وتانداستارى مويىنداماعان دراماتۋرگ

سونىمەن، نوبەل سىيلىعىنىڭ 1904 جىلعى تاعى ءبىر لاۋرەاتى حوسە ەچەگاراي-ي-ەيساگيررە XIX عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى يسپان تەات­رىن­داعى ايگىلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ پەسالارى تۋعان جەرىندە عانا زور تابىسقا جەتىپ قويماي، گەرمانيا، فران­تسيا، يتاليا، ۇلىبريتانيا، شۆەتسيا جانە باسقا دا ەلدەردىڭ تەاتر ساحناسىندا قويىلدى. 1904 جىلى ول وتانداستارىنىڭ ءىشى­نەن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ نوبەل سىيلىعىن يەلەندى. جەتپىسكە جۋىق پە­سا جازعانىمەن، ولاردىڭ ءبارى تەك ۇلتتىق دراماتۋرگيا تاريحىنىڭ بە­لەسى بولىپ قانا قالىپ، وكىنىشكە قاراي، ول تۋىندىلار ۋاقىت ءسۇز­گىسىنىڭ ەلەگىنەن وتە المادى. بۇگىندە ونىڭ پەسالارى قالىڭ وقىر­مان­نىڭ سۇرانىسىنا يە ەمەس.

حوسە ەچەگاراي 1832 جىلعى 19 ساۋىردە مادريدتە دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ بالالىق شاعى ءبىر كەزدەرى اتاق­­تى سەرۆانتەس پەن لوپە دە ۆەگا ءومىر سۇرگەن اۋداندا ءوتتى. ول تۇرعان ءۇي ەكى عا­سىر بۇرىن يسپانيا التىن عا­سىرى ادە­بيەتىنىڭ قالامگەرى فران­سيسكو كە­ۆەدوعا تيەسىلى بولعان ەكەن. بەس جاسقا تول­عاندا، دارىگەر اكەسىنە مۋرسيدەن ۇستاز­دىق قىزمەت ۇسىنىپ، وتباسى سون­دا قونىس اۋدارادى. ون ءتورت جا­سىن­دا باكالاۆر بولعان حوسە ينجە­نەر-جولشىلار مەكتەبىندە وقۋىن جالعاستىرۋ ءۇشىن مادريدكە قايتىپ ورالادى. ادەبيەتپەن دە، فيلو­سو­فيا­مەن دە اۋەستەنگەنىمەن، ماتەماتيكاعا بۇيرەگى قاتتى بۇرىپ تۇردى. سونىمەن بىرگە تەاترعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتا ءتۇسىپ، اپتاسىنا ءبىر رەت مىندەتتى ءتۇر­دە تەاترعا بارۋدى ادەتكە اينال­دىر­دى. جيىرما جا­سىن­دا ديپلوم الىپ، جول، كوپىر قۇرى­لى­سىمەن اينا­لى­سىپ، وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ءبىلىم مە­كە­مەسىندە ۇستازدىق ەتەدى. گيدراۆليكا، ديففەرەنتسيالدىق جانە ينتەگرالدىق ەسەپتەۋ، قولدانبالى مەحانيكا كۋر­سى­نان دارىستەر وقىپ، عىلىمي ەڭبەكتەر، ءاي­گىلى ماقالالار جا­زىپ، ءوز زاما­نى­نىڭ اتاقتى ماتەما­تيگى رەتىندە مويىن­دالادى. 1864 جى­لى ناقتى عى­­لىمدار جونىندەگى يسپان كورولدىگى اكا­دەمياسىنىڭ مۇشەسى بولىپ ساي­لاندى. «گارمونيالىق را­تسيو­نا­ليزم» فيلوسوفياسى جانىنا جاقىن اعار­تۋشى ەچەگەراي، قوعامدىق ومىردەن تىس قالا المادى. ەكونوميكا­لىق، الەۋ­­­مەتتىك، مادەني جاعىنان ارتتا قال­عان، پروگرەسس جولىندا دا­مى­ماعان ەلى­نىڭ دارمەنسىزدىگىن كورگەن ول رە­فور­ميستىك-اعارتۋشىلىق ءوز­گەرىس­تەردى قول­دادى. ليبەرال زيالى­لار­مەن جا­قىن­داسىپ، 1859 جىلدان باستاپ ءدارىس وقىپ، شەشەندىك شەبەر­لىگى­مەن كوزگە ءتۇ­سەدى. سول كەزەڭدە ول ساياسي ەكونو­مي­كانى زەرتتەۋمەن اينا­لىسىپ، ەركىن پىكىر