تاريحشىنىڭ تالانى

ۋاقىت توپىراعىنىڭ استىندا كومىلىپ قالعان ول جۇمباققا اۋىسپالى ۇرپاق­تار ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ كەلە جاتقانىمەن، شىندىقتىڭ ءتۇيىنى ءالى شەشىلە قويعان جوق. ءال­دەكىمدەر تولستويدى ولەردەي جەك كورگەن شۆەد اكادەمياسى اتاقتى سىيلىقتى ۇلى سۋرەت­كەرگە بەرگىزبەۋ ءۇشىن وسىنداي تاڭداۋ جاسادى دەگەندى دالەلدەمەككە تىرىسادى.

جا­راي­دى، بۇل پىكىردىڭ دە جانى بار دەگەن كۇننىڭ وزىندە داڭقى دۇركىرەگەن، ابىروي-بەدەلى دە اس­پانداعان، الەم وقىرماندارىنىڭ ءسۇيىس­پەن­شىلىگىنە بولەنگەن، ۇمىتكەرلەردىڭ قاتا­رىن­دا جۇيرىگىن باپتاعان تاعى ءبىر قالامگەر ەميل زوليانىڭ ودان قۇر قالۋىن قالاي ءتۇسىن­دىرەمىز؟ امەريكانىڭ ۇلى جازۋشىسى دجەك لوندوننىڭ، اعىلشىنداردىڭ عاجايىپ اقى­نى چارلز سۋينبەرننىڭ نەمەسە جاڭا درا­ماتۋرگيانىڭ نەگىزىن قالاعان گەنريك يبسەن مەن مىقتى سىنشى گەورگ براندەستەردىڭ دە نو­بەل سىيلىعى تاقياسىنا تار كەلمەس ەدى-اۋ! قالاي بولعان كۇندە دە اتاقتارىنان ات ۇركە­تىن تالاي-تالاي مىقتى قالامگەرلەر تۇر­عاندا ادەبيەت سالاسىنا تيەسىلى بەدەلدى مارا­پاتتىڭ بەلگىسىز سەبەپتەرمەن تاريح­شى­نىڭ قانجىعاسىنا بايلانۋى، راسىندا دا اقىلعا سىيمايتىن، قيسىنعا كەلمەيتىن – كۇلكىلى جاعداي.
وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بولعان داۋلى وقيعاعا بايلانىستى ءالى كۇنگە دەيىن سىنشىلار مەن ادەبيەتتانۋشىلار وي جارىستىرىپ، ءتۇرلى پىكىر ايتىپ كەلەدى. ەگەر شۆەد اكادەمياسىنىڭ ساراپشىلارى ادىلەتتى باعا­لاعاندا، ءسوز جوق، اتاقتى سىيلىقتى الەم وقىر­ماندارىن تامساندىرعان ۇلى سۋرەت­كەرلەردىڭ ءبىرى يەلەنەرى ءسوزسىز ەدى. ارينە، ون­داي جاعدايدا اتاعى اسپانداپ كەتكەن سىي­لىق توڭىرەگىندەگى داۋ-داماي مەن تالاس-تار­تىس­تىڭ دا، تۋىندايتىن ءتۇرلى سۇراقتاردىڭ از بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ءسوز جوق، تاريحشى موممزەننىڭ ءوز زا­مانىنىڭ بىلگىرى ەكەنىنە ەشكىم دە كۇ­مان كەلتىرمەيدى. «ءريمنىڭ تاريحى» اتتى مونۋ­مەنتالدى عىلىمي ەڭبەگىنىڭ، جالپى وقىر­مانعا تۇسىنىكتى ادەبي تىلمەن جازىلىپ شىق­قان عاجايىپ زەرتتەۋ ەكەنىن دوستارى ءتۇ­گىل، دۇشپاندارى دا مويىندايدى. بىراق، اۋ­­­زىمىزدىڭ سۋى قۇرىپ قانشا ماقتاساق تا ول ءىرى سۋرەتكەر دە، ءتىپتى، قاتارداعى قارا­پايىم جازۋشى دا ەمەس، ال نوبەل سىيلىعىن العان «ءريمنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەكتى كوركەم پرو­زانىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن تۋىن­دى دەپ ايتۋعا ارى تازا وقىرماننىڭ اۋزى بار­مايتىنى ايداي اقيقات.
