سەناتتا اشارشىلىق تۋرالى قۇجاتتاردىڭ ءۇش تومدىق جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى

ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى قارساڭىندا سەناتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جارىق كورگەن «اشارشىلىق. گولود. 1928-1934. دەرەكتى حرونيكا» اتتى جاڭا ەڭبەك تانىستىرىلدى، – دەپ حابارلايدى سەناتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

ءۇش تومدىق جيناققا زوبالاڭ جىلدارعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر مەن قۇجاتتار ەنگەن. ولاردىڭ ءبىرازى بۇعان دەيىن ەش جەردە جاريالانباعان جانە قازاقستان عىلىمىندا بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان. ال، كىتاپتاعى كەيبىر انىقتاما، بۇيرىق، قارار سياقتى قۇجاتتار كوپكە دەيىن اسا قۇپيا مالىمەت رەتىندە ساقتالىپ كەلگەن. سوندىقتان اشارشىلىق جىلدارىنىڭ اسا ماڭىزدى حرونولوگياسىن دايىنداپ شىققان عالىمدار مەن تاريحشىلارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.

تانىستىرۋ راسىمىنە وسى تاقىرىپتى كەڭىنەن زەرتتەپ جۇرگەن بەلگىلى عالىمدار مەن تاريحشىلار، رەداكتسيالىق القانىڭ مۇشەلەرى، كىتاپتى قۇراستىرۋشىلار، پارلامەنت دەپۋتاتتارى، ساياساتتانۋشىلار، ولكەتانۋشىلار جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دوكتورانتتارى قاتىستى.

سەناتتا اشارشىلىق تۋرالى قۇجاتتاردىڭ ءۇش تومدىق جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى

ءوز سوزىندە سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن ايتتى.

«تاۋەلسىزدىگىمىزدى ۇلىقتاۋ ساتىندە تويعا ەمەس، ويعا باسىمدىق بەرۋ، وتكەنىمىزدەن ونەگە الۋ – بىزدەر ءۇشىن زور مىندەت. مەملەكەت باسشىسى 30 جىلدىقتى اتاپ وتۋگە ارنالعان العاشقى وتىرىستا وسى ماسەلەگە باسا ءمان بەردى. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي، ەگەمەندىكتىڭ بۇگىنگى بەلەسى ەلدىڭ جاڭا كەلبەتى مەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتۋى كەرەك. بۇل رەتتە، تاريحي سانانى جاڭعىرتاتىن جانە بوستاندىقتىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىراتىن ءىس-شارالار اسا ماڭىزدى»، – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

وسى تۇرعىدان كەلگەندە، اشارشىلىق تاقىرىبىن كوتەرۋدىڭ تەرەڭ ءمانى بار ەكەنىن ايتقان سەنات توراعاسى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدە بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

«تاۋەلسىزدىك العان سوڭ عانا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تاريحىمىزدىڭ سوقتىقپالى، سوقپاقتى جولدارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. وسى باعىتتاعى ماسەلەلەر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلىپ، ءتيىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اشارشىلىق ءبىر اۋلەتتىڭ نەمەسە اۋىلدىڭ عانا ەمەس، سول كەزدەگى تۇتاس حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن ۇلكەن قاسىرەت ەكەنى اشىق ايتىلدى. دەگەنمەن، ءالى دە بولسا اشىلماعان اقيقاتتار مەن جازىلماعان جايتتار بار»، – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

سونداي-اق، پالاتا سپيكەرى كىتاپتى دايىنداۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سەنات وسى تاقىرىپقا قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردى جان-جاقتى زەرتتەۋ جانە تالداۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرعانىن اتاپ ءوتتى. سول كەزدەگى ناقتى دەرەكتەر مەن ارحيۆ ماتەريالدارىن جاريالاۋ اقتاڭداق جىلداردىڭ سەبەپ-سالدارىن كەڭىرەك زەرتتەۋگە مول مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز.

«اشارشىلىقتىڭ زاردابى ۇلتىمىز ءۇشىن وتە اۋىر بولدى. ءتىپتى وسى الاپات قاسىرەتتىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلىپ قالدىق. مەملەكەت باسشىسى «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا وسى ماسەلەگە ارنايى توقتالعانىن جاقسى بىلەسىزدەر. پرەزيدەنتىمىز اشارشىلىقتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جاق-جاقتى زەرتتەلمەي كەلە جاتقانىنا جانە قۇرباندارىنىڭ سانى تۋرالى ورتاق پايىمنىڭ جوق ەكەنىنە نازار اۋداردى. سوعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى جيناپ، مالىمەتتەردى اسا مۇقيات زەردەلەۋدى تاپسىردى»، – دەدى سەنات توراعاسى.

