ديحان قامزابەك ۇلى: عىلىمنىڭ ولشەمى دە، تالعامى دا – پاراسات

– بيىل ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولىپ وتىرعان مەرەيلى جىل. 30 جىلدا ەل ەگەمەندىگىن نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن قىرۋار شارۋا تىندىرىلعانىنا ۋاقىت كۋا. وسى ءبىر ەلەڭ-الاڭ شاقتا ەل استاناسىنىڭ ارقاعا قونىس تەبۋىنىڭ ءوزى قايتالانباس تاريحي وقيعا بولدى. ەلوردانىڭ رۋحاني-مادەني ءومىرىن تولىستىرىپ، مەملەكەتشىل بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوسقان ايتۋلى ۇجىمنىڭ ءبىرى  – ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ.  بيىل بۇل وقۋ ورنىنىڭ دا  قۇرىلعانىنا 25 جىل بولدى. وسى شيرەك عاسىردا وقۋ ورنى قانداي بەلەستەردى باعىندىردى؟ وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باسقالاردان قانداي ارتىقشىلىعى نەمەسە ايىرماشىلىعى بار؟ اڭگىمەنى وسى تاقىرىپتان باستاساق. 

– 25 جىل، شيرەك عاسىر – كەز كەلگەن وقۋ ورىنى ءۇشىن ەسەپ بەرەتىن، ءوزىنىڭ دەڭگەيىن انىقتايتىن مەجە. ءبىزدىڭ قانداي جەتىستىككە جەتكەنىمىز جايىندا ءارتۇرلى باق-تا، ەسەپ بەرۋ جيىندارىندا ايتىلىپ، جازىلىپ جاتىر. بىراق جالپى حالىققا ۇعىنىقتى بولۋ ءۇشىن وقۋ ورنى باعىندارعان نەگىزگى 3-4 بەلەستى اتاپ وتسەك دەيمىز.

بىرىنشىدەن، عىلىم تىلىندە ترانسفورماتسيا دەگەن ۇعىم بار. بۇل – كەڭەستىك قوعامنان قالعان ەسكى جۇيەدەن جاڭا جۇيەگە ءوتۋ، جاڭا مامانداردىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋ. ول ەڭ اۋەلى جاڭاشىل ءبىلىم باعدارلامالارىن ەنگىزۋ ارقىلى ىسكە اسادى. قازىر بۇل جۇيەنى اتا-انا دا ءتۇسىنىپ قالدى. ماسەلەن، ستۋدەنتتىڭ ءپان تاڭداۋ قۇقى، باعالاۋ ولشەمىنىڭ بۇرىنعى 5-تىك باعالاۋ جۇيەسىنەن بالدىق جۇيەگە كوشۋى ت.ب. قازىر بىزدە ءبىلىم الۋشى ستۋدەنتتەر ەۋروپالىق ءبىلىم جۇيەسىندەگى وقۋ ورىندارىنداعىداي ءبىلىم يگەرىپ شىعادى. بۇل ۇدەرىسكە تولىق ءوتۋ قازاقستاندا 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءجۇردى. وسى جۇيەگە تولىق كوشۋ ءۇشىن از شارۋا تىندىرىلعان جوق. سەبەبى بۇرىنعى ەسكى جۇيەدەن جاڭا جۇيەگە اۋىسىپ كەتۋ ءۇشىن قانشاما شارۋانى اتقارۋ كەرەك ەدى. ول جاڭا رەفورمانىڭ باسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تۇرعانى بەلگىلى. ال العاشقى پيلوتتىق جوبانى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ، اباي اتىنداعى قازۇپۋ باستاعان جوعارى وقۋ ورىندارى جۇزەگە اسىردى.

ديحان قامزابەك ۇلى: عىلىمنىڭ ولشەمى دە، تالعامى دا – پاراسات

ەكىنشىدەن، ەل استاناسىنىڭ اقمولاعا كوشىرىلۋى – مەملەكەتتىڭ، سونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك-مادەني باعدارلامالاردىڭ، ءبىلىم سالاسىنىڭ جاڭاشا تىنىستاپ دامۋىنا سەرپىن بەردى. ماسەلەن، تسەلينوگراد 1992 جىلى قايتادان  تاريحي اقمولا اتاۋىن الدى. 1994 جىلى جوعارعى كەڭەس استانانىڭ اقمولاعا كوشەتىنى تۋرالى قۇجات قابىلدادى. ول كەزدە زيالى قاۋىمنىڭ كوبىسى الماتىدا. ەگەر ەلدەن «اقمولا استانا بولا ما؟» دەپ سۇراسا، بارلىعى «مۇمكىن ەمەس» دەپ جاۋاپ بەرەر ەدى. وسى ءىرى ءىستىڭ الدىندا تۇرعان ەلباسى ستراتەگيالىق تۇرعىدان تەرەڭ پايىمداپ، تەزدەتىپ ۋنيۆەرسيتەت اشۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويدى. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ءسال اعات دەرەك ءجۇر. «بۇل وقۋ ورنى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت پەن قۇرىلىس ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا قۇرىلدى» دەگەن مالىمەت دۇرىس ەمەس. 1996 جىلعا دەيىن بۇل ەكى ينستيتۋت بىرىگىپ، اقمولا ايماقتىق ۋنيۆەرسيتەتى رەتىندە قۇرىلىپ قويعان. وعان بىرنەشە تەحنيكۋم مەن ۋچيليششە قوسىلعان. مىنە، وسىنىڭ نەگىزىندە ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى.

ءۇشىنشى بەلەسى دەپ بۇل وقۋ ورنى جاڭا استانانىڭ عىلىمي ينتەللەكتۋالدىق قاداسى بولىپ قاعىلعانىن ايتساق جارايدى. ۋنيۆەرسيتەت ەلوردادا وتكىزىلگەن عىلىمي نەمەسە قوعامدىق شارالاردىڭ بارلىعىنا بەلسەندى ارالاستى. قازىر دە قايناعان مەملەكەت جانە قوعام ينتەللەكتۋالدىق جۇمىسىنىڭ ورتاسىندا.