قايتالاپ ايتامىز. موممزەن – ءوز ۋاقىتىنىڭ جاقسى عالىمى، تانىمال تا­ريحشىسى. سوعان قاراماستان بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى تۇرعىسىنان ءادىل باعالايتىن بولساق، عالىمنىڭ «ءريمنىڭ تاريحى» كىتابى قازىر اسا قۇندى دۇنيە بولىپ تابىلمايتىن كوپ ەڭبەك­تەردىڭ ءبىرى عانا. تاريحشىنىڭ كەلتىرگەن كوپ­­تەگەن دەرەكتەرىنىڭ شىندىققا سايكەس كەل­­­مەيتىنىن دە ايتا كەتكەن ابزال. حح عا­سىر­دىڭ باسىندا ۇلكەن جاڭالىق رەتىندە قا­بىلدانعان كولەمدى جۇمىستىڭ ماڭىزى قازىر جويىلدى. ءوز زامانىندا مىڭ­داعان وقىر­مانداردىڭ زور سۇرانىسى مەن قاتتى قى­زىعۋشىلىعىن تۋعىزعان كىتاپتقا سىلتەمە جاسايتىن عالىمدار بۇگىنگى تاڭدا جوقتىڭ قا­سى. بۇگىنگى بۋىننىڭ سىباعاسىنا بۇيىرعان ءريمنىڭ تاريحىنا قاتىستى تا­بىل­عان تىڭ دەرەكتەر موممزەننىڭ ەڭبەگىن عى­لىمي باس­شىلىققا الا بەرۋگە بولمايتىنىن كور­سەتتى. سوندىقتان اكادەميالىق عىلىم ءۇشىن بۇل كولەمدى دۇنيەنىڭ ماڭىزى دا جوعال­عان. بىراق، ءوز داۋىرىندە وسى ەڭبەك الەم وقىر­مان­دارى­نىڭ زور سۇرانىسى مەن قاتتى قى­زىعۋ­شى­لىعىن تۋعىزعان زەرتتەۋ بولدى.
بەس تومنان تۇراتىن مونۋمەنتالدى ەڭ­­­­بەكتى جازىپ شىعۋعا عالىمنىڭ ون­داعان جىلى كەتتى. العاشقى ەجەلگى يتاليا­نىڭ تاريحىنان، ياعني ءريمنىڭ نەگىزى قالانعان كەزەڭ، رەسپۋبليكانىڭ قۇلاعانىنا دەيىنگى، ياعني ب.د.د. 46 جىلداعى تاپس ماڭىنداعى سو­عىس­تى قامتيتىن ءۇش توم 1854-1857 جىلدارى جارىق كوردى. سودان كەيىنگى ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە تولىقتىرىلىپ، تاعى دا ەكى تومى جا­زىل­دى. دەي تۇرساق تا ءححى عاسىر وقىر­مانى­نىڭ تاپ وسىنداي بىرنەشە تومنان تۇراتىن، ەكى مىڭ بەتتەن اساتىن كولەمدى دۇنيەنى كوز مايىن تاۋىسىپ، تانىسىپ شىعۋعا نيەت تانى­تا قوياتىنى مەنى اسا سەندىرمەيدى. زادى، بۇگىن­گى كۇننىڭ وقىرمانى شاعىن ەڭبەكتەن كول-كوسىر مالىمەت العىسى كەلەدى. موممزەننىڭ كىتا­بى جارىق كورگەننەن بەرگى ءبىر عاسىردان اس­تام ۋاقىت ىشىندە، ارتىق-اۋىس دەرەكتەردىڭ ءبارى ەكشەلىپ، مەيلىنشە ىقشامدالىپ جازىل­عان ءريمنىڭ تاريحى تۋرالى جۇزدەگەن زەرتتەۋ جارىق كورىپ، حالىق يگىلىگىنە اينالدى. دەگەن­مەن، موممزەننىڭ كوزى تىرىسىندە بۇل ەڭبەك گەر­­­مانيادا عانا توعىز رەت باسىلىپ شىققان ەكەن. 1885-1887 جىلدارى اعىلشىن جانە ورىس تىلىنە ءتارجىمالانىپ رەسەي مەن انگ­ليا­دا دا جارىق كوردى. ءبىز مىسالعا كەلتىرگەن دە­رەكتەردەن-اق «ءريمنىڭ تاريحى» اتتى زەرت­تەۋدىڭ ءوز زامانى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى دۇنيە بولىپ سانالعانى تايعا تاڭبا باسقان­داي كورىنىپ تۇرعان جوق پا.
