سۇراپىل كەزەڭدە شىنىققان ادەبيەت

كەڭەستىك كەزەڭدە وزگە گۋمانيتارلىق سالالار سياقتى كوركەم ادەبيەت تە قاتتى ساياسيلانعان ەدى. ياعني، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ساياسي شەشىمدەرىنىڭ ءبارى ادە­بيەتتە كورىنىس تاۋىپ قانا قويماي، ناسيحاتتالىپ وتىردى.ال ونىڭ نەگىزگى قۇجاتى 1925 جىلى 18 ماۋسىمدا قابىلدانعان كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ «پارتيانىڭ كوركەم ادەبيەت سالاسىنداعى ساياساتى تۋرالى» قاۋلىسى ەدى.

قازان توڭكەرىسىنەن باستاپ ەلدىڭ ساياسي ومىرىندە كومپار­تيانىڭ باسشىلىعى ءىس جۇزىندە ۇستەمدىك ەتسە، ەندى سونىمەن بىرگە ەلدىڭ ادەبيەتىن دە سوتسياليستىك باعىتتا بولۋى كەرەگى مەم­لەكەتتىڭ ساياسي باسشىلىعى تاراپىنان ارنايى قاۋلىمەن بەكىتىلدى. سولايشا، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىندا كەڭەس ەلىندەگى وزگە ۇلتتار ادەبيەتى سەكىلدى قازاق ادەبيەتى دە كوم­مۋنيزم يدەيالارىن باسشىلىققا الاتىن، سوتسياليستىك قۇرى­لىستى ماداقتايتىن ادەبيەت بولىپ قالىپتاستى.

كەڭەس ۇكىمەتى قۇرىلعاننان كەيىنگى شيرەك عاسىردا شاكارىم قۇداي­بەردى­ ۇلى، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، ماعجان جۇماباەۆ سەكىلدى جاڭا ءداۋىردىڭ حالىقشىل قالامگەرلەرى مەن كەڭەستىك قۇرىلىستى جىر­لاعان، قازان توڭكەرىسى يدەياسىن قۋات­تاعان ساكەن سەيفۋللين، ءىلياس جانسۇگىروۆ، بەيىم­بەت مايليندەر 30-جىلدارداعى رەپ­رەسسيا قۇرباندارىنا اينالىپ، قازاق ادە­بيەتىندە «يدەيالىق تازالاۋ جۇمىستارى» ءجۇر­دى. كەدەي تاپتان شىققان ءسابيت مۇقا­نوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، عابيدەن مۇستافين، يسا بايزاقوۆ، ءابدىلدا تاجىباەۆ، اسقار توق­ماعامبەتوۆ، عالي ورمانوۆ سەكىلدى بىرەر قا­لامگەر عانا قىزىل تەرروردان امان قا­لىپ، ەندى ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقان ادە­بيەتىمىز ەداۋىر قالجىراپ قالدى.
ستاليندىك رەپرەسسيا ادەبيەتتىڭ ءسۇت بەتىنە شىققاندارىن سىپىرىپ تاس­تاپ ءبىر دامىلداعانداي بولعانىمەن ەلدى ءاب­دەن ۇرەيدە ۇستاپ، اركىم اۋزىنا قاقپاق قويىپ سويلەيتىن زامان ورناعاندا 1941 جى­لى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ كەت­تى. ءسويتىپ ەندى ادەبيەتتىڭ بار كۇشى وتان قورعاۋعا، «ەلىمىزگە وپاسىزدىقپەن با­سىپ كىرگەن فاشيستەرگە قارسى كۇرەسكە» ارنالدى. ءسويتىپ سوعىس كەزىندەگى ادەبيەت پاي­دا بولدى.
سوعىستىڭ باسقا كەزىندەگى شىعار­ما­لاردا كۇللى ەلدى وتان قورعاۋعا جۇ­مىل­دىرۋ، ەلدى اۋىزبىرلىكپەن جاۋدى جەڭۋ­گە شاقىرۋ سەكىلدى پاتريوتتىق سارىن باس­تى ورىندا تۇردى. وسى تۇرعىدان ال­عان­دا، جامبىل جاباەۆتىڭ 1941 جىلى شى­عارعان «لەنينگرادتىق ورەنىم» اتتى تول­عاۋى سوعىس تۋرالى شىعارمالار جايىندا ءسوز بولعاندا الدىمەن ەسىمىزگە تۇسەدى.