اقمولا قالاسى ەلدىڭ باس قالاسى اتانعان كەزدە مۇندا ءارى كەتسە 30 ماڭىندا عانا مەكتەپ بولدى. قازىر مەكتەپ سانى 90-نان اسىپ كەتتى. سول كەزدە قالا حالقىنىڭ سانى 200 مىڭنىڭ ۇستىندە بولسا، قازىر ميلليوننان ارتىق. وسىنشاما تۇرعىننىڭ رۋحاني-مادەني جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدا، پەداگوگيكالىق ۇيىمداردى مامانمەن قامتۋدا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. مۇنى دا ءۇشىنشى بەلەسىنە قوسۋعا بولادى. ياعني، ەڭ اۋەلى ءوزىنىڭ عىلىمي الەۋەتىن كوتەرىپ، ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت رەتىندە قالىپتاسۋى، سونان سوڭ ەلوردانىڭ مەملەكەتشىلدىك مۇددەسىن ىسكە اسىرۋعا قىزمەت ەتۋى –ايقىن فاكت.

ءتورتىنشى بەلەس – حالىقارالىق باعىتتاعى جۇمىستارىمىز. اتاۋىمىزدىڭ وزىندە ەلدەر مەن مەملەكەتتەردى جالعاستىرعان ۇعىم تۇرعانى اڭعارىلادى. قازاقستان حالقى «ەۋرازيا» ۇعىمىن وسى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءىس-ارەكەتى ارقىلى تۇسىنە باستادى دەۋ نەگىزسىز ەمەس. ەۋرازيا دەگەندە، ءاۋ باستا جۇرت بۇل گەوگرافيالىق ۇعىم با، وڭىرلىك شەشىمدەرگە قاتىستى ساياسي ۇعىم با دەگەن سياقتى ءتۇرلى ويعا كەتكەن بولۋى دا مۇمكىن. بىراق ونىڭ جاۋابى انىق. ءبىزدىڭ ەۋرازيامىز – قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن اتاۋ. كوپتەگەن ەلدە ەۋرازيا تۋرالى از ايتىلمايدى. ماسەلەن، تۇركيا دا ەۋرازيا جايىندا ءسوز قوزعايدى، بىراق ولاردىكى دە ءوز مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ەۋرازيا. قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى تۇرعىسىنان ەۋرازيا يدەياسى مەن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى ارقاشان دا كوكەيكەستى.

وقۋ ورنىنىڭ لەۆ گۋميلەۆ اتىن الۋىندا دا ۇلكەن ءمان بار. حالقىمىز ءوز تاريحىنا بويلاپ، مادەنيەتى مەن ءدىلىن قايتا زەردەلەپ جاتقان شاقتا كەيبىر ادامدار «گۋميلەۆتىڭ بىزگە نە قاتىسى بار؟» دەپ سۇراۋى مۇمكىن. 1960-1980 جىلدارى تۇركىنىڭ ارعى تاريحىن زەرتتەپ، ناسيحاتىن اسىرعان ءبىر عالىم بولسا، سول – گۋميلەۆ، ەكى عالىم بولسا، سونىڭ ءبىرى  – لەۆ گۋميلەۆ. 70-80-جىلداردىڭ عالىمدار مەن ستۋدەنتتەرى ل.گۋميلەۆتىڭ «ەجەلگى تۇركىلەر» دەگەن كىتابىن توزىعى جەتكەنشە وقىعانىنا كۋا بولدىق. وندا قازىرگى موڭعوليا مەن قىتاي تەرريتورياسىنىڭ ەن ورتاسىندا، بۇگىنگى ەۋرازيا تەرريتورياسىندا، كەڭەس وداعىنىڭ ءبىراز بولىگىندە تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق قانداي قۇندىلىقتار بولعانى، حالىقتىڭ كوشى-قونى، سول ارعى تەكتىڭ ءبىر-بىرىمەن ءوزارا بايلانىسى، بىرىگۋى، ىدىراۋى، جاۋلاسۋى، دوستاسۋى ت.ب. قۇندى دەرەكتەرى جازىلعان.  مىنە، لەۆ گۋميلەۆتىڭ وسى ەڭبەگى ەلباسىنىڭ ويىندا جۇرگەن بولسا كەرەك، ءساتى تۇسكەن ءبىر كۇندە جارق ەتكىزدى.

قازاقستان – جاي ءبىر ەل ەمەس. ءبىزدىڭ تاريحىمىز تىم تەرەڭدە ءارى بولاشاعىمىز دا جارقىن بولۋعا نەگىز بار. سوندىقتان ءبىز سول  جارقىن كەلەشەكتىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى ءۇشىن عىلىم-ءبىلىم جاعىنان ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتىرمىز. مىنە، وسى ءتورت باعىتتى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.

شيرەك عاسىردا ۋنيۆەرسيتەت سەنىم ۇدەسىنەن شىعا ءبىلدى. دەگەنمەن قوعام العا جىلجىعان سايىن ءتۇرلى سىن-قاتەرلەر كەزدەسۋى مۇمكىن. سونىڭ بارلىعىنا دايار بولۋىمىز قاجەت. قازىر الەمدە «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. دۇنيەجۇزى ەلدەرى عىلىممەن تۇبەگەيلى اينالىسىپ، قانداي دا ءبىر ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن تولىققاندى، جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزبەسە بولمايتىنىن ءتۇسىنىپ وتىر. قازىر رەسەيدە، قىتايدا زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرى اشىلىپ، وعان مەملەكەت قارجىنى اياماي ءبولىپ جاتىر. كەشە عانا، ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ مەرەيتويى ۇستىندە مينيستر اسحات ايماعامبەتوۆ ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە اينالدىرۋ جونىندە قۇجاتتار ازىرلەنىپ جاتقانىن ءمالىم ەتتى. مۇنداي مارتەبەنى يەلەنۋ جانە ونى ءارى قاراي الىپ ءجۇرۋ ءۇشىن وتە ۇلكەن دايارلىق كەرەك. ماسەلەن، زەرتحانالاردى جاڭارتىپ، بىلىكتى ماماندارمەن قاتارىمىزدى تولىقتىرۋىمىز قاجەت.

