جاقسىلىققا – جاقسىلىق ءار ادامنىڭ ءىسى

نەگە ەكەنiن قايدام، سوڭعى كەزدە «ادامدار اراسىندا مەيiرiمدiلiك، قايى­رىم­دىلىق، كiشiپەيiلدiك، جاناشىرلىق، باۋىرمالدىق ازايىپ، جۇرەككە جايلى تيەتiن iزگi iستەر سيرەپ بارا جاتىر» دەگەن سوزدەردi جيi ەستيمiز. شىنىندا دا سولاي ما؟ وعان نە سەبەپ؟ كوپشiلiككە توپىراق شاشپالىق، بiراق قازiرگi ادامدار اراسىندا نەمقۇرايلىق، توعىشارلىق، ەنجارلىق، بەيتاراپتىلىق، سەلقوستىق، مەنمەندiك، وزiمبiلەمدiك، قاتiگەزدiك مەڭدەپ بارا جاتقان سەكiلدi بولادى دا تۇرادى.

…جۋىردا الەۋمەتتىك جەلى ار­قىلى كەز كەلگەن ادامدى ەرىك­سىز ەلەڭ ەتكىزەتىن جاعىمدى ءبىر حا­بار تاراتىلدى. بالىق اۋلاۋ­دى ەرمەك ەتەتىن ءبىر ازامات دە­ما­لىس كۇنى قالىڭ توعاي ىشىنەن اعىپ وتەتىن اساۋ تاۋ وزەنىنە قار­ماقپەن بالىق اۋلاۋعا بارادى. كۇن ەداۋىر كوتەرىلسە دە قارماعىنا بار بولعانى ءبىر-ەكى عانا بالىق ىلىككەنىنە كوڭىلى تولماي وتىرعان بالىقشى كەنەت قالىڭ جىنىس اراسىنان كىشكەن­تاي قونجىعىن ەرتكەن قوڭىر ايۋ شىعىپ، بالىق­شىعا ەش كوڭىل اۋدارماي قارسى سۋ جاعاسىنان بالىق اۋلاي باستاعانىنا كوڭىل اۋدارادى. الگى ايۋدىڭ بالىق اۋلاۋ شەبەرلىگىنە تاڭعالىپ، ونىڭ ءىس-ارەكەتىنەن كوزىن الماي وتىرعاندا اناسىنىڭ قاسىندا اسىر سالىپ، ارى-بەرى شاپقىلاپ جۇرگەن كىشكەنتاي قونجىق ابايسىزدا اعىسى قاتتى وزەن سۋىنا توپ ەتىپ ءتۇسىپ كەتەدى. اساۋ تولقىن كونجىق­تى سۋعا ءبىر باتىرىپ، ءبىر شىعارىپ اعىزىپ الا جونەلەدى. بالىقشى ۋاقىت جىبەرمەي جاعا بويى جۇگىرە وتىرىپ مۇمكىندىگى بار ءبىر جەردە وزەنگە ءتۇسىپ، سۋدا اعىپ كەلە جاتقان قونجىقتى امان-ەسەن جا­عاعا شىعارادى. ونىڭ بار ءىس-ارەكەتىن كورىپ تۇر­عان ايۋ، وزەندى مالتىپ، بۇل وتىرعان جاعاعا جە­تىپ، قونجىعىن ەرتىپ ورمانعا ەنىپ كەتەدى. كەش­كە قاراي بالىق اۋلاۋعا قايتا بارعان بالىقشى وتىرعان ايماققا الگى ايۋ قونجىعىمەن بوي كور­سەتەدى. بالىقشىدان تاياق تاستام جەردەن ول دا با­لىق اۋلاپ، بىرەر ساتتە ءبىراز بالىقتى جاعاعا جيناپ تاستايدى. سودان كەيىن باسىن كوتەرىپ، بالىقشىعا قاراپ، دىبىسىن شىعارىپ، باسىن يزە­گەندەي بولادى دا، ورمانعا كىرىپ جوق بولادى. ءوز كوزىنە ءوزى سەنبەگەن بالىقشى ارى-بەرى، جان-جاعىنا قاراپ، جاعاداعى ايۋ جيناعان بالىقتاردى تەرىپ الىپ، ۇيىنە