قورشاۋدا قالعان لەنينگراد قالا­سىنىڭ حالقىنا دەم بەرىپ، كەڭەس حالقىنىڭ وتانسۇيگىشتىگى مەن رۋحىنىڭ اسقاقتىعىن جىرعا قوسقان جامبىلدىڭ بۇل تۋىندىسى سول كەزدە ورىس تىلىنە اۋ­دارى­لىپ، ۇلكەن پلاكاتتارعا باسىلىپ قا­لا­نىڭ ءار تۇسىنا ءىلدىرىلىپ، نەمىستەردىڭ اۆياتسيالىق شابۋىلىنان قيراپ، حالقى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنان السىرەپ جاتقان لەنينگراد قالاسى تۇرعىندارىنا مورال­دىق جاعىنان وتە كۇشتى دەمەۋ بولدى. ءدال وسى جىرىمەن جامبىلدىڭ داڭقى كۇللى كەڭەس ەلىنە وتە جوعارى دارەجەدە تانىمال بولدى.
لەنينگرادتىق ورەنىم!
ماقتانىشىم سەن ەدىڭ!
نەۆا وزەنىن سۇيكىمدى!
بۇلاعىمداي كورەمىن.
كوپىرىنە قاراسام،
كومكەرگەن سۋ كولەمىن،
وركەش-وركەش جاراسقان
شوقىلارداي دەر ەدىم.
…جاساعام جوق ءومىردى
جاۋ سويقانىن كورگەلى،
توككەنىم جوق تەرىمدى!
شەر قىلعالى كەۋدەنى.
جاسالعان جوق سالتانات
جاۋدىڭ بولۋعا ەرمەگى.
جاۋدا قالىپ لەنينگراد،
جارالعان جوق كونگەلى!
تىرەك بولعان ەلىمە،
تۋىم ەدىڭ سەن العاش،
لەنينگرادتىڭ تورىنە
جاۋ اياعىن سالا الماس! – دەپ اسقاق پا­فوس­پەن جىرلاعان 90-نان اسقان قارت جى­راۋدىڭ تولعاۋى سول كەزدە ۇلكەن سەن­ساتسيا­لىق وقيعا بولدى. لەنينگراد حالقىمەن سوعىستا قان كەشىپ جۇرگەن سولداتتار مەن كسرو-نىڭ بارلىق جەرىندە تۇراتىن حا­لىقتان جامبىلعا ريزالىعىن بىلدىرگەن حات­تار كەلىپ جاتتى. ال ەلدى 1943 جىلى «وتان قورعاۋ جولىندا ەسەلى ەڭبەك ەتۋگە جۇ­مىلدىرۋ» مانىندە جازىلعان اقىن اس­قار توقماعامبەتوۆتىڭ «مۇناي بەرى» دە اسەر­لى تۋىندى ەدى:
…قانمەنەن بەت بويالعان
قارا ورماندار قايتادان
قالپىنا كەلسىن دەسەڭدەر،
قايعى مەن قاسىرەت ورناعان
قارالى جاندار قايتادان
حالقىنا كەلسىن دەسەڭدەر;
…ەڭ اقىرعى ءفريتستىڭ
ەڭسەسىن باسىپ ەزگىلەپ
باسىن كەسسىن دەسەڭدەر،
كوتەرىپ تۋىن جەڭىستىڭ
ابىروي، داڭق، اتاقپەن
بالالارىڭ اندەتىپ،
ەلگە جەتسىن دەسەڭدەر،
«جەڭدىك!» دەگەن ۇلى ءۇندى
جەر-كوك ايتسىن دەسەڭدەر;
مۇنايشىلار، مۇناي بەر!
سونى سىزدەن سۇرايدى ەل!