الەمدەگى دامىعان ەلدەر عىلىمعا ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 5 پايىزعا دەيىنگى مولشەرىن بولەدى. سەرپىندى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش – 2،5 پايىز. ال بىزدە ول ازىرشە 0،16 پايىز عانا. وتە از، بىراق مەملەكەت باسشىلىعى، زاڭ شىعارۋشى ورگان، ۇكىمەت بارلىعى ءتۇسىنىپ وتىر.  عىلىمدى جۇيەلى تۇردە قولداماسا، ناتيجە بولمايتىنى ءمالىم. ماسەلەن، اقىل-ويدىڭ شەتكە اۋىپ كەتۋى دەگەن ۇعىم بار. دەموگرافياسى السىرەگەن ەۋروپا مەملەكەتتەرى ءبىز سياقتى ەلدەردەن جاس مامانداردى تارتۋعا ىنتىزار. ونى بىلاي قويعاندا، سولتۇستىكتەگى كورشىمىز دە جىل سايىن جاستاردى شاقىرىپ، جوعارى وقۋ ورىندارىنا جەڭىلدىكپەن قابىلداپ، بولاشاق وزدەرىنە قاجەتتى مامان رەتىندە دايارلاپ جاتىر.

ەۋروپانىڭ وزىق مەملەكەتتەرىندەگىدەي مامانداردى بىزدە دە وقىتىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك بار دەپ وتىرسىز. ەۇۋ شەتەلدىك قانشا وقۋ ورنىمەن بىرىگىپ قوس ديپلومدى باعدارلامانى ىسكە اسىردى؟

– ءدال قازىر باكالاۆرياتتا دا، ماگيستراتۋرادا دا 100-دەن اسا باعدارلاما بار. ال PhD دوكتورانتۋرا باعدارلاماسىنىڭ سانى – 50-دەي. بۇرىنعى «ماماندىق» دەگەن ۇعىم قازىر وسىلاي جۇيەلەنگەن.  وسىلاردىڭ ىشىندە قوس ديپلومدى ماماندىق ازىراق كورىنۋى مۇمكىن. قازىر ونىڭ سانى – 37. بىزدە قوس ديپلومدى باعدارلامانىڭ كوبىسى  ماگيستراتۋرادا. ال PhD دوكتورانتتارىنىڭ ديپلومى بارلىق جەردە مويىندالۋى ءتيىس. قوس ديپلومدى باعدارلامالار ءبىر-بىرىنە سەنىم ارتقان ەلدەر اراسىندا ءجۇرىپ جاتىر. ماسەلەن، شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى ەلدەرى اراسىندا قوس ديپلومدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋشىلار ىشىندە ءبىز الدا تۇرمىز. سول سياقتى رەسەيمەن، بەلارۋسپەن دە بىرنەشە باعىتتا قوس ديپلومدى باعدارلامانى ورىنداپ وتىرمىز. ال قازىر تۇركى ىنتىماقتاستىعى جونىندە جۇمىس جاقسى ءجۇرىپ جاتىر. كەشە عانا سامميت ءوتتى. ءبىز وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن، ودان دا بۇرىن تۇركى باعىتىنداعى ەلدەرمەن بىرىگىپ قوس ديپلومدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرساق دەپ سويلەسكەنبىز. تۇرىك كەڭەسىنىڭ بىرنەشە جيىنىندا وسى ماسەلە ايتىلدى، تالقىلاندى. بىراق شەشىم شىعارۋعا كەلگەندە ۇزاققا سوزىلىپ كەتەدى.

ءبىلىمنىڭ فيلوسوفياسى مەن ماقساتىنا قاراساڭىز، ول ءتۇپتىڭ تۇبىندە فورماليزم شەڭبەرىنەن شىعادى. ءبىلىمدى ادام ديپلومسىز دا مويىندالۋعا ءتيىستى. ايتالىق، ۇلى دالا كەمەڭگەرلەرى ديپلومسىز-اق ءبىلىمى مەن بىلىگىن الەمگە تانىتتى.

PhD دوكتورى ديپلومى بارلىق ەلدە مويىندالادى دەيسىز. بىراق ءبىزدىڭ ەلگە شەتەلدەن ءبىر PhD دوكتور ازامات قىزمەتكە تۇرۋعا كەلسە، ول ديپلومىن سايكەستەندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت بەلگىلەگەن سىن-سىناقتاردان وتۋگە ءتيىستى. مۇنىڭ سەبەبى نە؟

– ءيا، مەملەكەتتىك تالاپ پەن ءفورماليزمدى شاتاستىرۋعا بولمايدى. بىراق بۇل تالاپ تا «ەت پەن سۇيەكتەن» تۇرۋى كەرەك. مىسالى، تمد ىشىندە تالاي ىنتىماقتاستىق قۇجاتىنا بىرلەسىپ قول قويعان رەسەيدەگى جاقسى ۋنيۆەرسيتەتتەن PhD دوكتور عىلىمي دارەجەسىن الىپ كەلگەن ازاماتتىڭ عىلىمي اتاعى مويىندالۋىنا ەش كەدەرگى بولماعانى ءجون. بىرنەشە مەكەمەدەن ءوتىپ، قاعاز جيناۋ – ارتىق جۇمىس. سوندىقتان قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن بەلگىلى جاعدايدا باتىلدىق قاجەت. الداعى ۋاقىتتا مۇنداي باسى ارتىق قۇجاتتاردى ازايتىپ، سەنىم جاعىنا باسىمدىق بەرۋ ماڭىزدى. سوسىن كەيىنگى كەزدە الەمدىك ءبىلىم سالاسىندا حالىقارالىق اككرەديتتەۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ جاتىر. اككرەديتتەۋ اگەنتتىگىنەن وتكەن جوعارى وقۋ ورىندارى ءبىر-ءبىرىنىڭ ديپلومىن مويىندايدى. بىراق تۇركيا سياقتى ەلدەر ءوز اككرەديتتەۋ جۇيەسىنە عانا سەنەدى. وسىندايدان ءتۇرلى الشاقتىق پەن تۇسىنبەۋشىلىك تۋىندايدى. كەشە عانا ءبىر ۆاك-تان عىلىمي اتاق العان تمد ىشىندە دە ءوزارا سەنىمسىزدىك تەرەڭدەپ بارادى. ورتالىق ازيانىڭ 5 مەملەكەتى بەس جاققا قاراپ تۇرمىز…

قازىر قاراپ وتىرساق، الەمدە كۇردەلى قۇبىلىستار تۇسىنبەۋشىلىكتەن ءجۇرىپ جاتىر. اينالىپ كەلگەندە، مۇنداي قايشىلىقتان الىپ شىعاتىن – تەك قانا عىلىم، ءبىلىم، مادەنيەت. ساياسي جۇيەلەر ءوز اراسىنداعى دۇردارازدىقتى ءار كەزدە ءار سيپاتتا جۇرگىزە بەرەر. ال، شىنداپ كەلگەندە، ءبىلىم مەن مادەنيەت ءىرى دە ىرگەلى ۇستانىمىنان اينىماي، ەلدەردى جانە ازاماتتاردى مۇراتقا جەتكىزۋگە ءتيىستى.