ەندى «ءريمنىڭ تاريحى» اتتى كىتاپتىڭ جا­­­زىلۋىنا قانداي جاعدايلاردىڭ سە­بەپ بولعانى تۋرالى بىلەتىن دەرەكتەرىمىزدى دە ورتاعا سالىپ، وقىرمانمەن وي بولىسە وتى­رايىن. جالپى، ەجەلگى ءريمنىڭ تاريحى باتىس ريم يمپەرياسى قۇلاعاننان بەرى عالىمدار­دىڭ، جازۋشىلاردىڭ، فيلوسوفتار مەن وي­شىل­داردىڭ قاتتى قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ كەلگەنى قۇپيا ەمەس. باتىس الەمىندەگى كونە ەس­كەرت­كىشتەردى زەرتتەۋ ءىسى ءحىV–حV عاسىردا­عى قايتا ورلەۋ داۋىرىندە گۇلدەنە باستادى. ال­دى­مەن يتاليالىق، كەيىننەن اعىلشىن، نە­مىس جانە فرانتسۋز گۋمانيستەرى كونە ەس­كەرت­كىشتەر مەن ەجەلگى اۆتورلاردىڭ العاشقى جاريالانىمدارىن جيناۋعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى. بۇل ۇدەرىس ءحVى-ءحVىى عاسىردا دا جال­عاسىن تاۋىپ ءحVىىى عاسىردا جاڭا بەلەسكە كوتەرىلدى. باتىستىڭ دجانباتيستو ۆيكو، شارل مونتەسكە، يوگانن ۆينكەلمان، گوت­حولد لەسسينگ سياقتى عۇلامالارىنىڭ عى­لىمي-سىني ەڭبەكتەرى تاريح عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە يگى اسەرىن تيگىزىپ، ال ءحىح عاسىر ناعىز تاريح، ونىڭ ىشىندە كونە زامان تۋرالى عىلىمنىڭ پايدا بولعان داۋىرىنە اينالدى. جاڭا دەرەكتەردىڭ جينالۋى، ارحەولوگياداعى پروگرەسس، قوسىمشا تاريحي پاندەردىڭ ءتۇزىلۋى، جاڭا تاريحي-فيلوسوفيالىق كونتسەپتسيالار مەن عىلىمي-سىني تاسىلدەردىڭ اينالىمعا ەنۋى ءحىح عاسىردى باتىسەۋروپالىق تاريح عى­لىمىنىڭ گۇلدەنۋ داۋىرىنە اينالدىردى. مىنە وسى تۇرعىدان العاندا، ماڭىزدىلىعى جاعىنان ءحىح عاسىرداعى تاريح عىلىمىن دا­مىتۋعا قوسىلعان ۇلەستىڭ حح جانە ءححى عا­سىر­دان دا اسىپ تۇسكەنىن مويىنداماسقا امال كەم. اقيقاتىندا، بۇگىنگى زامانعى تاريح عى­لىمىنىڭ نەگىزىنىڭ سوناۋ ءحىح عاسىردا با­تىستا قالانعانىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز.
ءحىح عاسىردا باتىس ەۋروپادا كونە ءداۋىر تۋ­رالى نەمىس عىلىمى الدىڭعى ورىنعا شىق­تى. گەرمانيا الەمدىك كونە زامان عىلىمى­نىڭ ورتالىعىنا اينالىپ، جۇزدەگەن جىلدار بويى وسى ورىندى ەشكىمگە بەرمەي كەلەدى. گرەك جانە لاتىن جازۋلارىنىڭ تولىق جينا­عىن قۇراستىرۋ ارەكەتىنىڭ دە ەڭ العاش رەت نەمىس جەرىندە باستالعانىن وسى جەردە ايتا كەتۋدى پارىزىم سانايمىن. سول ۋاقىتتارى
10 000 گرەك جازباسىنان قۇرالعان «گرەك جاز­بالارىنىڭ كورپۋسى» اتتى ءتورت تومدىق جارىققا شىقتى. 1863 جىلى تەودور موممزەن­نىڭ باستاماسىمەن «لاتىن جازبا­لارى­نىڭ كورپۋسى» اتتى تاعى ءبىر ءىرى ەڭبەك دۇنيەگە كەلدى. كونە ءداۋىر الەمىنىڭ باسقا دا قۇجاتتارى سول جىلدارى جاپپاي جاريالانا باستادى.
ءحىح عاسىردا ەجەلگى ءريمنىڭ عىلىمي-سى­ني تاريحناماسىنىڭ نەگىزىن قالاعان بار­تولد گەورگ نيبۋر، ۆيلگەلم درۋمان، ال­بەرت شۆەگلەر، ەللينيزم تاريحىن زەرتتەۋدىڭ نەگىزىن قالاعان يوگان گۋستاۆ درويزەن، گرەك مادەنيەتىنىڭ تاريحشىسى ەرنست روبەرت كۋرتسيۋس، ريم تاريحى بويىنشا ماماندار ۆيلگەلم ينە مەن كارل ۆيلگەلم نيچ سىن­دى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى تەودور موم­مزەن­نىڭ «ءريمنىڭ تاريحى» اتتى مونۋمەنتالدى ەڭبەگىن جازۋعا زور ىقپالىن تيگىزدى. ءحىح عا­سىردىڭ سوڭىندا ەدۋارد مەيەر، ۋلريح فون ۆيلاموۆيتس-مەللەندورف، گەورگ بۋزولت، كارل يۋليۋس بەلوح جانە تاعى دا باسقا نەمىس عا­لىم­دارىنىڭ ەڭبەكتەرى جاريالاندى. ادە­بيەت سالاسىنا ارنالعان نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن تەودور موممزەن جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ءوز زامانىنىڭ جاقسى تاريحشى­لارى­نىڭ ءبىرى عانا بولدى.