سوعىس باستالعاننان-اق ءوزىنىڭ جا­لىن­دى جىرلارىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەندەردىڭ ءبىرى حالىق اقىنى نۇرپەيىس بايعانين بول­دى.
ولەر كۇنىڭ تاياندى،
حالىق تۇگەل اشىنعان.
الار سەنەن قانعا-قان،
الار سەنەن جانعا-جان.
جوق بولارسىڭ، بىتەسىڭ.
ادام جاۋى-سۇر جىلان، – دەپ بەيبىت ەل­دىڭ تىنىشتىعىن بۇزعان باسقىنشىلارعا اشۋ-ىزاسىن جىر قىپ توككەن اقىننىڭ «قازاقستان – مايدانعا»، «قانالىنىڭ قاس­قىر ىشىگى»، «ەر قامىن ەل ويلايدى» سەكىلدى كوپ­تەگەن جىرلارىندا بارلىق كۇشىن جەڭىس­تى بارىنشا جاقىنداتۋعا كۇش سالىپ جات­قان حالىقتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن بەي­نەلەسە، سوعىس كەزىندە كوپتەگەن جالىندى پاتريوتتىق ولەڭدەرىنەن باسقا كەڭەستىك جاۋىنگەرلەردىڭ باتىرلىعىن ماداقتاعان «28 باتىر»، «ەر تۋرالى جىر»، «جيىرما بەس» سە­كىلدى داستاندارىن، «كاپيتان گاستەللو»، «ەر تالاليحين»، «تولعاۋ»، « ۇلى وتان سو­عىسى تۋرالى» ت.ب. تولعاۋ جىرلارىن شى­عار­دى. سوعىستىڭ اياقتالۋىنا از قالعاندا ءدۇ­نيەدەن وتكەن اقىن سوڭعى دەمى قالعانشا ەلى­نە جىرمەن دەمەۋ بولدى.
سوعىستىڭ باس كەزىنەن-اق جالىندى پۋبليتسيستيكاسىمەن تانىلعان جاۋىنگەر قالامگەر باۋبەك بۇلقىشەۆ ەدى. ونىڭ 1942 جىلى «كومسومولسكايا پراۆ­دا» گازەتىنىڭ 1 مامىر كۇنگى نومىرىندە شىققان «ءومىر مەن ءولىم تۋرالى» ەسسەسى ءداۋىر تالابىنا ءۇن قوسقان تالانتتى جاس­تىڭ قابىلەتىن، ءوي-ءورىسىن كورسەتىپ قانا قويماي، ءسوز قادىرىن بىلەتىن جۇرتقا جىگەر بەردى. بار شىعارماشىلىعى سوعىس تا­قىرىبىمەن بايلانىستى جانە سول سوعىستا قىرشىن كەتكەن جاستىڭ ونەگەسى سول تۇستا دا، ودان كەيىن دە قازاق قالامگەرلەرىنە اسەر ەتكەنى انىق. باۋبەكتىڭ سول تۇستا جا­ريالانعان «زامان بىزدىكى»، «تىڭدا، كاۆ­كاز»، «ءومىر سۇرگىم كەلەدى»، «شىعىس ۇلىنا حات»، «جاۋىزدىق پەن ماحاببات» اتتى پۋب­ليتسيستيكالىق ەسسەلەرى كەڭەستىك قوعام ادام­دارىنا رۋحاني سەرپىن بەرەر شىعار­مالارعا اينالعانى بەلگىلى.