ماۋلەن اشىمباەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار ىسكە اسىرىلا باستاعانىنا نازار اۋداردى. سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە اقپان ايىندا سەناتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وسى تاقىرىپتا وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدى ايتۋعا بولادى. سول جيىندا عالىمدار مەن تاريحشىلار ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ قولجەتىمسىز ەكەنىن، ءالى دە بولسا اقپاراتتاردىڭ ازدىعىن ايتقان ەدى. سوندىقتان سەنات دەپۋتاتتارى مەن عالىمدار بىرلەسىپ دايىنداعان ءۇش تومدى كولەمدى ەڭبەكتى سول دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ناقتى ناتيجەسى دەسەك، ارتىق بولا قويماس.

«بۇل كىتاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا دايىندالدى. مۇنداعى قۇجاتتار ەلىمىزدىڭ ورتالىق جانە وڭىرلىك ارحيۆتەرىنەن الىنعان. باسقا مەملەكەتتەردىڭ ارحيۆتەرىندە ساقتالعان دەرەكتەر دە كىتاپقا ەنگىزىلدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇرىن قولعا ءتۇسىرۋ قيىن بولىپ كەلگەن بىرقاتار تىڭ مالىمەتتەر مەن قۇجاتتار كوپشىلىك ءۇشىن قولجەتىمدى بولىپ وتىر. سوندىقتان وسى كوپتومدىقتى اشارشىلىق كەزەڭىنىڭ حرونولوگياسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار»، – دەدى سەنات سپيكەرى.

جاڭا ەڭبەكتە اشارشىلىققا قاتىستى 1928-1934 جىلدار ارالىعىنداعى تاريحي قۇجاتتار مەن دەرەكتەر جيناقتالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار اشتىقتىڭ العىشارتتارى مەن تراگەديالىق سالدارى تۋرالى مالىمەتتەردى قامتيدى.

سونداي-اق، سەنات توراعاسى قىسقا مەرزىمدە ارحيۆتەردى اقتارىپ، قۇندى دۇنيە دايىنداعان اۆتورلار مەن كىتاپتى قۇراستىرۋشىلارعا العىسىن ءبىلدىردى. ودان بولەك، بۇل كىتاپ وسى باعىتتا اتقارىلۋعا ءتيىس كوپ جۇمىستىڭ ءبىر پاراسى عانا ەكەنىن ايتتى.

«الدا ءالى تالاي ماقسات-مىندەتتەر تۇر. جاريالانىپ جاتقان قۇجاتتار مەن مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە جان-جاقتى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەت. سەناتتىڭ وسى باستاماسىن ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن عىلىمي ينستيتۋتتار لايىقتى جالعاستىرىپ، بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلەدى دەپ سەنەمىز. پرەزيدەنت تاپسىرماسى اياسىندا بۇل سالاداعى جۇمىستارعا مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قاجەتتى قولداۋ كورسەتىلە بەرەدى»، – دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.

ءسوز سوڭىندا سەنات توراعاسى جاڭا ەڭبەك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە، عىلىمي ينستيتۋتتارعا، ورتالىق جانە وڭىرلىك كىتاپحانالارعا جىبەرىلەتىنىن، سول ارقىلى اشارشىلىق تۋرالى ارحيۆ ماتەريالدارى كوپشىلىك ءۇشىن قولجەتىمدى بولاتىنىن جەتكىزدى.

ءوز كەزەگىندە كىتاپتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى، بەلگىلى عالىم، تاريحشى، ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك ابدىعالي ۇلى بۇل ەڭبەكتىڭ وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ جۇمىسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.

«ءبىز اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرى مەن تراگەديالىق سالدارى تۋرالى بۇرىن جاريالانعان جانە وسىعان دەيىن ەش جەردە جارىق كورمەگەن ماتەريالداردى سالىستىرا وتىرىپ، تالداۋ جۇرگىزدىك. سونىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق، وڭىرلىك جانە شەت ەلدەردەگى ارحيۆتەردە ساقتالعان دەرەكتەردىڭ اۋقىمدى قورىن جاساقتادىق. بۇگىن جارىق كورىپ وتىرعان كىتاپتى اشارشىلىق تاقىرىبى

بويىنشا قازاقستاننىڭ بىرىڭعاي جانە جۇيەلى بازاسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى العاشقى قادام دەپ قابىلداۋعا بولادى»، – دەدى بەرىك ابدىعالي ۇلى.

سونىمەن قاتار ءىس-شارا بارىسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى ورتالىق ازيانىڭ ءداستۇرلى وركەنيەتتەرىن زەرتتەۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بەلگىلى عالىم تالاس وماربەك، ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي، ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆ جانە تاعى باسقا قاتىسۋشىلار ءسوز سويلەدى.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button