عىلىم جونىندە اڭگىمە قوزعاي وتىرىپ، مىنا وزەكتى ماسەلەگە توقتالماۋعا بولماس. قازىرگى ءبىزدىڭ عىلىمنىڭ، سونىڭ ىشىندە گۋمانيتارلىق  عىلىمنىڭ جاعدايى قاي دەڭگەيدە؟ ءوزىنىڭ دارەجەسىنە ساي جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر ما؟ قازىرگى PhD دوكتورانتتارىنىڭ كوبى عىلىمي دارەجەسىن قورعاي الماۋ سەبەبى نە؟

– بۇل جونىندە مەنىڭ وزىندىك كوزقاراسىم بار جانە كوپتەگەن ارىپتەسىم مەنى قولدايدى. سونىمەن قاتار بەلگىلى دەڭگەيدە جاۋاپتى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندىكتەن، لاۋازىمدى ازاماتتارعا جەتكىزگەن كەزىمىز بولدى. مىسالى، ۇلتتىق مازمۇنى بار عىلىمعا قويىلاتىن ولشەم مەن تالاپ جونىندە ءوز سالامىزدىڭ بۇرىنعى ەكى مينيسترىنە ايتتىق. وسى سالانى باقىلايتىن ۆيتسە-مينيسترلەرگە دە تۇسىندىردىك. وزەكتى ماسەلە بولعاندىقتان، پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىمەن كەڭەسىپ، ەكى مارتە ساۋال جولداتتىق. ەشتەڭە وزگەرگەن جوق. ماسەلە نەدە؟ ارينە، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى «بولون پروتسەسى» دەيمىز، اككرەديتتەۋ دەيمىز، ونىڭ ءبارى قاجەت شىعار. بىراق ءبىز ءوز عىلىمىمىزدىڭ دامۋىن ويلايتىن ولشەم، قاعيدات تۋرالى باس قاتىرعانىمىز ءجون. قازاقستانعا قانداي عالىم كەرەك، قاي باعىتتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەت – مۇنى وزگە ەمەس، ءوزىمىز شەشكەنىمىز دۇرىس. بەلگىلى ءبىر ءفورمالدى دۇنيەلەر قازىرگى دە، بولاشاقتاعى دا عىلىمدى دامىتپايدى. مىسالى، رەيتينگى جوعارى الەمدىك جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋ دەگەن سياقتى. راس، ول مەملەكەتتەردىڭ عىلىمي دەڭگەيىنە قويىلاتىن ولشەمدە تۇر. بىراق مۇنىڭ كوبىسى نەگىزىنەن جاراتىلىستانۋ جانە تەحنيكالىق عىلىمدارعا ارنالعان. بۇل تالاپتار ۇلتتىق مازمۇنى بار فيلولوگيا، فيلوسوفيا، جۋرناليستيكا، تاريح، پەداگوگيكا ت.ب. عىلىمدارعا ساي كەلمەيدى. سوندىقتان ءبىز ول ولشەمدى ناقتى، اقىلعا قونىمدى، عىلىمدى دامىتاتىنداي دەڭگەيدە قاراستىرۋىمىز قاجەت. بىزدە عىلىمي قاۋىمداستىقتار بار. بىراق گۋمانيتارلىق سالانىڭ قاۋىمداستىعى ءالسىز، سول سەبەپتى ءوز ولشەمىمىزدى ءوزىمىز انىقتاي الماي وتىرمىز. مىسالى، مەن – فيلولوگپىن. بىزگە ەڭ ءبىرىنشى كەرەگى – ىرگەلى زەرتتەۋ، مونوگرافيالار. ەكىنشى – تەكستولوگيا. ۇلكەن-ۇلكەن ماتىندەردى عىلىمي پىكىرمەن دايارلاۋ. بۇل – ۇلكەن عىلىمنىڭ قارا جۇمىسى. ءۇشىنشى باعىت – وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدار. ءتورتىنشى – كلاسسيكالىق زەرتتەۋلەر مەن وقۋلىقتاردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ. ەگەر وقۋلىق جازىپ، سول سالانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن يگەرگەن ازاماتتار بولسا، ولارعا دا بىردەن عىلىمي دارەجە بەرۋ اقىلعا سىيىمدى. ولشەم دەگەن سولاي بولۋ كەرەك ەمەس پە؟! مىسالى، اباي جايىندا نەمەسە الاش ءداۋىرى جونىندە جازىلعان باعالى زەرتتەۋ، مونوگرافيا بولسا، وسىنى عىلىم دەپ مويىنداۋىمىز قاجەت. ءدال قازىر، وكىنىشكە قاراي، مونوگرافيادان گورى 5 ادام بىرىگىپ، ورتادان اقشا تولەپ، كىم جازعانى بەلگىسىز ءبىر ماقالانى شەتەلدىك رەيتينگى جوعارى جۋرنالعا جاريالاسا، سونىڭ ءباسى بيىك.  بۇل – عىلىم ولشەمىنىڭ وتە ءالسىز جانە ءفورمالدى ءتۇرى. ەڭ قىزىعى، ءبىز وسى ماسەلەنى ايتقان كەزدە بۇرىنعى مينيسترلەردىڭ، ۆيتسە-مينيسترلەردىڭ ءبارى دە: «بۇل يدەيا دۇرىس ەكەن، قالاي بىلمەگەنبىز؟» –دەدى. ال، ىسكە كەلگەندە، ءبىلىم زاڭدىلىقتارىنا ەنىپ كەتكەن كوپتەگەن كريتەري ماسەلەنى بايىپتاۋعا، شارتتىلىقتى وزگەرتۋگە مۇرشا بەرمەيدى. ودان دا ماسقارا جەرى – وسى كريتەريلەردى ەنگىزگەن ازاماتتاردىڭ سول رەيتينگى جوعارى عىلىمي جۋرنالداردا بىردە-ءبىر ماقالاسى جوق. ەندى الەم تاجىريبەسىن ايتايىن: دۇنيەجۇزىنە ايگىلى سوربوننا، كەمبريدج سياقتى ۋنيۆەرسيتەتتەر ءوز PhD دوكتورانتتارىنا «يمپاكت فاكتور جۋرنالدارعا ماقالا جاريالاۋ مىندەتتى» دەگەن تالاپ قويمايدى. ولار وزدەرىنىڭ ىشكى زەرحاناسىندا ورىندالعان نەمەسە ورنىققان ۇستانىمدارىنا ساي مويىندالعان جۇيە بويىنشا عىلىمي دارەجە قورعايدى.

قازىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ديسسەرتاتسيا كەڭەستەرىنە بايلانىستى وزگەرىستەر ەنگەنىن حابارلادى. بىراق بارلىق عىلىم سالاسى ءۇشىن شەتەلدىك جۋرنالدا ماقالا جاريالاۋ تالابى وزگەرىسسىز قالدى. ەندى مىناداي اششى سۇراق تۋىندايدى: مەملەكەت قارجىسىنا ءبىلىم العان دوكتورانتتىڭ كوپ بولىگى عىلىمي دارەجە قورعاماسا، وندا نەگە قازىنا قارجىسى ءتيىمسىز بولىنگەن؟.. سوندىقتان كىنارات شىققان جەردى تەز تاۋىپ، عىلىمي تالاپتى اقىلعا سىيىمدى ەتىپ قۇرعان ءجون.

جاڭا ءبىز جوعارى بىلىمنەن كەيىنگى عىلىمي مامان دايارلاۋ تۋرالى ايتىپ وتتىك. بۇرىن عىلىمنىڭ باعىتىن ايقىنداپ وتىرعان عىلىمي ينستيتۋتتار عىلىمنىڭ نەگىزىن جاساپ بەرەتىن. عىلىم باعىتىن، زەرتتەۋ تاقىرىپتارىن ۇيلەستىرۋ سول جاقتان ءتۇسىپ، كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە كەلەتىن. سوڭعى 5-6 جىل بەدەرىندە عىلىمي ينستيتۋتتارعا ماگيسترانت، دوكتورانت دايارلاۋعا رۇقسات بەردى. بىراق، مىسالى، الماتىداعى عزي-لاردا ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتاردىڭ بارلىعىن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-گە تىركەپ قويعان. بۇل قالاي بولادى؟

سوندىقتان بولاشاقتا گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ الەۋەتىن قولداۋدى قالىپتاستىرىپ، ءوز بەتىنشە دامىپ كەتۋىنە جاعداي جاساۋىمىز قاجەت.

عىلىمي ينستيتۋتتىڭ قىزمەتكەرى بىرىڭعاي عىلىممەن اينالىسىپ، جوبا بويىنشا كۇنى-ءتۇنى ىزدەنىپ وتىرادى. ال ۋنيۆەرسيتەتتەگى عالىمدار ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقيدى، پراكتيكالىق ساباق جۇرگىزەدى. سوندىقتان ەكى سالانى قاتار الىپ ءجۇرۋ – وتە كۇردەلى ماسەلە. ەكى سالانى دا قاتار الىپ جۇرگەن تاباندى ازاماتتار بار، بىراق وتە از. بۇل جەردە ەكى ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ قاجەت. عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنداعى ماماندارعا الاڭسىز عىلىممەن اينالىسىپ، ناتيجەگە جەتۋىنە جاعداي تۋعىزۋ، ال ءبىلىم سالاسىندا جۇرگەن عالىمداردىڭ عىلىممەن اينالىسۋىنا كوبىرەك مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. الەمدىك تاجىريبەنى قاراڭىز: پروفەسسوردىڭ جۇمىس جۇكتەمەسى 100 پايىز دەسەك، سونىڭ 70 پايىزى – عىلىم، 20 پايىزى – ساباق بەرۋ، 10 پايىزى – ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى.  تابىسى دا وسىعان ساي جۇرەدى. قاراپ وتىرساڭىز، ولار كوبىرەك عىلىمعا كوڭىل ءبولىپ، جيعان-تەرگەن بىلىگىن جاستارعا بەرسىن دەيدى. ال بىزدە كەرىسىنشە: پروفەسسور جۇكتەمەسىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعى ساباق بەرۋ. 30 جاسىنان باستاپ 70 جاسقا دەيىن ءتىلى سالاقتاپ ساباق بەرگەن ادام قاي كەزدە عىلىم جاسايدى؟ ەڭبەك ءبولىنىسىنىڭ شارتى وسىنداي. ەۋروپانىڭ تاعى باسقا دامىعان ەلدەردىڭ عالىمدارىنا قاراساڭ، ەڭسەسى تىك، ەتكەن ەڭبەگىنە قاراي تابىسى دا لايىقتى. گۋمانيتارلىق عىلىم دەڭگەيىن سۇراپ وتىرسىز. قازىر بۇل سالا زامان سۇرانىسىنا ساي ءىرى-ءىرى ەڭبەكتەر دە جاساپ وتىر، ونى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بۇرىن عىلىمي جوبانى مينيسترلىك 3 جىلدا ءبىر رەت جاريالاسا، قازىر جىل سايىن جاريالاۋدى باستادى. بۇل جەردەگى ءالى دە تۇزەتەتىن نارسە – قاعازباستىلىقتى ازايتۋ، عىلىمي جوباعا كىرىسپەي جاتىپ ەسەپ سۇراۋدى دوعارتۋ. فورماليزمنەن قاشىپ، عالىمعا سەنۋ ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولۋ ماڭىزدى. تاريحشىلاردىڭ، لينگۆيستەردىڭ، ادەبيەتتانۋشىلاردىڭ ىزدەنىسى سىن كوتەرەدى دەپ ەسەپتەيمىن.