نەمىستىڭ اتاقتى عالىمى 1817 جىلى گاردينگتە، ليۋتەران پاستورى يەنس موممزەننىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى قىزمەت ەتكەن باد-ولدەسلو قالاسىندا ءوستى. باس­تاپقى ءبىلىمدى ۇيىنەن الدى، بىراق كەيىن ءتورت جىل التونداعى گيمنازياعا باردى. بولاشاق عالىم ول جەردە گرەك جانە لاتىن ءتىل­دەرىن زەرتتەپ، 1837 جىلى ديپلوم الىپ شىق­تى. كيلسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋل­تەتىنە ءتۇسىپ، 1843 جىلى ريم زاڭناماسى جونىندەگى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن وتە جو­عارى دەڭگەيدە قورعاپ شىقتى. عىلىمي ءىس­ساپار جاساۋعا رۇقسات الىپ، ءتورت جىل بويى موممزەن يتاليانى ساياحاتتاپ، ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 1 مىڭىنشى جىلدارداعى تاريحي دەرەكتەردى زەرتتەپ، كوشىرمەسىن جا­ساۋمەن شۇعىلداندى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنىڭ نەگىزىندە بىرنەشە ماقالا جازىپ، عىلىمي ورتادا زور بەدەلگە يە بولىپ، تانىمالدىلى­عى­نىڭ ارقاسىندا تاريحشى عىلىمي جۇمى­سىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. ءبىر­نەشە ساپار بارىسىندا موممزەن ەڭ ال­دىمەن ءوزى، كەيىننەن دوستارىمەن جانە عا­لىمدارمەن بىرگە ەجەلگى ءريمنىڭ تاريحىنا قا­تىستى ءجۇز مىڭنان استام قۇجاتتاردى جي­ناپ، وڭدەپ، جۇيەگە ءتۇسىردى. ولاردى باسۋ ءىسى 1863 جىلى قولعا الىنىپ، 20 توم بولدى.
وسىعان وراي موممزەننىڭ عىلىمي-پە­داگوگيكالىق قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى­لىعىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. ءحىح عاسىر­داعى ەڭ ءىرى نەمىس عالىمى بولا وتىرىپ ول كونە زامان تاريحىنىڭ دامۋىنا زور ىقپا­لىن تيگىزدى. ءىرى تاريحشىلار، قۇقىقتانۋ­شى­لار، ەپيگرافيستەر ونىڭ شاكىرتتەرى بولدى. ول ورىس عىلىمىنىڭ دامۋىنا دا قاتتى اسەر ەتتى. بەلگىلى عالىمدار ۆ.گەرە مەن ە.گريمم ونىڭ ەڭبەگىن كەڭىنەن پايدالاندى.
«ءريمنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەكتىڭ العاشقى ءۇش تومى 1854-1856 جىلدارى جارىق كوردى. وندا ءريمنىڭ قۇرىلعان كەزىنەن باستاپ يۋلي تسە­زارعا دەيىنگى كەزەڭ باياندالادى. ىرگەلى زەرت­تەۋ ىرگەلى عىلىمي-كوپشىلىك ەڭ­بەك رەتىندە ويلاستىرىلعان ەدى. سوندىقتان دا اۆتور ءوز ەڭبەگىندە اسا كوپ سىلتەمە جاسا­ماي­دى. سوعان قاراماستان وقيعانىڭ بايان­دالۋى­نان اۆتوردىڭ ءبىلىمىنىڭ جان-جاقتى، تا­نىمىنىڭ تەرەڭ بولعانىن انىق اڭ­عارا­مىز.
«ريم تاريحىنىڭ» ءتورتىنشى تومى جارىق كور­گەن جوق. ءبىر جاعىنان ول كەزدەيسوق جاع­دايلارعا بايلانىستى. دەگەنمەن، تاريحشى يۋلي تسەزاردىڭ بەينەسى مەن ونىڭ قۇرعان جۇيەسى ارقىلى كورسەتكىسى كەلگەن ورتا­لىق­تاندىرىلعان كۇشتى دەموكراتيالىق مو­نار­حيا تۋرالى يدەياسىنان كوڭىلى قالعاندىقتان دا تاريحشىنىڭ ونى جازۋدان اينىپ قالۋى ىقتيمال. موممزەننىڭ ءوزى بولسا بەسىنشى تومعا جازعان كىرىسپەسىندە مونارحياعا قارسى رەسپۋبليكالىقتار كۇرەسىنىڭ قاينارلاردا ءجا­نە ادەبيەتتەردە وتە جاقسى باياندالعان­دى­عىنان بارىنە بەلگىلى دەرەكتەردى قايتالاۋدى ءجون كورمەگەنىن ايتادى. موممزەن «ءريمنىڭ تا­ريحى» تاقىرىبىنا وتىز جىلدان كەيىن عانا قايتىپ ورالىپ، بەسىنشى تومىن جارىققا شىعاردى.