الماسۋ تەورياسىن ناسيحات­تاي­دى، ەلدەگى جەتەكشى ەكو­نو­ميستەردىڭ ءبىرى­نە، بەلگىلى ساياسي قاي­رات­كەرگە اي­نالادى. كەز كەلگەن دوگما­تيزمنىڭ قار­سىلاسى رەتىندە ءوزى دەپۋ­تات بولعان قۇرىلتايشى كورتەستەردە ەكونومي­كا­داعى وزىق رەفورمالاردى قولداپ، ءىس جۇزىندە ونى جۇزەگە اسىرا­دى. ءبىر­نەشە مارتە مينيستر بولعا­نى­مەن، كەيىن ادەبي شىعارماشىلىقتاعى ءتۇر­لى اعىمدار مەن كونتسەپتسيالار ەر­­كىن­دىگىن قولدادى. ۇلت يگىلىگى ءۇشىن قىز­­­مەت ەتۋدى مۇرات ەتكەن ونىڭ ارە­كە­تىندە بيلىكتە جوعارىلاي بەرۋدى كوز­­­­دەگەن نيەت بولعان جوق.
يسپانياداعى بۋربوندار دي­ناس­تياسى قالپىنا كەلگەننەن كەيىن پاريجدە ەميگراتسيادا جۇرگەن، جا­سى قىرىقتان اسقان ەچەگەراي ءوزى­نىڭ العاشقى درامالىق شىعارماسى – «چەك كىتاپشاسى» كومەدياسىن دۇنيەگە اكەلدى. بۇل تۋىندىسىندا ول سول زا­مان­داعى وتباسى ماسەلەسىن كوتەرەدى. 1874 جىلى ەلىنە ورالعان ول ميستيكا جان­رىنا قالام تارتىپ، حورحە ايا­سەكا دەگەن بۇركەنشىك اتپەن، تەاترعا ءوز پەساسىن ۇسىنادى. سپەكتاكل كو­رەر­مەن كوڭىلىنەن شىعىپ، جۇرت ونى زور قوشەمەتپەن قابىلدايدى. بىراق پە­سا اۆتورىنىڭ كىم ەكەنى جۇرتقا بەل­گىلى بولىپ قالىپ، ەچەگەرايگە ادە­بيەت جولىن تاڭداۋىنا تۋرا كەلەدى. ول ەش ويلانباستان جانە قينالماس­تان مينيسترلىك قىزمەتىن قالامعا ايىرباستاپ، قالعان ءومىرىن تولىقتاي تەاترعا ارناۋدى ۇيعارادى. 1874 جى­لى دراماتۋرگيا سالاسىنداعى العاش­قى قادامىن باستاعان «كەك الۋشىنىڭ ايەلى» اتتى تۋىندىسى، ار مەن ۇيات تا­قىرىبىن كالدەرون ءداستۇرى ار­قىلى كورسەتكەن جازۋشىنىڭ وزىنە دە­گەن سەنىمىن كۇشەيتە ءتۇستى. زامان­داس­تارى ونى «ەكىنشى كالدەرون» دەپ اتا­دى. ەچەگاراي وزىنە بەرىلگەن مۇن­داي باعانى ماقتانىش تۇتىپ، ءومىر بويى ۇلى كلاسسيكتىڭ شىعارماشىلى­عىن ءپىر تۇتتى. يسپان ادەبيەتىنىڭ ۇلى كلاس­سيگىنىڭ «ۇيقى سياقتى ءومىر» مەن ەچە­گارايدىڭ «قايتا ويانباۋ ءۇشىن ءولىپ قالۋ» پەسالارىنىڭ اراسىنداعى رۋ­حاني ۇندەستىك وسىنىڭ ايقىن دالەلى. «سەم­سەردىڭ سابى» تراگەدياسىندا اۆ­تور V كارل كەزىندەگى بيلىكتى كور­سە­تىپ، كەيىننەن تاريحي درامالاردىڭ تۇتاس ءبىر تسيكلىن جازىپ شىعادى. بىرەسە ورتا عاسىردى، بىرەسە رەفورماتسيا ءداۋى­رىن، ەندى بىردە يسپان ۇستەمدىگىنە قار­سى نيدەرلاندىقتاردىڭ كورىنىسىن كورسەتە كەلىپ، ەچەگاراي پوست­رو­مان­تيزم رۋحىندا ساحنادا قيال مەن شارت­تىلىقتىڭ الەمىن جاسادى. ءوز تۋىن­دىلارىن وقيعالارمەن تولتىرا وتى­رىپ، ول ينتريگا تۋعىزۋدىڭ ءتا­سىلدەرىن جاقسى پايدالانىپ، ساحنادا بو­لىپ جاتقان ارەكەتتەردى شەبەر وي­ناتا ءبىلدى. وسىنداي درامانىڭ ءۇل­گىسى رەتىندە «ەسالاڭدىق نەمەسە ءاۋ­ليەلىك» پەساسىن ايتۋعا بولادى، بۇل تۋىندىدا بۇگىنگى زامانداعى وقيعالار سۋ­رەتتەلىپ، رۋشىل اقسۇيەكتەر بە­دە­لىنىڭ باياندىلىعىنا كۇمان كەل­تىرى­لەدى.