سوعىسقا دەيىن-اق قالىپتاسىپ قالعان اقىننىڭ ءبىرى ديحان ءابىلوۆ بولاتىن. ونىڭ قالامىنان تۋعان «موسكۆا تۇبىندە»، «مايدانبەك» (1943 جىلى جارىق كورگەن داس­تان. كەيىن تولىقتىرىلىپ ولەڭ-رو­مانعا اينالدىرىلدى) شىعارمالارى دا سول كەزەڭدەگى قازاق ادەبيەتىندەگى سالماقتى تۋىندىلار قاتارىندا بولدى. دەگەنمەن پوەماداعى مايدانبەكتىڭ ادامي سەزىمدەرى سۋرەتتەلەتىن جەرلەرگە (ادام ولتىرۋگە قار­سىلىق تۋرالى وي) كۇمانمەن قاراپ، يدەو­لوگيالىق قاتە بار دەپ سەكەمدەنگەن كەڭەس­تىك ارناۋلى ورىندار شىعارما اۆتورىن قۋ­عىنعا سالماق بولعان كەزى دە بار. بىراق اقىن ايتەۋىر جازالانۋدان امان قالعان…
ول تۇستا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆ تە سوعىس تاقىرى­بىنا ارناپ «سىن ساعاتتا» (سوعىسى كەزىن­دەگى مايدان مەن تىلدىڭ بىرلىگى تۋرالى)، ءال­جاپپار ابىشەۆپەن بىرىگىپ «نامىس گۆار­دياسى» (قازاقستاندا قۇرىلعان پان­فيلوۆ اتىنداعى سەگىزىنشى ديۆيزيانىڭ ەرلىگى جايىندا)، «قىناپتان قىلىش» اتتى پ­ەسالارىن جازىپ، ساحناعا شىعاردى. ارينە، سوعىس كورمەگەن اۆتورلاردىڭ درامالىق شىعارماسىندا سوعىستىڭ شىندىعى اشى­لىپ، پسيحولوگياسى انىق كورىنە قويمادى. ونىڭ تاقىرىپتى يگەرۋدەن باسقا جاقتارى بولاتىن. ويتكەنى ول تۇستا سوعىس كارتي­ناسىن ءدال بەرۋ تۇگىلى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ داڭقىنا كۇمان كەلتىرەدى دەپ ەسەپتەلەتىن كەز كەلگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ءوزى ۇلكەن ساياسي قاتەگە سانالاتىن. سوندىقتان م.اۋەزوۆتىڭ دە سوعىس تاقىرىبىنداعى درامالارى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ بارلىق اقيقاتىن اشاتىن شەدەۆر تۋىندىعا اينالا المادى. بىراق مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلت ادەبيەتى ءۇشىن جاساعان عالامات ەڭبەگى − 1942 جىلى ال­عاشقى تومى باسىلىپ شىققان «اباي جو­لى» رومان-ەپوپەياسى بولدى. رومان قازاق حالقىنىڭ كلاسسيگى اباي تۋرالى جازىلا تۇرا وندا قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرى مەن سالتى، تۇرمىسى، ەتنوگرافياسى جان-جاقتى سۋرەتتەلدى. مەملەكەتتىڭ بۇكىل ادەبيەتى يدەولوگيانىڭ سويىلىن سوعىپ، كەيىپكەر­لەرىنىڭ ءبارى ساياسيلانىپ جاتقان كەزەڭدە ۇلتتىق بولمىستى ناسيحاتتايتىن «اباي جولىنىڭ» العاشقى كىتابىنىڭ جارىق كورۋى − ۇلتىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرگەن تاريحي وقيعا ەدى. رومان سوعىس كەزىندە تۋ­عان تۋىندىلاردىڭ عانا ەمەس، مۇحتار اۋە­زوۆ شىعارماشىلىعىنداعى جانە قازاق ادە­بيەتىندەگى ەڭ قۇندى، كوركەمدىك ساپاسى اسا بيىك عاجايىپ تۋىندى بولدى. بار-جوعى ال­عاشقى رومانى پايدا بولعانىنا وتىز جىل عانا ۋاقىت بولعان (قازاقتىڭ تۇڭعىش رومانى م.دۋلاتوۆتىڭ «باقىتسىز جامالى» 1912 جىلى جازىلعان) قازاق ادەبيەتىنىڭ «اباي جولىمەن» الەمدىك دەڭگەيگە كوتە­رىل­گەنى ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن زور جەتىستىك ەدى.
ەڭ باستىسى − م.اۋەزوۆتىڭ اباي تۋ­را­لى رومانىن كوپتەگەن قازاق مايدان وكوپتارىندا وتىرىپ وقىدى. بۇل سوعىس كەزىندە ولارعا ۇلكەن رۋحاني كۇش بەرىپ، قازاق بولعانى ءۇشىن بويىندا ماقتانىش سەزىم ۇيالاتتى.