قايتادى. ەرتەڭىنە بالىق اۋلاۋعا بارعان الگى كىسى تاعى كەشەگىدەي ءىستىڭ كۋاگەرى بولادى. ايۋ ءبىراز بالىقتى جاعاعا شىعارىپ، ۇستا­عانىن ءبىر جەرگە ءۇيىپ، اسىر سالىپ ەركەلەگەن قوڭىر قونجىعىن ەرتىپ نۋ ورمانعا ءسىڭىپ كەتەدى. وسىنداي جايت بىرەر كۇن قايتالانادى. ورمان يەسى – ايۋدىڭ الگى ادام سەنبەس يگىلىكتى تىرلىگى بالىقشىنى ەرەك­شە تولعاندىرىپ، تاڭعالدىرادى. ەرتەگى سياقتى، باس­قا بىرەۋ سەنبەيتىن وقيعا. ايۋدىڭ بۇل ءىسى سۋعا اعىپ بارا جاتقان قونجىعىن قۇتقارعان ادامعا دەگەن اق نيەتى، جاساعان جاقسىلىعىنا «جاۋاپ» قوي دەپ ويىن تۇيىندەيدى. بايقاپ وتىرسىزدار، حالىق ارا­سىندا ءجيى ايتىلاتىن «بىرەۋگە جاساعان جاق­سى­لىعىڭ ەرتەلى-كەش جاقسىلىق بولىپ قايتادى»، – دەگەن پىكىردىڭ شىندىعى. جاقسىلىققا جاقسىلىق بولىپ كەرى ورالاتىنى الگى ايۋدىڭ ءىس-ارەكەتىنەن-اق بىلۋگە بولادى. ادام ەمەس، جابايى ماق ۇلىقتىڭ ءوزى باسقانىڭ جاساعان جاقسىلىعىن دۇرىس ءتۇسىنىپ، وعان وڭ كوزىمەن قاراعانى قانداي عانيبەت؟!
…تاياۋدا iسساپارمەن الماتىعا باردىم. ءجۇر­دەك پويىز تاڭعى ەلەڭ-الاڭدا الماتى-II ستان­سا­سى­نا كەلiپ توقتادى. سىرتقا اسىققان جولاۋشىلار قول جۇكتەرiن الىپ، ەسiككە قاراي ۇمتىلۋدا. اسى­عىپ-ۇسiككەن جولاۋشىلاردى جولسەرiك جiگiت ۆاگون­نان تۇسۋگە كومەكتەسiپ باعۋدا. قولىندا اۋىر ەكi سومكەسi بار تال شىبىقتاي قارا كوز نازiك قىز ۆاگوننان شىعىپ، جان-جاعىنا قاراپ بiرەۋدi iزدە­گەندەي بولدى. جاقىن ماڭدا جۇك تاسۋشىلار كورiنە قويمادى. اقىرى الگi قىز اۋىر جۇگiن كوتەرمەك بولىپ الەكتەنiپ كوردi. قايدان، تال شى­بىقتاي بەلi مايىسىپ، كوتەرۋگە قاۋقارى جەتپەدi. كورشi كۋپەدە بiرگە كەلگەن جولاۋشى قىزعا جانىم اشىپ، بiر سومكەسiن بوس قولىما الدىم. جا­نى­مىز­دان ءوتiپ بارا جاتقان مۇرتى قياقتاي جاس جiگiتكە: «مىنا قارىنداسىڭنىڭ جۇگiن ۆوكزال الدىنا دەيiن جەتكiزiپ بەرەلiك، قولىڭىز بوس كورiنەدi، كومەكتەسiڭiز» دەپ ۇسىنىس جاسادىم. سوندا الگi جiگiت: «مەن گرۋزچيك ەمەسپiن، كەشiرiڭiز!» دەپ الا كوزiمەن باجىرايا قاراپ، ءسوزiن كەلتە قايىرىپ، ءوز ءجو­نiنە كەتە باردى. نە دەرسiڭ وعان؟ مەن ءوزiمنiڭ جەڭiلدەۋ سومكەمدi الگi قىزدىڭ قولىنا ۇستاتىپ، ونىڭ ەكi اۋىر سومكەسiن ۆوكزال الدىنداعى تاكسي ايالداماسىنا دەيiن جەتكiزiپ بەردiم.