1895 جىلى اتاقتى بەرنارد شوۋ اعىل­شىن تىلىنە تارجىمالانعان ەچە­گەرايدىڭ شىعارماسىمەن تانىسىپ شىعىپ، ونى جوعارى باعالادى. جىل وتكەن سايىن قالامگەردىڭ شى­عار­ما­شىلىق قۋاتى ارتىپ، شەبەرلىگى شىڭ­دالا ءتۇستى. التىن عاسىر داۋىرىندەگى كلاس­سيكالىق درامالاردى، رومان­تيك­تەردىڭ تۋىندىلارىن زەرتتەي تۇسەدى. ەۋ­روپا جازۋشىلارى – ديۋما، يبسەن، مەتەرلينك، بەرنسوننىڭ ءتاجىري­بە­سىنەن تاعىلىم الىپ، درامالىق ءىس-ارە­كەت قۇرۋدىڭ، كورەرمەندى وزىنە با­عىندىرىپ الاتىن دراما ءتىلىنىڭ زاڭ­دىلىقتارىنا تەرەڭ ۇڭىلەدى. ءار جاڭا شىعارما – درامالىق فور­ما­نىڭ توسىن ىزدەنىسى، «درامالىق ءتۇيىن­دى» شيەلەنىستىرە ءتۇسۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جولدارى بولىپ سانالادى. ەچەگاراي دراما ساحنالىعىنىڭ تەات­رالدىق تابىستىڭ باستى شارتى ەكە­نىن جاقسى بىلەدى. مىنە وسى جىلدارى ول بارلىق ۋاقىتتا ۇستاناتىن ونەر­دەگى فورمۋلاسىن ويلاپ تاپتى. بۇل ەرە­جەگە سايكەس، شىعارمانىڭ مازمۇ­نىن­دا ءداستۇر جاتىپ، تۋىندىنىڭ فور­ماسىندا مەلودرامانىڭ ءتاسىل­دەرىنىڭ كورنەكتى فورماسى بولۋى ءتيىس. كورەرمەن مەن اكتەر اتتى ەكى فاكتور­دى دا ۇمىتپاۋ قاجەت. وسىنداي ىزدە­نىس­تە­رىنىڭ ارقاسىندا ول درامالىق ونەردەگى دەربەس تەورياسىن ويلاپ تاپ­تى. ول ماحاببات، ار-ۇيات، بورىش، قىز­­عانىش، ءدىني فاناتيزم ت.ب. تا­قى­رىپقا قاتىستى قاقتىعىستاردى جە­تىل­دىردى. ەچەگاراي ساحنادا ارەكەت ەتىپ جات­قان كەيىپكەرگە دەگەن كورەرمەننىڭ اياۋشىلىق سەزىمىن تۋعىزۋعا تىرىستى. ول ءۇشىن كورەرمەننىڭ قىزىعۋشى­لى­عىن تۋعىزىپ، كوڭىلىن بوساتىپ، كور­كەمدىك شەبەرلىك ارقىلى جان الە­مىنىڭ تازارا تۇسۋىنە ىقپال ەتۋ كەرەك. ەچەگاراي ءوزىنىڭ ەستەتيكالىق باعدار­لا­ماسىن 1894 جىلى ادەبيەتشى رەتىن­دە پاتشايىم اكادەمياسىنىڭ ءمۇ­شە­لىگىنە وتكەندە جالپاق جۇرتقا جاريا ەتتى. ونىڭ بايانداماسى «سىنشى مەن ادە­بي شىعارماشىلىق تۋرالى ويلار» دەپ اتالادى. اۆتور وندا ادەبي پرو­تسەس­تىڭ ويلاستىرىلعان جانە بايىپتى كون­تسەپتسياسىن ۇسىنىپ، سىندى ەستە­تيكالىق فەنومەندەردى باقىلايتىن جانە ادام جانىنا قالاي اسەر ەتۋدىڭ قۇرالىن اشاتىن عىلىم دەپ جاريا­لا­دى. ەچەگاراي