مىقتى شىعارمالاردىڭ تۋىنا ءداۋىردىڭ دە اسەرى بولادى. ماسەلەن، قا­زاقتىڭ سول سوعىس پەن سوعىستان سوڭعى ءداۋىر­دەگى اسا ءىرى اقىندارىنىڭ ءبىرى قاسىم امان­جولوۆتىڭ تالانتىن اشىپ، مىق­تى­لىعىن تانىتقان باستى شىعارماسىنىڭ ءبىرى سوعىس تاقىرىبىنا جازىلىپ، سوعىس كە­زىندە تۋدى.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا شەيىت بولعان قا­زاقتىڭ تالاي ونەر ادامدارى، قالام­گەر­لەرى بار. سولاردىڭ ءبىرى − اقىن ابدوللا جۇماعاليەۆ. سوعىستىڭ الدىندا اقىن رە­تىندە جاقسى تانىلعان ابدوللا مايدانعا الىن­عان سوڭ قالامىن قارۋعا ايىرباستاپ، فا­شيستەرگە قارسى سوعىستا تالاي ەرلىك كور­سەتتى. بىراق ونىڭ ءومىرى قىسقا بولدى. اقىن­دىعىندا بايقالاتىن قايسارلىق ونىڭ ولىممەن بەتپە-بەت كەلگەن كەزىندە دە كورىندى. نامىسقوي، وتانشىل، قايسار ابدوللانىڭ بولىمشەسى نەمىستەردىڭ قور­شاۋىنا تۇسكەندە دە ول ءۇيدىڭ شاتىرىنا پانالاپ، جاۋمەن تايسالماي سوعىستى. جولداستارى تۇگەل وققا ۇشىپ، جالعىز قالسا دا ابدوللا اۆتوماتتان وق جاۋدىرىپ، فاشيستەردىڭ اسكەرىنە ءبىراز شىعىن كەل­تىرەدى. نەمىستەر ابدوللاعا «بەرىل، بەرىلسەڭ ءتىرى قالاسىڭ» دەپ ايقايلايدى داۋىس كۇ­شەيتكىشتەن. بىراق ابدوللا بەرىلمەي، نە­مىستەر ول پانالاپ تۇرعان ءۇيدى ورتەيدى. ءبى­راق اقىرعى دەمى تاۋسىلعانشا قارسىلاس­قان قازاقتىڭ باتىر ۇلى ۇيمەن بىرگە ورتەنىپ كەتەدى. مىنە وسى وقيعا قاسىمعا سۇمدىق اسەر ەتەدى. ول قازاقتىڭ نامىسىن بيىك ۇستاپ ەرلىكپەن قازا تاپقان اقىن دوسى ابدوللا تۋرالى 1943 جىلى «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» اتتى عاجايىپ پوەما جازدى. نەگىزگى سيۋجەتى اقىننىڭ ەرلىگى مەن سوڭعى ەرلىگىنە قۇرىلعان بۇل پوەمادا باتىر قا­زاقتىڭ اسقاق وبرازى سومدالعان:
– الماي قويمان! − دەدى دۇشپان.
– الا المايسىڭ! − دەدى ەر ۇلان.
…ىزا بوپ جاۋ جىبەردى ءورت.
كىدىردى ەر، وق تاۋسىلىپ.
اۆتوماتى سوڭعى رەت،
الدى دەمىن، تىندى س ۇلىق…
«التىن تۋىن بوستاندىقتىڭ
ءبىر كيلوداي قورعاسىنعا،
ك ۇلىپ تۇرىپ ساتقان سۇمعا،
مەن بە ەكەنمىن بولار تۇتقىن!»
سەرپىپ ويىن، سىلكىپ بويىن،
تۇردى اتىپ، قارادى ورتكە،
قالدى قاتىپ، سالىپ زەيىن،
تاڭعاجايىپ ءبىر سۋرەتكە:
قىزىل-جاسىل كيىنگەن ءورت
كورىندى وعان بوپ قىز ويناق،
تولقىپ تورعىن، جايناپ بۋكەت،
تىم سيقىرلى بيلەپ، ويناپ.