«ءريمنىڭ تاريحى» كىتابى جارىق كورە سا­لى­سىمەن، عالىمنىڭ جاقتاستارى دا، قار­سى­لاستارى دا پايدا بولدى. وسىعان وراي ك.پە­تەرا، ۆ.ينە، ك.نيچا جانە باسقا دا اۆتور­لار­دىڭ ىرگەلى تاريحي شىعارمالارى جازىلىپ، ولار موممزەننىڭ كەيبىر قاعيدالارىن جوققا شىعاردى. ايتالىق، نەمىس تاريحشىسى ءوز ەڭ­بەگىندە ءريمنىڭ وركەندەۋى مەن ونىڭ ماتە­ريال­دىق جانە رۋحاني مادەنيەتىندەگى ەترۋسكتاردىڭ ءرولىن ەلەمەي قويسا، بۇگىنگى زا­ماننىڭ تاريحناماسى بۇل حالىقتىڭ ىق­پالىنا وتە زور ءمان بەرەدى. بۇگىنگى تاڭداعى ەترۋسكولوگتار مەن ەجەلگى ءريمنىڭ تاريح­شى­لارى م.پاللوتينو، ە.گەرستاد جانە ت.ب. كەڭى­نەن تاراعان پىكىرىنە سۇيەنسەك، ءVى عا­سىردا ريم تۇتاستاي العاندا ەترۋسكتاردىڭ قا­لاسى بولعان. ريمدىك پوليس پەن ريمدىك قالالاردىڭ قالىپتاسۋى، پاتشالىق ريم مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنۋى دە وسى كەزەڭگە ساي كەلەدى. ريمگە گرەك وركەنيەتىنىڭ كوپتەگەن جەتىستىكتەرى ەت­رۋسك­تار ارقىلى كەلگەن.
زادى موممزەن تاريحشى عانا ەمەس، سايا­ساتقا بەلسەنە ارالاسقان قوعام قاي­راتكەرى دە بولدى. 1848 جىلى كيلگە قايتىپ ورال­عان عالىم دات بيلىگىنە قارسى كوتەرىلىسكە قاتىسىپ، كوشەدەگى شايقاستاردىڭ بىرىندە جا­­­رالانادى. توڭكەرىس جانىشتالعان سوڭ كيلەدە قالۋ قاۋىپتى بولىپ، مومزەنگە لەيپ­تسيگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شاقىرۋىن قابىل الۋى­نا تۋرا كەلەدى. 1851 جىلى تاعى دا ساياسي شا­رالارعا قاتىسىپ، ءسوز سويلەگەنى ءۇشىن كا­فەدراداعى جۇمىسىنان بوساتىلىپ، وعان تسيۋريح، كەيىن برەسلاۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقۋعا تيىم سالىنادى. 1858 جىلى ول ءبىرجولا بەرلينگە قونىس اۋدارىپ، فريدريح ۆيل-
گە­لم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەجەلگى تاريح فاكۋل­تە­تىن باسقارادى. بىراق مومزەن قانشا تاياق جەسە دە، عىلىممەن بىرگە ساياساتپەن اينا­لىسۋىن توقتاتپايدى. 1861-1863 جىلدارى پرۋس لاندتاگىنىڭ، 1873-1879 جىلدارى گەر­مان رەيحستاگىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ ساي­لانادى. سونىمەن بىرگە موممزەن ءبىراز جىل بويى بەرلين اكادەميا عىلىمىنىڭ حات­شى­سى، شەت ەل اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى، پەتەربور عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى دە بولدى. 1880 جىلدىڭ 7 شىلدەسىندە موممزەن­نىڭ ءۇيى ورتەنىپ، كىتاپحاناسى جانىپ كەتتى. «ريم­نىڭ تاريحى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ ءتور­تىنشى تومى ب ۇلىنگەنىمەن، تولىق جويى­لىپ كەتكەن جوق. سونىمەن بىرگە ول پرۋس­سيا جانە رەيحستاگ پالاتاسى وكىلدىگىنىڭ دە­پۋتاتى بو­لىپ تا سايلاندى. ساياسي كوز­قاراسى تۇر­عى­سىنان موممزەن ۇلتشىل-لي­بەرال­داردى جاق­تادى. انتيسەميتيزمگە قارسى ءسوز ءسوي­لەگەنىمەن، «ەۆرەيلەر ماسەلەسىنەن» «گەر­مان ۇلتىنىڭ اسسيميلياتسيالانۋى» پروب­لەما­سىنىڭ شەشىلۋىن كوردى. سلاۆيان حالىق­تارىنا سەنىمسىزدىكپەن قاراپ، چەحتاردى جا­بايى­لارعا تەڭەدى. مىسالى، 1897 جىلى اۆسترو-ۆەنگ­ريا­دا چەح ماسەلەسى شيەلەنىسكەن شاق­تا، ۆەنالىق Neue Freie Presse گازەتى موم­مزەننىڭ شوۆينيس­تىك رۋحتا جازىلعان حاتىن جا­ريالادى. ۇلكەن داۋ-داماي تۋعىزعان حا­تىندا موممزەن «چەح­تاردىڭ باس سۇيەگى لو­گيكا جاساۋعا جارا­ماسا دا، ۇرۋعا جاراپ تۇر» دەگەن تۇرعىداعى ۇلتتى قور­لايتىن سوزدەردى ايتۋعا دەيىن باردى.