– ءسىز – ەلگە بەلگىلى الاشتانۋشى عالىمسىز. جاقىندا ادەبيەتتانۋشى عالىم ايگۇل ىسماقوۆا ءبىزدىڭ گازەتكە بەرگەن ءبىر پىكىرىندە مەكتەپ وقۋلىعىندا الاش قايراتكەرلەرىنە دۇرىس ورىن بەرىلمەگەنىن ايتتى. جالپى، الاش قايراتكەرلەرى جايلى ناسيحات، ولاردى جاسوسپىرىمدەرگە تانىتۋ جۇمىسى قاي دەڭگەيدە؟

– بۇل ماسەلە جالپى ءبىزدىڭ قوعامنىڭ، سوسىن وقۋلىقتى دايارلاۋشىلاردىڭ پاراساتى مەن بىلىگىنە بايلانىستى. الاشقا دا ءفورمالدى تۇردە كەلمەۋىمىز كەرەك. وقۋلىقتى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ سانىنا بايلانىستى ولشەممەن قاراساق، وندا قاتەلەسەمىز. وقۋلىقتا سويلەمدەگى سوزدەر سانىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، ءاربىر بەتى مەن مازمۇن كولەمى شەكتەۋلى. سوندىقتان الاشقا بايلانىستى اقپارات بەرگەن كەزدە كىمدەردى قامتۋىمىز قاجەت جانە ونى قاي قىرىنان كورسەتەمىز دەگەن سياقتى ماسەلەنى الدىن الا ساراپتاۋ قاجەت. ساراپتاۋ مەن تالقىلاۋ از جۇرگەندىكتەن كوپ جاعدايدا شيكى دۇنيە تۋىندايدى. بىراق الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبارىن تۇگەندەپ شىقساق، باعدارلاماعا ساي كەلمەيدى. سوندىقتان ءاليحاندى مەن احمەتتى، ماعجان مەن جۇسىپبەكتى ايتا وتىرىپ، وقۋشىلارعا بۇكىل الاش مۇراتىن سىڭىرۋگە بولادى. پروفەسسور ا.ىسماقوۆا ويى الاش تۋرالى ەلەكتيۆتىك كۋرستى ەنگىزۋگە سايكەس كەلەدى. سونىمەن بىرگە ايگۇل حانىم بىرەگەي زيالىلاردىڭ ءوزىن ەنگىزبەگەنگە كۇيىنىپ وتىر. بۇل يدەياسىن قولدايمىن.

جالپى، مەكتەپ وقۋلىعى مەن ونىڭ باعدارلاماسىنا اسا مۇقيات قاراۋىمىز قاجەت. بىرەۋ شىعىپ ۆالەولوگيانى وقىتايىق، ەكىنشىسى شىعىپ ەكولوگيانى وقىتايىق دەپ، اركىم وزىنە قاراي تارتا بەرسە، ورتا ءبىلىمنىڭ ءمانى كەتەدى. جاپونيانى الىپ قارايىق. ولار باستاۋىشتاعى 4-5 پانگە بۇكىل ۇلت دۇنيەتانىمىنىڭ ىرگەتاسىن ەنگىزگەن. ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ءبىز وقۋلىق جازۋدىڭ ادىستەمەسىن دۇرىستاپ بەكىتۋىمىز قاجەت. وقۋلىققا ەنگەن ءبىر ماعجان نەمەسە ءبىر احمەت بۇكىل الاش يدەياسىن سىڭىرتەتىندەي دەڭگەيدە دايارلانعانى ءجون. جالپى، وقۋلىق جازۋ ادىستەمەسىن زامانعا ساي رەتكە كەلتىرەتىن كەز كەلدى. بىزدە ى.التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسى بار. بىراق ول ءىرى ينستيتۋت رەتىندە ءبىز تاۋەلسىزدىك الماي تۇرعان كەزدەن بار بولاتىن. سوڭعى 30 جىلدا بۇل بىرنەشە ينستيتۋتقا سالالاناتىن ءجونى بار ەدى. الايدا ءالى دە الەۋەتى كەرەمەت بولىپ كەتە الماي وتىر.

ادىستەمە – ءبىلىمدى اۋديتورياعا جەتكىزۋدىڭ ەڭ نەگىزگى قۇرالى ءارى اقىل ويدىڭ ءىرى قولدانبالى عىلىمى. ماسەلەن، ءبىلىم جۇيەسىنىڭ بارلىق بۋىنىنا ارناپ تاريح وقۋلىعىن جازۋ ءۇشىن «تاريح ءپانى» دەگەن ۇلكەن عىلىمي توپ قۇرىلۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. ول توپ «ءبىلىم الۋشى باستاۋىش سىنىپتان باستاپ PhD دوكتورانتۋراسىنا دەيىن تاريحتان نە وقۋى كەرەك؟» سۇراعىنا تولىعىمەن جاۋاپ بەرسە، ساپا مەن جۇيە ورنىقپاي ما؟ مەملەكەت پەن جاۋاپتى ورىنداردىڭ مىندەتى – وسىنداي پاندىك توپتىڭ قارجىلىق ماسەلەسىن شەشىپ، جۇمىسىنا تولىق جاعداي جاساۋ. شىن مانىندە، وقۋلىق ءبىلىمنىڭ كىلتى بولسا، نەگە ونى وسىلاي كەشەندى قولعا الماسقا؟ سول كەزدە ساباقتاستىق دا، بەلگىلى ءبىر رەتتەلگەن جۇيە دە بولادى. مۇنى وقۋ-ادىستەمەلىك، مەتودولوگيالىق ءىرى شەشىم قابىلدايتىن ورتالىقتار جۇرگىزۋى ءتيىس.