– ۇلكەن باسىڭىزبەن كiشiرەيiپ، ماعان كومەك­تەس­تiڭiز. راقمەت، كوپ جاساڭىز، اعاي! سiزدiڭ ال­دىڭىز­دا ءبiرتۇرلi ىڭعايسىز، تiپتi ۇيات بولدى. اۋىل­عا بارىپ ەدiم، اكە-شەشەم قوياردا-قويماي قا­لا­دا تۇراتىن بiزگە، قىزدارىنا، «قىسقى سىباعا­لارىڭدى الا كەت» دەپ بولماعاننان كەيiن، كوڭiل­دەرiن قيماي، جۇكتەرiمدi اۋىرلاتىپ العانىم…
– وقاسى جوق. وسى قالادا مەنiڭ دە سەندەي قى­زىم بار. سەنiڭ قينالىپ تۇرعانىڭدى بايقاپ، كوز ال­دىما سول قىزىم ءتۇسiپ، قولعابىس تيگiزەيiن دە­دiم. قولدان كەلسە ادامدار بiر-بiرiنە قول ۇشىن بە­رiپ، جاقسىلىق جاساۋعا، كومەك كورسەتۋگە ۇم­تى­لىپ تۇرۋ كەرەك ەمەس پە؟ سوندىقتان سەن ەشبiر ىڭعايسىزدانبا، ءبارi ورىندى، قىزىم.
– جولىڭ بولسىن! – دەپ كەزەكتەگi تاكسيگە وتىر­عىزىپ جiبەردiم. سول بiر شاعىن كورiنiس بiراز ۋا­قىتقا دەيiن ەسiمنەن شىقپاي، كەيiن دە مەزگiل-مەزگiل ويىما ءتۇسiپ ءجۇردi.
ءيا، بايقاسام، قازiرگi ۋاقىتتا ادامدار ارا­سىن­دا ادامگەرشiلiككە ءتان iزگi، يگiلiكتi iستەر ازايىپ بارا جاتقان سەكiلدi بولادى دا تۇرادى. ءاربiر iس-ارەكەتiن ولشەپ، جاساعان جاقسىلىعىن، كو­مەگiن، اتقارعان قىزمەتiن، جاردەمiن «ساتىپ»، پۇل­داپ، اقشاعا اينالدىراتىندار سانى قازiرگi قوعامدا كوبەيiپ بارا جاتىر ما، وسى؟ جوق، الدە مەن قاتەلەسەمiن بە؟ ىلايىم، سولاي بولعاي…
بiردە قالا ورتالىعىنداعى تولەم جاسايتىن كاس­سا الدىنا كەزەك ۇزاققا سوزىلىپ كەتتi. كەزەك­تiڭ ارتىن الا قولىندا ءسابيi بار ورiمدەي جاس كە­لiن­شەك تۇردى. كەزەك باياۋ جىلجىپ، ۋاقىت تىم ۇزاق­قا سوزىلدى. بiرەر ۋاقىتتان كەيiن الگi كەلiن­شەكتiڭ قولىنداعى جاس بالاسى مازاسىزدانىپ، ىڭقىل-سىڭقىلعا باستى. كەلiنشەك ءارi-بەرi بالا­سىن الداندىرىپ، جۇباتپاق بولىپ باعىپ ەدi، جاس نارەستە ونىسىنا كونبەي جىلاي باستادى. كەلiن­شەك نە iستەرiن بiلمەي قاتتى ابىرجىدى. بiراق ونىڭ الدىندا كەزەكتە