قارۋلى كۇشتىڭ قالقانى قارۋ عانا ەمەس

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن ءوز الدىنا قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋ تۋرالى ماڭىزدى مىندەت قويدى. العاش 1991 جىلى 25 قازاندا ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان قور­عانىس كوميتەتى كەيىن 1992 جىلى 7 مامىردا قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ءدال وسى كۇننەن باستاپ قازاقستان تەرريتورياسىنداعى كسرو ءاس­كەري كۇشتەرىنىڭ ەسەبىندەگى اسكەري م ۇلىكتەر قازاقستان قۇ­زىرەتىنە بەرىلدى.

ەگەمەندىك الىپ، ەڭسەمىزدى تىك­تە­گەن ساتتەن باستاپ ەلباسى ن.نازار­باەۆ اسكەري ءبىلىم بەرۋ، ۇلتتىق كادر دايارلاۋ ءىسىن الدىڭعى ورىنعا قويدى. سەبەبى كەڭەس وداعى ىدىراپ، بىرىككەن ارميا تاراعان كەزدە ءبىزدىڭ ەلدە اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن كەيبىر ازا­ماتتار تمد-نىڭ وزگە ەلدەرىنە قو­نىس اۋدارا باستادى. وسىلايشا كا­سىبي مامانداردى دايارلاۋعا مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە ماڭىز بەرىلدى. ال الەمدىك ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن زا­ماناۋي الەۋەتتى اسكەر جاساقتاۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ول اسكەري تەحني­كالار مەن قارۋ-جاراقتى جەتىلدىرۋ عا­نا ەمەس، سونىمەن قاتار ءبىلىمدى، شەت تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن، ناعىز اسكەري ەليتانى دايارلاۋ.
ەلىمىزدە كاسىبي اسكەري ماماندار دايارلاۋ «ءبىلىم بەرۋ تۋرالى» زاڭعا ءساي­كەس بەس دەڭگەيدى: ورتا ءبىلىم، تەح­ني­كالىق جانە كاسىبي ءبىلىم – ما­گيست­راتۋرا جانە دوكتورانتۋرا، قوسىمشا ءبىلىم – اسكەري كافەدرا، قايتا دايار­لاۋ جانە بىلىكتىلىكتى كوتەرۋدى قامتي­دى. بۇگىندە ەلىمىزدە باكالاۆريات باع­دارلاماسى بويىنشا اسكەري ما­مانداردى دايارلايتىن ءۇش اسكەري جوعارى وقۋ ورنى بار. ولار – قۇر­لىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى، راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋتى،
ت.بي­گەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعا­نى­سى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى.
قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينس­تيتۋتىنىڭ تاريحى سوناۋ 1970 جىل­دان باستاۋ الادى. بىلتىر ءاس­كەري ينستيتۋت جارتى عاسىرلىق مە­رەيتويىن اتاپ ءوتتى. ال 2020 جىلعى 11 قىركۇيەكتەگى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ءبى­لىم ورداسىنا ارميا گەنەرالى سا­عادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ ەسىمى بەرىل­دى.
ينستيتۋت بۇگىندە 12 ماماندىق بويىنشا قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ جو­عارى مامانداندىرىلعان وفيتسەر­لەرىن دايارلايدى. سونداي-اق زامان تالابىنا ساي جاڭا ماماندىقتاردى دا وقىتىپ جاتىر. مىسالى، وقۋ ورنى اسكەري مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋ جانە رادياتسيالىق حيميالىق جانە بيولوگيالىق قورعاۋ قىزمە­تىنىڭ وفيتسەرلەرىن دايارلايدى.
ينستيتۋت اسكەري سالادا جاڭا بۋىن تاربيەلەۋ ىسىندە تەوريا مەن ءتا­­­­جىريبەنى قاتار ۇشتاستىرىپ وتىر. لەك­تسيا تىڭداۋعا ارنالعان اۋديتو­ريا­لار عىلىم مەن تەحنيكانىڭ وزىق جابدىقتارىمەن قامتاماسىز ەتىل­گەن. بولاشاق وفيتسەرلەر وقى­تۋ­دىڭ زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرال­دارى، كومپيۋتەرلىك جانە ەسەپتەۋ اپ­پاراتتارىن كەڭىنەن قولدانادى. بۇل – الەمدىك ستاندارتقا ساي اسكەري ما­مانداردى وقىتۋ مەن تاربيەلەۋ ءىسىن­دە اسا ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن وقۋ ورنى 13 مىڭ­نان استام وفيتسەردى دايارلاپ شى­عارعان. ونىڭ 80-نەن استامى قا­زاقستاندا جانە شەتەلدە گەنەرال شە­نىن يەلەنگەن. اسكەري وقۋ ورنى­نىڭ 400-دەن استام تۇلەگى ءوزىنىڭ ءاس­كەري مىندەتىن اۋعانستان سەكىلدى الەم­نىڭ «ىستىق نۇكتەلەرىندە» ات­قارعان. تاجىكستان مەن يراكتاعى بەي­بىتشىلىك وپەراتسيالارىنا قاتىس­قانى ءۇشىن جوعارى ۇكىمەتتىك ناگرا­داعا يە بولعان ينستيتۋت تۇلەكتەرى دە از ەمەس.
قازىرگى تاڭدا راديوتەحنيكا ما­ماندىعى بويىنشا وفيتسەر-ين­جە­نەرلەردى دايىندايتىن ورتالىق ازيا­داعى تۇڭعىش ءارى جالعىز جو­عارى وقۋ ورنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە. ول – راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋتى. ينس­تيتۋتتىڭ قۇرىلۋى مەن دامۋ تاريحى وتان­دىق اسكەري ءبىلىم جانە عىلىم جۇيە­سىنىڭ دامۋ جولىمەن تىعىز بايلانىستى.