ءسىز – فيلولوگسىز. سوندىقتان لاتىن قارپىنە كوشۋگە بايلانىستى سۇراماي كەتكەنىم جاراماس. ءبىز نە سەبەپتەن لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى تىم ۇزاققا سوزىپ جىبەردىك؟ قارجى جەتپەي جاتىر ما، ماماندار ۇلگەرمەي وتىر ما؟

– نەگىزىنەن ءبىز لاتىنعا كوشپەس بۇرىن قازاق ءتىلىنىڭ تابيعي زاڭىن بۇزعان، تابيعي دامۋىن شەكتەگەن جاساندىلىقتاردان قۇتىلۋعا ءتيىس ەدىك. ءتىل رەفورماسىنىڭ تۇپكى ءمانى دە سوندا. حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان باستاپ قازاق ءتىلىنىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسى ورىس ءتىلى اياسىندا ءجۇردى. ارينە، امالسىزدىقتان. ەندى وسى ارتىق دۇنيەدەن قۇتىلۋىمىز كەرەك ەدى. بۇل ءوزى تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر قاپتالداس باعىتى دەۋگە كەلەدى. ەلباسى ءوزى ايقىنداعان «قازاقستان  – 2050»  ستراتەگياسىندا 2025 جىلى لاتىن قارپىنە كوشەتىنىمىز انىق جازىلعان. ال مۇنى جۇزەگە اسىرۋ – عالىمداردىڭ جۇمىسى. قازىرگە دەيىن ءتىلشى-عالىمدار، سول سالانى باقىلايتىن قايراتكەرلەر لاتىن قارپىنىڭ 3 نۇسقاسىن ۇسىندى. ەكى نۇسقاسىن قوعام قابىلدامادى. بىراق ءتاۋبا دەۋگە لايىق جاعداي – ءتىل زاڭدىلىعىنداعى كەڭەستىك سارقىنشاقتاردان ارىلىپ كەلەمىز. وسى تىلدىك تالاستا اقپاراتتىق جۇيە ماماندارىنىڭ پىكىرى مەن تالابى كۇن تارتىبىنە شىقتى. ۋاقىت وتە كەلە ءتىل ماماندارى مەن اقپاراتتىق جۇيە ماماندارىنىڭ پىكىرتالاسى جۇيەلەنگەندەي بولدى.  دال قازىر ايتىس-تارتىس ءتىل ماماندارىنىڭ اراسىندا ءجۇرىپ جاتىر. بىراق مۇنداي پىكىرتالاستىڭ بولعانى عىلىم ءۇشىن ماڭىزدى. ول بۇدان كەيىن دە جالعاسۋى مۇمكىن. بۇل – عىلىمنىڭ شارتى. بۇگىندە نەگىزگى پوزيتسيانىڭ بارلىعى انىقتالدى. قازىر ۋ، ى سياقتى ءبىر-ەكى دىبىستى تاڭبالاۋعا بايلانىستى داۋلى ماسەلە قالدى. ەگەر مەنىڭ پىكىرىمدى بىلگىڭىز كەلىپ وتىرسا، مۇنى بۇدان ءارى سوزا بەرمەي، تەز قابىلداۋ قاجەت. ءارى قاراي ءالىپبيدى زاڭدىق-تاجىريبەلىك نورمالاۋدىڭ عىلىمي جۇيەسى، قوعامنىڭ تابيعي تاجىريبەسى، لينگۆيست-عالىمداردىڭ پاراسات-بىلىگى رەتتەپ بەرەدى.

– بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزگە – 30 جىل. قازاقستاننىڭ جەكە ازاماتى رەتىندە الىپ قاراساق، تاۋەلسىزدىك سىزگە قانداي يگىلىك سىيلادى؟ بارلىعى ءسىز ويلاعانداي بولدى ما، بولماسا اتتەگەن-اي دەيتىن تۇستارىڭىز بار ما؟

– مەنىڭ بۋىنىم، قاتارلاستارىم باقىتتى. تاۋەلسىزدىكتى ءبىز اقىلىمىز توقتاپ، وڭ-سولىمىزدى تانىعان شاقتا كوردىك. ازاتتىق تاڭى اتاتىنى بىزگە، قوعامعا سەزىلىپ تۇردى. سەبەبى كەڭەستىك قوعامنىڭ توزىعى جەتىپ، ءبىر-بىرىنە ۇيلەسپەي، قيۋى قاشىپ، جالعان ۇراننىڭ ءوزى ۋاقىتى اياقتالعانىن بايقاتتى.  بارلىق ۇلت ءۇشىن، جەكە تۇلعا ءۇشىن نەگىزگى ۇعىم، ەلدىكتىڭ ۇستىنى – ءتىل، رۋح، ءداستۇر. وسىنىڭ بارلىعىنا تىيىم سالسا، ول قالاي ەل بولادى؟ ءبىز كەڭەستىك كەمەنىڭ باتىپ بارا جاتقان شاعىندا قازاقستاننىڭ بولاشاعى جارقىن بولارىنا ەشقانداي دا كۇمان كەلتىرمەدىك. سونىمەن قاتار سول 90-جىلدارى ۇلتتىڭ تىلىنە، دىلىنە، دىنىنە قاتىستى بارلىق وزەكتى ماسەلە شەشىلەدى دەپ ويلادىق. بىزبەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ەتنوس وكىلدەرى الەم تاجىريبەسىن ەسكەرىپ، ورتاق بەرەكەلى قوعام قۇرۋعا جۇمىلادى دەگەن وي دا سانامىزدا تۇردى.

ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ءيا، شيرەك عاسىر. وسى ۋاقىتتا قىرۋار شارۋا تىندىرىلدى. ەگەر تاۋەلسىزدىك بولماسا بۇگىنگىدەي بۇكىل الەمدى ارالاپ، پىكىر الماسىپ، وي ءبولىسىپ ەركىن جۇرە الماس ەدىك. بوداندىق قامىتىن كورمەگەن جاستار ءوسىپ جەتىلدى.

سونىمەن قاتار «اتتەگەن-اي» دەگەن تۇستارىمىز دا بولدى. ايتالىق، ەسكى قۇجاتتارعا قاراپ وتىرساق، مەملەكەتتىك تىلگە تولىق كوشۋ مەجەسىن ۇنەمى شەگىندىرە بەرىپپىز. قوعامعا بەرگەن ۋادەمىزدە تۇرماپپىز. وزگە ەتنوستاردىڭ بۇعان تيتتەي دە كىناسى جوق. دەي تۇرعانمەن، وقىعان ازاماتتار ءوز انا ءتىلىن بىلمەگەنگە قىسىلاتىنىن، ىڭعايسىزداناتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز. بۇل – ماسەلەنى دۇرىس تۇسىنگەندىك. قازىر ءبىز ماسەلەنى وسىلاي قويۋىمىز قاجەت. «ۇياتىڭ بار ما، انا ءتىلىڭدى يگەر، ال ۇياتىڭ جوق بولسا، وسىلاي كىنانى وزگەگە اۋدارىپ» جۇرە بەر دەۋىمىز قاجەت.

قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا ساۋات ماسەلەسى تىم تومەندەپ كەتتى. ءبىلىم سالاسىنداعى قورىتىندى باعالاۋدىڭ بارلىعى تەست جۇيەسىنە كوشكەننەن بەرى ادامدار ويىن ەركىن جەتكىزە المايتىن دەڭگەيگە جەتتى. تاعى دا ءبىر ماسەلە، قازىر ادامدار اراسىندا كىتاپ، گازەت-جۋرنال وقيتىندار ازايدى.  بۇل – تەك ءبىزدىڭ عانا ەمەس، الەمدىك پروبلەما. بىراق جاھاندانۋدىڭ وسى ءبىر ۇردىسىنە ۇرەيمەن قارايمىز. ەكىنشىدەن، قازىر قازاقتىڭ كوپ بولىگى قالالىق بولدى. بىراق اتا داستۇردەن الشاقتاپ بارامىز. ەگەر داستۇردەن الىستاپ كەتسەك، كوپ قۇندىلىقتان ايىرىلىپ قالارىمىز كادىك. «ءداستۇر كىتاپتا جازىلىپ تۇر» دەۋ – قوعامنىڭ داستۇرسىزدىگىنىڭ بەلگىسى. ءتورت قابىرعاعا قامالىپ وسكەن قالا بالاسىن ۇلت داستۇرىمەن قالاي تاربيلەيمىز – سۇراق وسى ورەدە. سوندىقتان جاڭا تەحنولوگيا كومەگىمەن بولسىن ولارعا ءداستۇردى جەتكىزۋدىڭ قامىن جاساۋىمىز قاجەت.

سول سياقتى ءبىز الەۋمەتتىك جەلى مادەنيەتىن دە قالىپتاستىرۋعا كۇش سالۋىمىز ماڭىزدى. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن ءبىرىن-ءبىرى ماقتاپ، «سەن عۇلاماسىڭ»، «سەن كوركەمسىڭ» دەپ اسپەتتەي بەرۋ – قوعام ازۋىنىڭ العىشارتى. جارايدى، كىتابى جارىق كورگەن ەكەن. ونى ءجۇز رەت قايتا ناسيحاتتاۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ءبىز جاڭا ءىس پەن ناتيجە اراسىن، جەتىستىك پەن ساپا اراسىن بايىپتاماي، قۇر ماقتانگەرشىلىك فورماتتى ءومىرىمىزدىڭ مانىنە اينالدىرىپ العاندايمىز. قازىر وسىنداي نارتسيستەر مەن ماقتانىمپاز ادامداردىڭ قاتارى تىم كوبەيىپ كەتتى. مۇنى جەتىستىك پەن دامۋ ولشەمى رەتىندە قاراۋ ۇردىسىنە كىم تىيىم سالادى؟.. قوعام با، زيالىلار ما، مەملەكەت پە؟ ويلانىپ قالامىز.

راس، قاي قوعام بولسىن ورتاعا وي سالاتىن، ماڭايىن سابىرمەن، ءبىلىم-پاراساتىمەن ءۇيىرىپ اكەتەتىن تۇلعالارعا يە. كەزىندە «اعا بۋىن زيالىلار نە دەيدى ەكەن؟» دەگەن پىكىر، ۇستانىم بولاتىن. قازىر بۇلاي سۇراۋشىلار ازايىپ تۇر. سونداي-اق عىلىمي كونفەرەنتسيالاردىڭ، جيىنداردىڭ فورماتىن، ۋاقىتىن وزگەرتەتىن كەزەڭگە جەتتىك. «ءار سالانىڭ ءوز مامانىن تىڭداساق»، «پوپۋليست ەمەس، تاجىريبەسى بار تۇلعا سويلەسە» دەگەن ۇستانىم العا شىعۋ كەرەك.  مىسالى، دايارلاپ بەرگەن ءماتىندى ءبىر شەنەۋنىك مىنبەرگە شىعىپ وقىعاننان سالاعا، ىسكە، عىلىمعا نە پايدا؟ ءبارىمىز بارىپ، تامسانىپ جۇرگەن دامىعان ەلدەردە سويتە مە؟ ارينە، تاۋەلسىزدىكتىڭ ءمانى مەن مۇراتىن جاقسىلاپ ويلانساق، وسىنداي جونسىزدىكتى تۇزەتەتىن مەجەگە دە كەلگەندەيمىز.

– وسىنداي ويلارىڭىزدى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى نەگە جاريالاپ تۇرمايسىز؟

– مەن الەۋمەتتىك جەلىدەن بوي تارتپايمىن. بايقاپ كوردىم، بىراق ۋاقىت تابۋ قيىن ەكەن. سىزگە قىزىق ايتايىن، عىلىممەن اينالىساتىن ادامداردىڭ باسپاسوزگە شىعۋعا ۋاقىتى بولا بەرمەيدى. ءتىپتى ىرگەلى عىلىمداعى ازاماتتارعا بۇرىن «باسپاسوزگە شىعا بەرمە!» دەگەن كەڭەس تە ايتىلاتىن. مۇنىسى «باسپاسوزگە ءجيى شىقساڭ، جەلىكپە بولىپ، عىلىمعا بولەتىن ۋاقىتىڭ جۇتىلادى» دەگەنگە ساياتىن. تازا عىلىمنىڭ شارتىمەن قاراعاندا، ول راس. ارينە، زامان، تانىم، تالعام وزگەرەدى. ءبىز ماقالا جاريالايمىز، پىكىر بىلدىرەمىز، باسپاسوزبەن تىعىز قارىم-قاتىناستامىز. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جەلىگە دە كوبىرەك ۋاقىت بولەرمىز. بىزدە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قۇندى وي ايتىپ جۇرگەن ازاماتتار بار ەكەنىن بىلەمىن. سونىمەن قاتار كۇنى بويى ءوزىن عانا ناسيحاتتاپ وتىراتىنداردىڭ قاراسى كوپ ەكەنىن وزدەرىڭىز دە كورىپ جۇرسىزدەر. مۇنداي مىنەزدىڭ كەيبىر عالىمدارعا دا جۇعا باستاعانى ويلانتادى. بىراق الەۋمەتتىك جەلى دە ءتۇبى باسقا فورماتقا كوشىپ، بايىپتالىپ، پاراساتقا قاراي بوي تۇزەيدى دەپ ويلايمىن.

  سۇحباتتاسقان بەيبىت توقتارباي

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button