوتسياتسياسى ىرىكتەپ، 15 جاس­تان باستاپ 10 جىل بويى وقى­تىپ، ارنايى جوعارى كلاستى شاشتاراز ماماندار دايارلايدى.
سۋموشى وياكاتاسىنىڭ (باپكەر­دىڭ) رۇقساتىنسىز وتباسىن قۇرا ال­مايدى. ەڭ قىزىعى، اۆتوكولىك ءجۇر­گىزۋگە دە تيىم سالىنعان. ولار­دىڭ جەكە جۇرگىزۋشىسى بولۋى قاتاڭ قاداعالانادى. وياكاتا – ۇلكەن اكە، ياعني باپكەر دەگەن ماعىنا بەرەدى. ول سەن ءۇشىن جاۋاپتى تۇلعا سانالا­دى. سوندىقتان ولار سپورتشىسىنىڭ قاتەلىگىن كوتەرۋگە ءتيىس. الگىندە ايت­قانىمداي، تويعا نە كەزدەسۋگە، كە­رەك دەسەڭىز تۋعان كۇن كەشىنە بار­ساڭىز دا ارنايى كيىممەن ءجۇرۋ ءمىن­دەتتەلەدى. بۇل – جازىلماعان زاڭ­دىلىق. مۇنى دا ساقتاماۋ جات­تىقتىرۋشىنى جازالاۋعا دەيىن اپا­رادى.

– وتكەن ايدا جازدىڭ ال­عاش­قى باشيوسى اياقتالدى. سۋمو كۇرە­سىنە قىزىعاتىن قاۋىم «كىم جەڭىم­پاز بولادى؟» دەپ قىزۋ تال­قىلاپ جاتتى. بۇل جول­عى با­شيودا موڭعول بالۋانى تەرۋنو­فۋدزي وزەكي ايتويلاپ العا شىقتى. ءسىز باشيونى كور­دىڭىز بە؟

– ءيا، كوردىم. نەگىزى ءبىر جىلدا 6 باشيو (جارىس) ۇيىمداستىرىلادى. سو­نىڭ ءبىرىنشى باشيوسى قاڭتار ايىن­دا وتەدى. وعان يمپەراتوردىڭ ءوزى بارادى. تەرۋنوفۋدزيدى دە بىلە­مىن. بىراق جارىستا كەزدەسىپ كورگەن جوقپىز. تەرۋ­نو­فۋدزي – قا­زىرگى مىق­­تىلاردىڭ ءبىرى. كەشىكپەي يوكۋ­زونا اتاعىنا يە بولا­تى­نىنا سە­نە­مىن. قازىر ەكى يوكۋزونا بار: كاكۋريۋ ءجا­نە حاكۋحو. كاكۋريۋ سۋمومەن قوش­تاستى. حاكۋحو جاراقا­تىنا باي­لانىستى سايىستارعا قاتىسا الماي ءجۇر. ودان بولەك، اسانوياما، تا­كا­كەي­شو دەگەن وزەكي سۋموشىلار بار. ولاردىڭ دا يوكۋزونا بولۋىنا ءمۇم­كىندىكتەرى زور.

