ءاب­ساتتار قاجى دەربىسالى: ءبىز يسلام ءدىنىن قابىلداۋشى ەل ەمەس، دامىتقان ەلمىز

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا، دالىرەك 1990 جىلعى 12 قاڭتاردا وتكەن قازاقستان مۇسىل­مان­دارى­نىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىندا دەربەس قازاق­ستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى قۇرىلىپ، باس­قار­مانىڭ تۇڭ­عىش توراعاسى، باس ءمۇفتيى بولىپ راتبەك نى­سانباەۆ سايلاندى. ودان كەيىن 2000 جىلى وتكەن ءىىى قۇرىل­تايدا قمدب-نىڭ توراعاسى ءارى باس ءمۇفتيى بولىپ پرو­فەس­سور ءابساتتار دەربىسالى، 2013 جىلعى 19 اقپاندا كەزەك­تەن تىس وتكەن VII قۇرىلتايدا ەرجان قاجى مال­عاجى ۇلى، 2017 جىل­عى 8 جەلتوقساندا وتكەن كەزەكتى VIII قۇرىلتايدا سەرىك­باي قاجى وراز سايلاندى. ال 2020 جىل­عى 7 اقپاننان بەرى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قارماسىنىڭ توراعاسى ءارى باس ءمۇفتي قىزمەتىن ناۋرىزباي قاجى تاعان­ ۇلى ات­قا­رىپ كەلەدى.
يسلام ادەبيەتى مەن مادە­نيە­تىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى جانە تەو­رياسىنىڭ اسقان بىلگىرى، شى­عىس­تانۋشى، ءدىنتانۋ­شى عالىم، بۇرىن­عى باس ءمۇفتي، حازىرەت شەيح ءاب­ساتتار قاجى باعىسباي ۇلىمەن قا­زاق­ستان تاۋەلسىزدىك جىلدارىن­داعى ءدىني احۋالى جايلى اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.

– قازاقستان مۇسىلماندارى ەل تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ءبى­­راز ساتىدان ءوتتى. وسىناۋ تاۋەل­­سىزدىك جىلدارىندا ەلى­مىز­دىڭ ءدىني سالاسىندا جەتكەن جە­تىستىكتەرى دەپ نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي يگى ءىس­تەر ارينە كوپ. يسلام ءدىنى تەك قۇل­شىلىق جاساۋمەن شەكتەلمەيدى. ول – ءىلىم-ءبىلىم ءدىنى. سوندىقتان دا ەلى­مىزدە 2000 جىلى «نۇر-مۇباراك» ەگي­پەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەر­سي­تەتىن اشتىق. بۇل تاريحي ۇلكەن وقي­عا بولدى. ودان وزگە ەلىمىزدىڭ ءتۇر­لى ايماقتارىنان توعىز مەد­رەسە-كوللەدج ۇيىمداستىردىق. مەن مۇفتيلىكتەن عىلىم، ءبىلىم سا­­­­لاسىنا ورالعانعا دەيىن رەسپۋب­لي­كامىزدا 2 500-دەي مەشىت سالىن­دى. ونىڭ بارلىعىنىڭ تاريحىن جازىپ، ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك رە­تىندە جارىققا شىعاردىق. (تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ مەشىتتەرى مەن مەدرەسەلەرى. رۋحاني شام­شىراقتار (IX-XX ع.). الماتى 2009 ج; «قازاقستاننىڭ مەشىتتەرى». ال­ماتى 2011 ج، 2 توم; «قازاقستاننىڭ ءدىني وقۋ ورىندارى». الماتى 2011 ج.، بارلىعى قازاق، ورىس، اعىلشىن، اراب تىلدەرىندە شىققان). وسى ەڭ­بەكتەردە ەلىمىزدەگى يسلام ءدىنى جانە مە­شىت-مەدرەسەلەردىڭ، رۋحانيات قاي­راتكەرلەرىنىڭ تاريحى تو­لىق­قاندى جازىلدى.