پەسا كورەرمەننىڭ ەستە­تيكالىق سەزىمدەرىن وياتۋى كەرەك ەكە­نىنە سەندى. ەستەتيكالىق قۋات ءجو­نىندە ايتىپ، ارەكەت پەن قاقتىعىسقا قۇرىلعان «ديناميكالىق ەستەتيكا» تۇسىنىگىن ەنگىزدى. كورەرمەننىڭ سانا-سە­زىمىنە اسەر ەتەتىن تاسىلدەردى ىزدەدى. ەچەگارايدىڭ پەسالارى قالىڭ بۇ­قا­رانى نەمقۇرايلى قالدىرا العان جوق، بىرەۋلەردى تاڭعالدىرىپ، ەندى بىرەۋ­لەردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزىپ جات­تى. سول زامانداعى ءىرى يسپان اك­­تەرلارى انتونيو ۆيكو، رافاەل مەن ري­كاردو كالۆو، ەليسا مەندوسالارعا ار­ناپ رولدەر جازىپ، ولارعا ارقا سۇيە­دى. 1890 جىلى « ۇلى گالەوتتا» پە­ساسىن جازىپ، ول بارلىق ەۋروپا ساح­نالارىندا قويىلىپ، ناتۋراليستىك درامانىڭ ۇلگىسى بولىپ سانالدى. قا­لىپتاسقان ءتارتىپ ۇلگىلەرىن بۇزۋعا جول بەرمەيتىن جانە جولىنان جاڭى­لىس­قانداردى قاتال جازالايتىن ۇيات­سىز توبىر اۆتور تۋىندىسىنىڭ باستى كەيىپ­كەرى.
1904 جىلى ەچەگاراي مەن ميست­را­ل­­عا ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىي­لىعى بەرىلدى. دەنساۋلىعىنا باي­لانىستى دراماتۋرگ ستوكگولمگە كەلە ال­ماي قالىپ، سىيلىقتى سالتاناتتى ءتۇر­دە تابىس ەتۋ ءراسىمى 1905 جىلى ماد­­­ريدتە ءوتتى. ەچەگارايعا ءدال وسىن­داي زور قۇرمەت كورسەتىلىپ جاتقان كەز­دە يسپان زيالىلارى دراماتۋرگتىڭ شىعارماشىلىعىن سىناپ، وعان بۇل اتاق­تى ماراپاتتىڭ بەرىلۋىنە نارا­زى­لىق ءبىلدىرىپ، شۆەد اكادەمياسىنا ۇجىم­دىق حات جازدى. ادەبيەتشى قاۋىم ونىڭ شىعارماشىلىعىن حا­لىق­تىڭ الەۋمەتتىك سۇرانىسىنان الشاق جاتقانى ءۇشىن قاتتى سىنادى. پە­سالارى ارقىلى قوعامدىق ەرەجەگە قار­سى شىققان ب ۇلىكتىڭ ماعىناسىز­دىعىن كورەرمەن ساناسىنا جەتكىزگىسى كەلگەن دراماتۋرگتىڭ يدەيالارى جاس ادەبيەتشىلەردىڭ نارىزىلىعىن تۋ­عىزدى. 1908 جىلى دراماتۋرگ «تۇلعا ءجا­نە توبىر» جانە باسقا دا بىرنەشە پە­سا جازدى. 1912 جىلى عانا يسپان ۇكى­مەتى ونىڭ تالانتىن مويىنداپ، درا­ماتۋرگتى التىن رۋنو وردەنىمەن ما­راپاتتادى. ەچەگاراي 1916 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە مادريدتە قايتىس بولدى.

امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button