قازاقتان شىققان تۇڭعىش سۋموشى – ءسۇيىنىش كازافۋزان

– سۋموشىلاردىڭ تابىسى مول بولادى دەپ ەستيمىز. بۇل راس پا؟

– سۋمو كۇرەسىن يمپەراتورلىق كۇ­رەس دەپ ايتادى. بىراق بۇل كۇرەستى جاپونيادا مەملە­كەت ەمەس، قو­عام­دىق ۇيىم وتكىزەدى. ءبىرىنشى، ەكىنشى ديۆيزيون سۋ­مو­شىلارىنىڭ تابىسى مول بولادى. مىسالى، ەكىنشى ديۆي­زيون­نىڭ سۋ­مو­شىلارى ايىنا 10 مىڭ دول­لار­دان كوپ تابادى. مەن كۇرەسكەن ءۇشىن­شى ديۆيزيوننىڭ تابىسى – ايىنا 2 مىڭ دوللار، ءار كۇرەس­تەن كەيىن بەرىلەدى. ال يوكۋ­زو­نا­لار ايىنا 25 مىڭ دوللار الادى. ودان بولەك سۋ­موشىلارعا جاپو­نيا­نىڭ ءار اي­ماعىنان كۇرىش، سىرا، ەت ت.ب. ءارتۇرلى زات­تار سىيعا بەرىلەدى. مەن جا­پو­نيا­ع­ا بارىپ، 11 جىل كۇرەس­كەنىمە ەش وكىنبەيمىن. بىراق سول تابىستى ءوز ەلىمىزدە دە تابۋعا بو­لادى دەپ وي­لايمىن.

– قازىر ماڭعىستاۋ وبلىس­تىق كۇرەس بويىنشا وليم­پيا­دا­لىق رەزەرۆتىڭ ماماندان­دى­رىلعان بالالار مەن ءجاسوسپىرىم­دەر مەكتەبىندە ەركىن كۇرەستەن جات­تىقتىرۋشى بولىپ قىزمەت اتقارىپ ءجۇر ەكەنسىز. الايدا ەلى­مىز عانا ەمەس، ورتالىق ازيا­دا كاسىبي سۋمو كۇرەسىمەن اي­نا­لىساتىن سۋموشى جوق. كۇرەستىڭ وسى ءتۇرىن ەلىمىزدە دامىتۋ ويىڭىز­دا بار ما؟

– الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە سۋمو فە­دەراتسياسىن اشۋ ماسەلەسى جوس­پاردا بار. مىسالى، الماتىدا سۋمو كۇرەسى قاۋىمداستىعى اشىلعان. دەسە دە سول اسسوتسياتسيانىڭ جۇمىس قار­قىنى بايقالمايدى. اۋەسقوي سۋمو كۇرەسىنىڭ رەسپۋبليكالىق فە­دەراتسياسىن اشۋ ءۇشىن الدىمەن توعىز وب­لىستا بولىمدەرى اشىلۋى كەرەك ەكەن تالاپ بويىنشا. ءوز باسىم ماڭ­­عىستاۋدا اۋەسقوي سۋمو كۇرەسى­نىڭ وبلىستىق فەدەراتسياسىن اشسام دەپ جوسپارلاپ وتىرمىن.
كەزىندە 25 دۇركىن يمپەراتور كۋبوگىن العان اساسەريۋ اكينوري دە ەلىمىزدە اتالمىش سپورتتى دامىتۋ­عا ق ۇلىقتى ەكەنىن ايتقان بولاتىن. بىراق ۋاقىت كورسەتكەندەي، سۋمو سپورتى ەلىمىزدە دامىپ جاتقان جوق. وعان كەدەرگى بولىپ وتىرعان ءار­تۇرلى سەبەپتەر بار. سونىڭ ءبىرى – ءبىز­دەگى تۇسىنىك پەن مەنتاليتەت. بىزدە جا­لاڭاشتانىپ باسەكەگە ءتۇسۋدى حا­لىق قابىلداي قويمايدى. بىراق ەۋروپادا، تمد ەلدەرىندە سۋمو جاق­سى دامىپ كەلەدى.
مەنەن باسقا تاعى ءبىر جەرلەسىمىز جا­پونيادا جاستار اراسىندا وتكەن چەمپيوناتتا جەڭىسكە جەتىپ، ەلدىڭ نامىسىن قورعاعان ەرسىن بالتاعۇل بۇگىندە 24 جاستا. ول جاپونيادا 18 جا­سىنان باستاپ ونەر كورسەتىپ كە­لەدى. ەندىگى ءۇمىت ەرسىن بالتاعۇل باۋى­رىمدا.

اڭگىمەلەسكەن
باقىتبەك قادىر

Back to top button