بۇرىن ەلىمىزدە رەسمي تۇردە ءدى­ني مەيرام اتاپ وتىلمەيتىن. مەن وسىنى ەلباسى ن.نازارباەۆقا اي­تىپ، 2005 جىلى تۇڭعىش رەت قۇر­بان ايت مەرەكەسىن ءدىني مەرەكە رە­تىندە اتاپ وتتىك.
2000 جىلدارى مەن ساۋد-ارا­بياسىندا مەككەدە ديپلوماتيالىق قىزمەتتە بولاتىنمىن. ەلباسى شا­قىرىپ «ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالدى رەت­تەڭىز، ەڭ قۇرىسا ءبىر جىل ءىس­تەڭىز» دەدى. مەن ءبىر ەمەس، 13 جىل قىز­مەت ەتتىم. ورتا ازيادا كوپ جىل ءمۇفتي بولعانداردىڭ ءبىرى –مەن. وسى جىلداردا كوپتەگەن يگى ءىس ات­قارىلدى. اسىرەسە، عىلىمعا كوپ كوڭىل بولدىك. كەيىن ەلباسىنا «عى­لىم سالاسىنا ورالايىن» دەپ ءوتى­نىش جاساپ، عىلىمعا تۇبەگەيلى بەت بۇردىم.
– بىزدەگى ءدىن عىلىمنان الىس­تاپ بارادى دەيتىندەر كوپ. ءدىن مەن عىلىم ەكى بولەك فە­نو­مەن دەيتىندەر دە بار. بۇعان نە دەيسىز؟
– مەن باس ءمۇفتي بولىپ تۇرعان تۇس­تا عىلىمعا مەيلىنشە كوپ كوڭىل ءبو­لىندى. «قازاق كسر تاريحىندا» ور­تا عاسىرلاردا عۇمىر كەشكەن وي­شىل-كەمەڭگەرلەردەن 4-5 كىسى­نىڭ عا­نا اتى اتالاتىن. تاۋەلسىز­دىك­تەن كەيىن شىققان تاريحتا سول سان وزگەرە قويعان جوق. ال مەن قازاق دا­لاسىنان شىققان 200-دەن استام عالىمدى تاپتىم. جۇرت وتىراردان شىققان ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى عانا بىلەدى. مەن تاعى 32 ءال-فارا­بيدىڭ دەرەگىن انىقتادىم. وزگە دە سايرامي، تۇركىستاني، سىعاناقي، جەندي، تارازيلەر قانشاما! قازاق دالاسى – وسىنداي عۇلامالاردىڭ كيە­لى توپىراعى.
بىردە ۇندىستانعا بارعانىمدا سول ەلدىڭ عالىمدارى: «كاشمير­لىك­تەردىڭ مۇسىلمان بولۋىندا ءسىز­دەردىڭ اتالارىڭىزدىڭ ۇلكەن ءرولى بار. موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىن ورتا ازيادان 600 سوفى كە­لىپ، ءبىزدى يسلام دىنىنە ەنگىزگەن»، – دەدى. مەن كاشميردە قىزمەت ەتكەن، تۇركىستاننان شىققان وننان استام تاريحي عالىم بابالارىمىزدىڭ مۇرالارىن تاپتىم. ودان بولەك ءۇندىستاننىڭ استاناسى دەليدىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى تۇعلاقاباد قالاسىندا يمام زامين تۇركىستاني دەگەن كىسىنىڭ كەسەنەسىن كوردىم. ول مۇحاممەد حايدار دۋلاتي، مۇحام­مەد زاھير اد-دين بابىر تۇسىندا ءومىر سۇرگەن عالىم ەكەن. بۇل كىسىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋ ۇستىندەمىن.