تەودور موممزەن مەن ايەلى ءماريدىڭ ون التى بالاسى بولدى. اتاسىنىڭ ەسىمىن العان نەمەرەسى تەودور ەرنست موممزەن
اقش-تا اتى شىققان پروفەسسور مەديەۆيست بولدى، گەر­مانيادا قالعان تاعى ءبىر نەمەرەسى ۆيل­گەلم دە اتاسىنىڭ جولىپ قۋىپ، تاريحشىلىق جول­دى تاڭدادى. ۆيلگەلمنىڭ بالالارى، اعايىندى ەگىزدەر گانس پەن ۆولفگانگ موممزەندەر دە ايگىلى نەمىس تاريحشىلارى رە­تىندە قالىڭ بۇقاراعا تانىلدى.

1902 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنا ۇمىتكەر بولعاندار:

1. حارتمان گريزار (1845-1932) – نەمىس جازۋشىسى، تاريحشى. ينسبرۋك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى بولعان. ءدىن ما­­­ماندارىنىڭ جۋرنالىن اشقان. 1870 جى­لى باسقىنشىلار جاۋلاپ العان ريمنەن سانكت-اندرەگە قاشقان. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىل­دارىندا گەرمانيادا ءومىر سۇرگەن.
2. حيۋستون ستيۋارت چەمبەرلەن (1855-1927) – اعىلشىن-نەمىس جازۋشىسى، الەۋمەت­تانۋ­شى، فيلوسوف، ناسىلشىلدىك تەورياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. ءبىرىنشى دۇنيە­جۇزى­لىك سوعىس بارىسىندا بريتانياعا قارسى ما­قالالار جازدى. نەمىس وتاندىق پارتيا­سى­نىڭ مۇشەسى بولدى. چەمبەرلەننىڭ يدەولوگيا­لىق كونتسەپتسيالارى كەيىننەن گيتلەردىڭ تەوريا­لارىندا كورىنىس تاپتى. ۇلتشىل گەر­مانيانىڭ كوسەمدەرى مەن يدەولوگتارى چەم­بەرلەننىڭ يدەيالارىن جوعارى باعالادى. ۇلت­شىل-سوتسياليستەردىڭ ناسىلشىلدىك دوكت­ري­ناسىنىڭ نەگىزىندە وسى يدەيالار جاتىر دەگەن دە پىكىر بار. ايتالىق يوزەف گەببەلتس ونى «ءبىزدىڭ رۋحىمىزدىڭ اتاسى» دەپ اتا­عان.
3. بەرنارد بو́زانكەت (1848-1923) – اعىل­شىن فيلوسوفى، ساياسي فيلوسوفيا ءجو­نىندەگى ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى جانە ءحىح عا­سىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلىبريتانياداعى ساياسي جانە الەۋمەتتىك عى­لىم ماسەلەلەرىنە بايلانىستى ىقپالدى تۇل­عا. نەوگەگەلياندىق فيلوسوفيالىق قوزعا­لىس­تىڭ كوسەمى. دۇنيەتانىمىنىڭ قالىپ­تاسۋى­نا ەجەلگى گرەك فيلوسوفتارى پلاتون مەن اريستوتەل جانە گەگەل مەن كانت ەڭبەك­تەرى­نىڭ ىقپالى كۇشتى بولدى. «يدەالدى قو­عام» تۋرالى دەربەس تەورياسى بار.
4. دجوردج مەرەديت (1828-1909) – ۆيك­توريان داۋىرىندەگى اعىلشىنداردىڭ اسا كور­نەكتى جازۋشىسى. كەڭىنەن تانىمال شى­عارماسى – «ءوزىمشىل» رومانى. بۇل تۋىند­ى­سىن­دا سۋرەتكەر جەر قوجايىنى مەن ونىڭ كەلىنىنىڭ جان الەمىنە پسيحولوگيالىق تالداۋ جاسايدى. شىعارماشىلىق جولىن اقىن رەتىندە باستاعان. 1858 جىلى ايەلى ونى تاس­تاپ، بەس جاسار ۇلىن وزىمەن بىرگە الىپ كەتىپ، دۇنيە سالادى. «ريچارد فەۆەرەلدىڭ باسىنان كەشكەندەرى» تۇڭعىش رومانىنىڭ نەگىزىندە وسى ءبىر وقيعا جاتىر. ءومىرىنىڭ سوڭىندا اعىل­شىن ادەبيەتىنىڭ مەترى بولىپ مويىن­دالدى. تەننيسوننان كەيىن اۆتورلار قوعا­مى­نىڭ پرەزيدەنتى بولدى. قۇرمەت وردەنىمەن مارا­پاتتالدى.