اشىپ وتقا ومىراۋىن،
– ەستىسىن، – دەپ، – قىرسىق جاۋىم.
ايتتى ول شىرقاپ ءورت ىشىندە
سۇيگەن ءانى «قارعاماۋىن»…
قاسىم امانجولوۆ اقىن تۋرالى اڭىزدى وسىلاي جىرلاپ، وسىلاي بەي­نەلەگەن. قانداي قيىندىق بولسا دا قاسقايا قارسى الاتىن قايسارلىق پەن حال­قىنىڭ نامىسىن جوعارى ۇستاۋدى ۇلگى ەتىپ، باتىر بابالارىنىڭ اتىنا كىر كەلتىرمەي قان مايداندا ەرلىكپەن كوز جۇمعان اقىن­نىڭ اسقاق تۇلعاسى ەرەكشە وبراز بولدى. ءتىپتى سول كەزدە كۇللى كەڭەستەر وداعى ادە­بيە­تىندە دە ءوز جانرىندا قاسىم پوەما­سى­مەن يىق تەڭەستىرەر تۋىندى جوققا جاقىن-دى. اتاقتى ورىس اقىنى، سوعىس تا­قىرىبىنا كەرەمەت شىعارمالار جازعان ني­كولاي تيحونوۆتىڭ ءوزى دە «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» پوەماسىن «قازاق پوەزياسىنىڭ ءىن­جۋ-مارجانى» دەپ باعالاعان.
ال 1945 جىلى شىققان عابيت ءمۇ­سىرە­پوۆتىڭ «قازاق باتىر» پوۆەسى (1950 رومانعا اينالىپ، «قازاق سولداتى» دەگەن اتپەن شىقتى) دە قازاق ادەبيەتىندە سوعىس تاقىرىبىنداعى پروزا سالاسىندا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان تۇڭعىش تۋىندى بولدى. ناقتى كەيىپكەرلەر­دىڭ جيىنتىق بەينەلەرى ارقىلى جاۋىن­گەرلەردىڭ ەرلىگىن دارىپتەگەن روماندا ءار­تۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ سوعىس كەزىندەگى باۋىر­مالدىعى مەن دوستىعى كورسەتىلگەن.
ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە، سوعىس كەزىندە جاۋىنگەرلەرگە رۋح بەرۋدىڭ، ولاردىڭ وتان الدىنداعى بورىشى مەن حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەڭەس ۇكىمەتى بارلىق ءتاسىلدى پايدا­لانعان. سونىڭ ءبىرى – ادەبي شىعارمالار ارقىلى يدەولوگيا جۇرگىزۋ. سوندىقتان سوعىستان بۇرىن باسىلىپ شىققان فولك­لورلىق شىعارمالار، اسىرەسە، باتىرلار تۋرالى جىر-داستاندار باسىلعان كىتاپتار مايداننىڭ العى شەبىندە جۇرگەن جاۋىن­گەرلەرگە دەيىن جەتكىزىلگەن. سونداي-اق، جە­كەلەنگەن اۆتورلاردىڭ حالىق باتىرى تۋ­رالى جازعان كىتاپتارى دا كەڭ قول­دا­نىس­تا بولدى. ماسەلەن، سوعىس ارداگەرى قا­ليجان بەكحوجين 1939 جىلى اتىشۋلى كەنەسارى، ناۋرىزبايدى ماداقتايتىن «باتىر ناۋان» اتتى پوەما جازىپ جاريالاپ، وسى شى­عار­مانى سوعىس كەزىندە وقۋعا ەشكىمگە تىيىم سالىنبادى. بىراق كەيىن 1950 جىلدارى وسى پوەماسى ءۇشىن اۆتور ءبىراز قۋعىن كورىپ، الگى پوەماسىن شىعارۋعا تىيىم سالىندى. سول سياقتى بۇرىن ەركىن قولدانىستا بولعان قازاق باتىرلىق ەپوستارى دا تەگىنە قاراي سۇرىپتالىپ، تەگى كەدەي قامبار باتىر تۋرالى جىردان باسقا «الپامىس»، «قو­بى­لاندى»، ەر تارعىن» ت.ب. داستانداردىڭ ءبارىن وقۋعا تىيىم سالىپ تاستادى…