كەزىندە الماتىدان يمامدار­دىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن يسلام ينستيتۋتىن اشقان ەدىم. ەلىمىزدە ءدىني كادلاردى دايارلاۋدى ءسويتىپ ءبىر جۇيەگە كەلتىردىك.
– ءدىني ءبىلىم بەرۋ ءىسى بويىن­شا ناقتى قانداي جۇمىستار ات­قارىلدى؟ تارقاتىپ ايتا كەت­سەڭىز؟
– يسلام – ۇلكەن وركەنيەت. ءبىز جاي عانا يسلام ءدىنىن قابىل­دا­عان ەل ەمەسپىز، ونى دامىتقان ەل­مىز. 2000 جىلى «يسلام جانە وركە­نيەت» اتتى گازەت، «يمان» اتتى جۋر­نال اشىلدى. وعان يمامدارى­مىز­دىڭ ماقالا جازىپ تۇرۋى ءداس­تۇرگە اينالدى.
2000 جىلى ەلباسىعا جولىعىپ: «ءدىني كادرلاردى شەتەلدە دايارلاۋعا بولمايدى. مەكتەپتى ەندى عانا ءبى­تىر­گەن جاستارعا وندا نە ۇيرەتەتىنى بەل­گىسىز. قانداي ماقساتپەن دايىن­داپ جىبەرەتىنىن قايدان بىلەمىز، باسقا ماماندىقتار جارايدى، بىراق ءدىن ماسەلەسى – وتە كۇردەلى ءارى نازىك سالا. سوندىقتان يسلامتانۋشى­لار­دى ءوز ەلىمىزدە دايارلايتىن جوعارى وقۋ ورنى كەرەك» دەپ جوعارىدا اي­تىلعانداي، «نۇر-مۇباراك» ەگي­پەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەر­سي­تەتىن اشۋ كەرەكتىگىن ايتتىم. ەلباسى قولدادى.
قازىر ەلىمىزدەگى يمامدار باكا­لاۆريات، ماگيستراتۋرا، PhD بىتىرۋگە تالپىنۋدا. «نۇر-مۇباراك» ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­رەكتورى، كافەدرا مەڭگەرۋشىسى دە – مەنىڭ شاكىرتتەرىم. قازىر «نۇر-مۇباراكتان» جاقسى عالىمدار شى­­عىپ كەلەدى. مەن ۇسىنعان عى­لىمي تا­قىرىپتاردى قورعاۋدا. قا­زىر اراب ەلدەرىنىڭ كەز كەلگەن عا­لىمى­مەن تەڭ تۇسەتىن عالىم­دارى­مىز بار. ولار اراب تىلىندە ءپى­كىر تالاس­تى­راتىن دەڭگەيگە جەتتى. ەگيپەتتەن كەل­گەن يسلام عالىمدارى بىردە ءبىزدىڭ جاس عالىمداردى كورىپ، تىڭ­داپ تاڭعالدى. ولار – قايرات قۇر­مانباەۆ، قايرات جولدىباي، نۇر­لان انارباي، ت.ب. ودان بولەك، 2000 جىلدان بەرى 20-عا جۋىق عى­لىم دوك­تورى دايارلاندى. قازۇۋ-دىڭ شى­عىستانۋ فاكۋلتەتىنەن 10 ەلشى شىقتى. قازىرگى پرەمەر-مينيستر­دىڭ ورىنباسارى، سىرتقى ىستەر مي­نيسترى مۇحتار تىلەۋبەردى، ونىڭ ءبى­رىنشى ورىنباسارى شاھرات نۇرى­شەۆ تە – مەنىڭ شاكىرتتەرىم.