5. دجون مورلي (1838-1923) – اعىلشىن قاي­راتكەرى، تاريحشى، گازەت رەداكتورى. ەڭبەك جولىن جۋرناليست رەتىندە باستاپ، پارلامەنت مۇشەسى بولىپ سايلانادى. ءتۇرلى لاۋازىمدى قىز­مەتتەردى اتقاردى. يمپەرياليزم مەن اعىل­شىن-بۋرسك سوعىسىنا قارسى ءسوز سويلەدى. وپپوزيتسيالىق كوزقاراسىنا بايلانىستى بيلىكتەن كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. نەگىزىنەن عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسقان. ۆولتەر، رۋسسو، ديدرو تۋرالى مونوگرافيالار جازعان.
6. ليۋيس مورريس (1833-1907) – اعىل­شىن­داردىڭ تانىمال اقىنى. التى رەت نو­بەل سىيلىعىنا ۇسىنىلعان. ەليزاۆەتا حان­شايىمنىڭ مەكتەبىندە وقىعان. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە بايقاۋعا قاتىسىپ، باس ءجۇل­دەنى جەڭىپ الادى. كەيىن وكسفوردتا وقىپ، كلاسسيكتەردىڭ ەڭبەگىن زەرتتەيدى. ادۆو­كاتتىق قىزمەتپەن دە اينالىسقان.
7. ارچيبالد روبەرتسون (1853-1931) – اعىل­شىن جازۋشىسى، ەپيسكوپ، لوندونداعى حان­شايىم كوللەدجىنىڭ جەتىنشى رەكتورى. زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بولدى.
8. گەربەرت سپەنسەر (1820-1903) – اعىل­شىن فيلوسوفى جانە الەۋمەتتانۋشى. ەۆوليۋتسيونيزمنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. الەۋمەتتانۋدا ورگانيكالىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاعان. ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا عا­لىم­نىڭ يدەيالارى كەڭىنەن تانىمال بولدى. الەۋ­مەتتانۋداعى كوزقاراسى سەن-سيمون مەن كونت يدەيالارىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ سا­­­نالادى.
9. فەرەنتس كەمەن (1860-1944) – ۆەنگر جازۋ­شىسى.
10. كارل ۆەيتبرەحت (1847-1904) – نەمىس جازۋشىسى، تاريحشى. شتۋتگارت ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ رەكتورى بولعان.
11. گەرحارت يوگانن روبەرت گاۋپتمان (1862-1946) – جاڭا دراماتۋرگيانىڭ نەگىزىن سالعان نەمىستىڭ الەمگە ايگىلى جازۋشىسى. 1912 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلى­عىن يەلەندى.
12. گۋستاۆ فالكە (1853-1916) – نەمىس جازۋ­شىسى ءارى اقىن. گەتە مەن بايروننىڭ ءىز­باسارى بولدى. جاڭا زامان اقىندارى لي­لەنكرون مەن فالكەلەردىڭ پوەزياسىنان دا تاعىلىم الدى. نەمىستەردىڭ تازا ۇلتتىق قا­لام­گەرى. ادەبيەت سالاسىنداعى جاڭا اعىم­دار­عا ەلىكتەگەن جوق.
13. تەودور تسان (1838-1933) – نەمىس قا­لام­گەرى، پروتەستانتتىق تەولوگ. نەگىزىنەن ۇستاز­دىق قىزمەتپەن اينالىسقان. مەكتەپ­تەر­دە، كوللەدجدەردە ساباق بەرگەن. ءومىرىنىڭ سوڭىندا لەيپتسيگ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىعان.
14. ۋيليام باتلەر يەيتس (1865-1939) – يرلاندىقتاردىڭ كۇرەسكەر اقىنى، دراماتۋرگ. 1923 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.
15. ۆەنتۋ́را فەرنا́ندەس لو́پەس (1866-1944) – يسپان جازۋشىسى، اقىن، دراماتۋرگ. ءدىن قىزمەتشىسى بولعان. «قاراقشى» اتتى رو­ما­نى جانە «ۇيقى» دەگەن پوەماسى بار. توپەد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
16. گاسپار نۋنەس دە ارسە (1832-1903) – يس­پان اقىنى، دراماتۋرگ، ساياسي قايراتكەر. 1901، 1902 جانە 1903 جىلدارى نوبەل سىي­لى­عىنا ۇسىنىلعان.
17. حوسé ەچەگارáي-ي-ەيساگي́ررە (1832-1912) – يسپان دراماتۋرگى. 1904 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.