سوعىس كەزىندە كسرو-نىڭ وزگە رەس­پۋب­ليكالارىندا كەزدەسپەگەن ءبىر وقي­عا قازاقستاندا بولدى. ونىڭ سەبەپشىسى − سول كەزدە سوعىستا داڭقى جايىلىپ، اتى كەڭەس­تەر وداعىنان تىس جەرلەرگە جايىلعان داڭق­تى كوماندير، گۆارديا پولكوۆنيگى باۋىر­جان مومىش ۇلىمەن قازاق زيالى قاۋى­مىنىڭ كەزدەسۋى ەدى. بۇل جاي كەزدەسۋ ەمەس، قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى جانە عى­لىمى­نىڭ تاڭداۋلى وكىلدەرىنىڭ سوعىس شىن­دىعىن سول سوعىستىڭ ءتىرى قاھارما­نى­نىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ-بىلۋگە ارنالعان جيىن ەدى. وعان قاتىسقاندارعا كەلەر بول­ساق، سول كەزدەگى سسسر عىلىم اكادەمياسى قا­­زاق فيليالى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى، سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەس­پون­دەنت-مۇشەسى قانىش ساتباەۆ باستاعان 18 ادامنىڭ اتى-ءجونى مىناداي: اۋەزوۆ م. − سسسر عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى­نىڭ ءتىل، ادەبيەت جانە تاريح ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى، جازۋشى، پرو­فەس­سور. مۇسىرەپوۆ F. − جازۋشى. سيرانوۆ ق. − كينوستۋديا بىرلەستىگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. جۇبانوۆ ا. − كومپوزيتور، پرو­فەسسور. سۇلەيمەنوۆ ب. − سسسر عىلىم اكا­دەمياسى قازاق فيليالىنىڭ ءتىل، ادە­بيەت جانە تاريح ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. وسپانوۆ ءو. − سسسر عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى پرەزيديۋمى پرەدسەداتەلىنىڭ ورىنباسارى، عىلىم كان­ديداتى. مىڭباەۆ ك. − قازاق سسسر مەم­لە­كەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى پرەدسەداتەلىنىڭ ورىنباسارى، پروفەسسور. ستروەۆا ۆ. پ. − كينورەجيسسەر، ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. روشال گ.ل. − كينورەجيسسەر، ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. مارعۇلان ءا.X. − فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. يسمايلوۆ ە. − فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. چوكين ش. − سسسر عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى­نىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى. وراەۆ − سسسر Fىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى. قازكەن − سسسر عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى. رۋشانوۆ – دوتسەنت. چۋماك − قا­زاق سسر ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى ديرەكتورىنىڭ ورىن­باسارى. شاپيرو − قازاق سسر ىشكى ىستەر حا­لىق كوميسسارياتىنىڭ مەملەكەتتىك ار­حيۆىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى.
مىنە، وسى ادامداردىڭ الدىندا باۋىرجان مومىش ۇلى سوعىس پسي­حولوگياسىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ءوز باسىنان ءوت­كەن، ءوزى باسقارعان ديۆيزيانىڭ سوعىس­تاعى ءىس-قيمىلدارىن بايانداي وتىرىپ 4 كۇندە 36 ساعات لەكتسيا وقيدى. بۇل سول كەز­دەگى ادەبيەت پەن ونەر ادامدارى ءۇشىن تاپ­تىرماس قۇندى مالىمەت ەدى. مومىش ۇلىنىڭ بۇل لەكتسيالارى ستەنوگرامماعا ءتۇسىرىلىپ الىندى. كەيىن مۇنداعى ايتىلعاندار جازۋشى ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ «اقيقات پەن اڭىز» اتتى رومان-ەسسەسىندە پايدالانىلدى جانە ب.مومىش ۇلىنىڭ «قانمەن جازىلعان كىتاپ» اتتى تۋىندىسىندا باياندالدى.