تۇرعاندار قۇلاقتارىنا قور­عاسىن قۇيعان جاندارداي، ەشتەڭە ەستiمەگەندەي، كورمەگەندەي كەيiپ بiلدiرiپ، جاس بالانىڭ جى­لاعانىنا سەلت ەتiپ، مiز باعار ەمەس. كەلiنشەك نارەس­تەسiن قولىنا كوتەرiپ، تەربەپ تۇر. وعان كونەر بالا جوق. كوپ iشiندە، ءسiرا، قايىرىمدى، جانى iزگi بiر ادام تابىلار ما ەكەن؟ سول كەزدە كاسسا تەرەزەسiنە جاقىنداپ قالعان جiگiت اعاسى ابىرجىعان كەلiنشەككە ءوز كەزەگiن ۇسىندى. باسقالار الگi ازاماتتىڭ الگi وڭ iسiن دۇرىس كورiپ، بويىنان ادامي قاسيەتiن جوعالتپاعان جانداردىڭ ءالi دە ورتامىزدا بار ەكەنiن مويىنداپ، ەشبiرi ريزاشىلىعىن بiلدiرە قويمادى. اتتەڭ…
«جاقسىمەن جاناسىپ ءجۇر، جارلىعا قاراسىپ ءجۇر، شالقۋدىڭ شاماسىن بiل، اق-قارانىڭ اراسىن بiل» نەمەسە «قۇرداسىڭا قۋانىش بول، سىرلاسىڭا سىنىق بول، جىلاعانعا جۇبانىش بول، تۋىسىڭا تۇ­نىق بول» دەپ قازاقتىڭ دارىندى جازۋشىسى تۇت­قاباي يمانبەكوۆ جازعانداي، كەيدە جان-جاعىمىزعا ويلى كوزبەن قاراپ، شالقۋدىڭ شاماسىن بiلiپ، سانامىزدى «سالماقتاپ» قويعان دا ارتىق ەمەس-اۋ، تەگi. ايتپەسە ادامدار بiر-بiرiنە جاقسىلىق جاساۋدان، قامقور بولۋدان، قينالعانعا قول ۇشىن بەرۋدەن قالىپ، دۇنيەقوڭىز، تاسباۋىر، قورقاۋ قاسقىرعا اينالماي ما؟!
قاسقىر دەگەننەن ەرىكسىز ويىما كورنەكتى جازۋشى نەسىپبەك ءداۋ­تاي ۇلى­نىڭ تاياۋدا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاق­ستان­دا» جاريالانعان «كىسى يەسى» دەگەن اڭگىمەسى كەلەدى. اۆتور اشتىق جىلدارى بولعان سۇمدىق وقيعانى سۋرەتتەيدى. اشتىقتان ابدەن تارىعىپ، قات­تى قينالعان ءبازبىر جان­د­اردىڭ اقىل-ەسى اۋىپ، اش قورقاۋداي ەش قور­عانسىز با­لالارعا اۋىز سالۋ­عا بارعا­نى جايلى دە­رەك­تەر بار («شترافبات» كينو­سە­ريا­لى، اقىن جاقان سىز­دىقوۆ­تىڭ «ءالي قارتتىڭ اڭگىمەسى» اتتى بال­لاداسى، جازۋ­شىلار مان­سۋر گاتاۋ­لين، نەسىپبەك ءداۋ­تاي­ ۇلى جانە ت.س.س.).
نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ اڭگىمەسىندە اڭ­­شى­لاردان قاشقان قاسقىردىڭ جان ساۋعالاپ كەلىپ قورا جانىن­دا تۇرعان كىسىگە «ماعان كو­مەك­تە­سىڭىزشى، ساداعاڭ كە­تەيىن!» دەپ قىڭسىلاپ، جالىن­عان­داي بولىپ ال­دى-ارتىنا قاراماي قوراعا كىرىپ كەتىپتى. قاسقىردى قۋ­عانداردىڭ سۇراعىنا قورا يەسى: «جاڭا بىلاي قا­راي زۋ ەتە ءتۇستى» دەپ مۇلدەم باسقا جاققا جول ءسىل­تەپ جىبەرەدى. الگى كوك ءبورى ءوزىن ولىمنەن قورعاپ قال­عان، اشتىقتان قينالعان كەيىپكەرگە بىرنەشە رەت كومەككە كەلەدى ء(ۇي ماڭىنداعى جىراعا اكەپ قا­­ماعان ارقار جانە دە بىرنەشە كورىنىستەر). كوكجال كوزگە بىردە كورىنىپ، بىردە كورىنبەي ءجۇرىپ، تالاي جاقسىلىق جاسايدى. «امان قالعىلارىڭ كەلسە، بالانى بىزگە تاستاڭدار دا وزدەرىڭ كەتە بەرىڭدەر» دەپ ارتىنان قالماي كەلە جاتقان ۇشەۋ. جاس بالاسى مەن ايەلىن قورعاپ قالۋ ءۇشىن ءوز جا­نىن پيدا ەتكەن باس كەيىپكەر ەر-ازاماتتىڭ ىسىنە ري­زاشىلىق سەزىممەن قارايسىڭ. بالاسىن ارقا­لاعان انا سونىڭ ارقاسىندا ءتور­كىنىنە امان-ەسەن جەتەدى. بۇل جەردە ءبىزدىڭ ايتارى­مىز، كوك ءبورى ادام­نىڭ جاساعان جاقسىلىعىن ۇمىتپاي، وعان ءبىر­نە­شە رەت كومەككە كەلۋى. «قاس­قىر دا قاس قىل­ماي­دى جول­داسىنا» دەگەن قازاقتىڭ ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.
ءيا. ادامدارعا نەعۇرلىم جاقسىلىق كوپ جا­سا­ساڭ، العىستى كوپ الساڭ، سوعۇرلىم جولىڭ بو­لىپ، جۇرەگiڭ جىلىپ، جانىڭا بiر جايدارى تىنىشتىق كەلەتiنi حاق. قارا نيەتتi، نەگiزسiز قيانات جاساعان ادامداردىڭ تىنىش ۇيىقتاۋى نەعايبىل. مىنا كەڭ جارىق دۇنيەدە بiز قوناق ەكەنiمiزدi ولار نەگە ەستەن شىعارادى؟! ادام دەگەن اتىمىزعا iسiمiز ساي بولۋى كەرەك ەكەنiن، مۇسىلمان ەكەنiمiزدi بiر ءسات تە ۇمىتپاۋ قاجەتتiگiن، قولىڭنان كەلسە الدىڭا الاقان جايىپ كەلگەن مۇقتاج جانعا كومەگiڭدi اياماۋ كەرەكتiگiن ءومiر دەگەن كەرۋەننiڭ جولاۋ­شىلارى بiلiپ جۇرسە، ارتىق بولماس-اۋ دەگەن ويعا كەلەسiڭ. بايلىق تا، قىزمەت تە ادامعا ماڭگiلiك جولداس بولمايدى، ولاردى دانىشپان حالقىمىز سوناۋ قيىن كەزەڭدە-اق «قولدىڭ كiرi» دەپ قاراعان. مiنە، وسىلاي وي قۋىپ كەتە باردىم…

ساعىندىق وردابەكوۆ،
دارىگەر-حيرۋرگ،
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،
پروفەسسور،
قازاقستان جۋرناليستەر
وداعىنىڭ مۇشەسى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button