– ەل تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن حالىق بۇرىن قول ءۇزىپ قال­عان يسلامعا جاپپاي بەت بۇ­را باستادى. بىراق سونىمەن ءبىر­گە شەتتەن ءارت ۇلى جات اعىم­دار مەن ارانداتۋشى توپتار ەنە باستادى. ونىڭ زاردابىن ءالى تارتىپ كەلەمىز…
– ول زاڭنىڭ السىزدىگىنەن بول­دى. وعان بىراق مەملەكەتتى كىنالاي ال­مايمىز. ويتكەنى كەڭەس وداعى كە­زىندە ورتا ازياعا سىرتتان بىردە-ءبىر مۇنداي جات اعىم وكىلدەرىن قيا باس­تىرمايتىن. ويتكەنى زاڭ بار، قاداعالاۋ بار. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارىندا ەسىكتىڭ ءبارى اي­قارا اشىلدى. كىم بولسا سول كەلدى. كوپتەگەن وتانداسىمىز زيان­دى سايتتارداعى ءدىني ۋاعىزداردىڭ جەتەگىندە كەتتى. ءبىز دىنبۇزارلارمەن كوپ كۇرەستىك. ەسەسىنە كوپتەگەن دۇش­پان دا تاپتىم.
وسى كەزدە قوعامدا «ءدىني باس­قار­ما ­قايدا قاراپ وتىر؟» دەيتىن­دەر تابىلدى. ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ قولىندا نە قۇزىرەت بار؟ ءمۇفتي پرو­كۋرور ەمەس قوي. وسى ماسەلەنى زەرت­تەي كەلە، جات اعىمدارمەن تەك ءور­كەنيەتتى جولمەن كۇرەسىپ، زاڭ ار­قىلى رەتتەۋ كەرەگىن ءتۇسىندىم. وسى ماسەلەنى شەشەتىن ارنايى زاڭ قا­بىلدانۋىنا اتسالىستىم. مەم­لەكەت بىرتە-بىرتە وسىنداي ماسە­لە­لەرگە دە نازار اۋدارا باستادى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن تەرىس پيعىلدى اعىمداردى ناسي­حات­تاۋ­شى سايتتار جابىلدى. ودان باسقا دا ولاردىڭ ءارتۇرلى زياندى ارەكەت­تەرىنە توسقاۋىل قويىلدى. ءسويتىپ، بۇل ءىس ءبىرشاما ناتيجەسىن بەردى.
يسلام ءدىنى دە، مەملەكەت تە ءدىن­دەر اراسىنداعى تاتۋلىق، ىن­تى­ماقتاستىق سەكىلدى نارسەلەرگە كوڭىل بولەدى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، ءارتۇرلى ءدىني جات اعىمدارمەن كۇ­رە­سۋدە تەك مەملەكەتتىڭ ءرولى زور ەكە­نى بەلگىلى.
– تاۋەلسىزدىكتەن بەرى قاسيەت­تى سانالاتىن قۇران كىتابىنىڭ ەلىمىزدە بىرنەشە اۋدارماسى شىق­تى. بىراق كوپشىلىگى وقىر­مان كوڭىلىنەن شىعا قوي­ما­عانداي. اۋدارما ءتىلىنىڭ جۇتاڭ­دىعى، كەدىر-بۇدىرلىعى باي­قا­لادى. بۇعان ءالى دە بىرىزدىلىك جە­تىسپەي جاتقان سىڭايلى.
– راس، بۇل ماسەلەدە دە كەلەشەكتە ات­قارىلاتىن جۇمىس كوپ. قاسيەتتى قۇراننىڭ قازاق تىلىندە بىرنەشە اۋدار­ماسى بار. بىراق ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىق بايقالادى. ءومى­رىن­دە بىردە-ءبىر ماقالا جازباعان، اۋ­دار­ما جاساپ كورمەگەن ادامدار قا­لايشا ءمۇ­باراك قۇراندى اۋدارا­دى؟ وسى ماسەلە بويىنشا كون­فەرەن­تسيا ۇيىم­داستىرىلۋى كەرەك قوي دەپ وي­لايمىن. اۋدارمالار ءدى­ني قاي­راتكەرلەردىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ وتىر­سا يگى.

اڭگىمەلەسكەن
باقىتبەك قادىر

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button