جالپى، ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كە­زىندە جازىلعان شىعارمالار­دىڭ ءبارى تۋرالى ايتا بەرەتىن بولساق، ول ون­داعان توم كىتاپقا جۇك بولار ماتەريال بو­لادى. سوندىقتان ەندى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستان سوڭ ادەبيەتكە كەلگەن قالامگەرلەر تۋرالى ايتىپ، ۇزاق اڭگىمەنى قىسقاشا قايىرعىمىز كەلىپ وتىر.
ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋى ءدۇ­نيەجۇزىندە قوعامدىق اقىل-ويدىڭ دامۋىنا اكەلدى. ال قازاققا، ونىڭ ىشىندە ەلدىڭ ادەبيەتىنە قاتىستى ايتار بولساق، ماي­داننان امان-ساۋ ەلگە جەتكەندەردىڭ ارا­سىندا ادەبيەت پەن عىلىمعا مول ۇلەس قوس­قان تۇلعالار كوپ بولدى. قاسىم امان­جولوۆ، ءابۋ سارسەنباەۆ، حاميت ەرعاليەۆ، جۇبان مولداعاليەۆ، قاليجان بەكحوجين، ديحان ءابىلوۆ، سىرباي ماۋلەنوۆ، جۇماعالي ساين، تايىر جاروكوۆ، ساعىنعالي سەيىتوۆ، مۇزافار الىمباەۆ، سەيتجان وماروۆ سەكىلدى اقىندار مەن ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ، تاحاۋي اقتانوۆ، ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ، ءىلياس ەسەنبەرلين، قالماقان ابدىقادىروۆ، باۋىرجان مومىش ۇلى، قالمۇقان يساباەۆ، ءازىلحان نۇرشايىقوۆ سەكىلدى جازۋشىلار سوعىستان سوڭعى داۋىردە ادەبيەتىمىزدىڭ گۇل­دەنىپ وسۋىنە زور ەڭبەك ءسىڭىردى. سوعىس كە­زىندە م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانى مەن ق.امانجولوۆتىڭ «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» اتتى شىعارمالارى سول كەزدىڭ بيىگى بول­سا، سوعىستان سوڭ قازاق ادەبيەتىنە قو­سىلعان جازۋشىلار ءا.نۇرپەيىسوۆ «كۇتكەن كۇن»، «قان مەن تەر» (تريلوگيا)، «سوڭعى پارىز» (ديلوگيا) ت.احتانوۆ «قاھارلى كۇندەر، «شىراعىڭ سونبەسىن»، «بوران»; ءى.ەسەن­بەرلين «كوشپەندىلەر» (تريلوگيا)، «التىن وردا» (تريلوگيا); ب.مومىش ۇلى «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» سەكىلدى روماندارى مەن جوعارىدا اتتارى اتالىپ وتكەن اقىن­دار ولەڭ-پوەمالارىمەن ادەبيەتىمىزدىڭ وسۋىنە زور ىقپال ەتىپ، حح عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ ساپالىق دەڭگەيىن كوتەردى.
ارينە، سوعىستى ەشتەڭەمەن اقتاي ال­ماي­سىڭ، ونىڭ ماتەريالدىق تا، مورالدىق تا شىعىنى وراسان. بىراق جەر بەتىندە 55 ميلليوننان اسا ادامنىڭ ءومىرىن جالماعان سوعىستا وزگەلەر سياقتى كوپ جوعالتۋعا ۇشىراسا دا قازاق ۇلتى مەن ونىڭ رۋحاني دۇنيەسى 1 418 كۇن مەن تۇنگە سوزىلعان بۇل سۇرا­پىل قان-قاساپتان شيراپ، شىنىعىپ شىق­تى. سونىڭ ناقتى كورىنىسى − ءبىزدىڭ سو­عىس كەزىندەگى جانە سوعىستان سوڭعى كە­زەڭ­دەگى ادەبيەتىمىز.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button