18. دجوزۋە كاردۋ́چچي (1835-1907) – يتا­ليالىق اقىن. 1906 جىلى ادەبيەت سالا­سىن­داعى نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.
19. فوگاتستسارو انتونيو (1842—1911) – يتاليالىق جازۋشى.
20. بيورنستەرنە مارتينيۋس بيور­ن­سون (1832-1910) – نورۆەگ جازۋشىسى. 1903 جىلى ادەبيەت سالاسىنداعى نوبەل سىي­لى­عىن يەلەندى.
21. ارنە گاربورگ (1851-1924) – نورۆەگ­تەر­دىڭ ناتۋراليستىك مەكتەبىنىڭ ءرومانيسى. العاشقى روماندارى 1880 جىلدارى جارىق كوردى. شىعارمالارى اۋىل مەن قالانىڭ قا­رىم-قاتىناسى اراسىنداعى پروبلەمالارعا، نور­ۆەگ زيالىلارىنىڭ قالىپتاسۋىنىڭ قيىن كە­زەڭىنە ارنالدى. «جاستىق» جانە «ازامات­تار» روماندارىندا ءحىح عاسىردىڭ اياعىنداعى نورۆەگتەردىڭ ادەبي ورتاسىنىڭ ءومىرى سۋرەت­تەلگەن. گاربورگ نەمىس ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا قات­تى ىقپالىن تيگىزدى. «شارشاعان جاندار» تۋىن­دىسى جازۋشىنىڭ نەگىزگى شىعارماسى بولىپ سانالادى.
22. گەنريك (حەنريك) يۋحان يبسەن (1828-1906) – ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عا­سىردىڭ باسىنداعى نورۆەگتەردىڭ ەڭ ايگىلى دراماتۋرگى. ەۋروپالىق جاڭا درامانىڭ نە­گىزىن سالۋشى. ەڭ اتاقتى پەساسى «قۋىر­شاق­تاردىڭ ءۇيى». يبسەننىڭ درامالارى ءالى كۇنگە دەيىن الەمدىك تەاتر ساحنالارىندا قويىلىپ كەلەدى. تۋىندىلارىنىڭ نەگىزىندە كوپتەگەن فيلمدەر دە ءتۇسىرىلدى.
23. گەنريك سەنكەۆيچ (1846-1916) – تا­ريحي روماندارىمەن الەمگە تانىلعان پولياك جازۋشىسى. 1905 جىلى ادەبيەت سالا­سىنداعى نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.
24. اناتولي فيودوروۆيچ كوني (1844-1927) – رەسەيلىك زاڭگەر، سوت، مەملەكەت ءجا­نە قوعام قايراتكەرى.
25. تولستوي لەۆ نيكولاەۆيچ (1828-1910) – الەمگە تانىلعان ورىس جازۋشىسى. «كا­زاك­تار»، «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك»، «اننا كا­رەنينا» اتتى اتاقتى رومانداردىڭ اۆ­تورى. ادامزاتقا تانىلعان تالاي قالامگەر­لەر­دىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتتى اسەرىن تي­گىزگەن. جازۋشى شىعارماشىلىعى تۋرالى مىڭ­داعان ماقالا، جۇزدەگەن زەرتتەۋ جازىلدى. شى­عارمالارىنىڭ جەلىسىمەن كوپتەگەن في­لم ءتۇسىرىلدى.
26. يۋحاني احو (1861-1921) – فين جازۋ­شى­سى، جۋرناليست، اۋدارماشى. «تەمىر جول»، «يۋحا» روماندارىنىڭ اۆتورى.
27. مارسەل بارريەر (1860-1954) – فران­تسۋز جازۋشىسى، رومانيست جانە ەسسەيست.
28. شارل ۆاگنەر (1852-1918) – فران­تسۋز جازۋشىسى، «ادىلەتتىلىك»، «قاراپايىم ءومىر» اتتى تۋىندىلارى بار.
29. ەميل زوليا (1840-1902) – الەمگە ءاي­گىلى فرانتسۋز جازۋشىسى. ادەبيەتتەگى نا­تۋراليستىك قوزعالىستىڭ تەورەتيگى جانە كو­سە­مى. ەلۋ تومعا جۋىق ادەبي مۇراسى بار. رو­مان­دارى، پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرى الەمنىڭ كوپ­تەگەن تىلدەرىنە اۋدارىلدى.
30. فرەدەريك (فرەدەري) ميسترال (1830-1914) – پروۆانسالدىق اقىن. 1904 جى­لى نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.
31. گاستون پاري (پاريس) (1839-1903) – ورتا عاسىر ادەبيەتىن زەرتتەگەن (1858 ج) عا­لىم.
32. پول ساباتە (1858-1928) – فرانتسۋز جازۋشىسى ءارى تاريحشى.
33. الەكساندر باۋمگارتنەر (1841-1910) – شۆەيتساريالىق اقىن.

امانگەلدى كەڭشىلىك

Back to top button