زەنيتتى زىمىراندى، راديوتەح­ني­كالىق اسكەرلەرى، اۆياتسيانى را­ديوتەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ ءبو­لىمدەرى، بايلانىس اسكەرلەرى، قارۋ-جا­راق­تى باسقارۋدىڭ اۆتوماتتان­دىرىل­عان جۇيەلەرىنىڭ ينجەنەرلەرى، سونداي-اق اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قور­عاۋ سالاسىنىڭ ماماندارىن دايار­لايتىن وقۋ ورنى ەلىمىزدىڭ قور­عانىس سالاسىن نىعايتۋعا ءوز ۇلەسىن قو­سىپ كەلەدى. ينستيتۋت ەلىمىزدىڭ ءاس­كەري سالاسىنا قاجەتتى مامان­دار­دى وقىتۋمەن قاتار، ۇجىمدىق قاۋىپ­سىزدىك كەلىسىمى ۇيىمىنىڭ باع­دار­لا­ماسى بويىنشا قىرعىز رەسپۋبلي­كا­سى، وزبەكستان، تاجىكستان رەسپۋب­لي­كالارىنان كەلگەن ماماندارعا ءبىلىم بەرەدى. وسى ورايدا قورعانىس سالا­سى­نىڭ ۇزدىك ماماندارىنىڭ شەتەلدە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگى بار ەكەنىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
بولاشاق اسكەري قىزمەتكەرلەر­دىڭ تەوريالىق ءبىلىمى ناتيجەلى بولۋى ءۇشىن ول پراكتيكالىق ساباقتارمەن تو­لىعۋى قاجەت. كۋرسانتتار تەوريا­لىق ءبىلىمىن ينستيتۋتتىڭ وقۋ ورتا­لى­عىندا جەتىلدىرە وتىرىپ، شىنايى جاۋىنگەرلىك تەحنيكالاردا ءتاجىري­بە­دەن ءوتىپ، راديولوكاتسيالىق بەكەت­تەر مەن بايلانىس اسكەري تەحنيكا­لارىندا قىزمەت كورسەتەدى.
وقۋ ورنى قۇرىلعالى بەرى اسكەري ءبى­لىم بەرۋ سالاسىندا جەتەكشى وقۋ ور­­نىنا اينالدى. ينستيتۋت قىزمەت­كەر­لەرى مەن كۋرسانتتارىنىڭ KADEX حالىقارالىق قارۋ-جاراق جانە اسكەري تەحنيكا كورمەسىنىڭ جۇمى­سىنا دا بەلسەندى قاتىسىپ ءجۇر. ال مۇن­داي حالىقارالىق كورمەگە قا­تىسۋ ءۇشىن كۋرسانتتاردىڭ دەنە دايىن­­دىعىن قالىپتاستىرۋعا ءجىتى كوڭىل ءبولىنۋى قاجەتتىگى ايتپاسا دا ءتۇ­سىنىكتى. ءبىلىم الۋمەن قاتار سا­لاۋات­­تى ءومىر سالتىن قالىپتاس­تى­رىپ جۇرگەن كۋرسانتتارعا وقۋ بازا­سىندا ءتۇرلى سپورتتىق جارىستار ءجيى ۇيىمداستىرىلادى.
اسكەري ماماندار دايىندايتىن تاعى ءبىر وقۋ ورنى – ت.بيگەلدينوۆ اتىن­داعى اۋە قورعانىسى كۇش­تە­رى­نىڭ اسكەري ينستيتۋتى. اسكەري ۇشقىش­تار جانە ۇشاقتار مەن تىكۇ­شاق­تارعا تەحنيكالىق قىزمەتتەر كورسەتەتىن جانە اسكەري ماماندار دايارلايتىن ورتالىق ازياداعى جال­عىز اسكەري وقۋ ورنى. سوناۋ 1974 جى­لى قۇرىلعان ۋچيليششەدە مىڭ­داعان ازاماتتىق اۆياتسيا ۇشقىش­تارى دايارلانىپ، سول ماماندار قازىر الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەك ەتىپ جاتىر. بايتاق جەردىڭ بۇتىندىگىن قورعاۋ ءۇشىن اۋەدە ۇشىپ جۇرگەن اسكەريلەر قاتارى جىلدان-جىلعا جاس ماماندارمەن تولىعىپ وتىر.
وندا كۋرسانتتار 4 جىل بويى ءاس­كەري ماشىقتارىن جەتىلدىرىپ، اۆيا­تسيانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرەدى. سونداي-اق ولار ۇشاقتار مەن تىكۇ­شاقتاردى باسقارۋدى ۇيرەنەدى. تىكۇشاقتى باسقارماس بۇرىن ولار تەوريالىق ءبىلىم الادى. العان ءبىلى­مىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋ جولىن­دا كۋرسانت ينسترۋكتورمەن بىرگە اۋەگە كوتەرىلىپ، ارنايى مارشرۋتپەن ءجۇ­رىپ وتەدى. كۋرسانتتىڭ اۋەدە ۇشۋى­نا 50 ساعات ۋاقىت بەرىلەدى. ول 20 سا­عاتتى ينسترۋكتورمەن وتكىزەدى، قال­عان 30 ساعاتتا ۇشاقتى ءوزى باس­قارا­دى. ينسترۋكتورمەن وتكىزەتىن 20 ساعات وتە ماڭىزدى، ويتكەنى كۋر­سانت­تىڭ بولاشاقتا اۋەگە جالعىز كو­تەرىلۋى نەمەسە كوتەرىلمەۋى وسى ساتتە شەشىلەدى.
بۇگىندە جوو تەك قورعانىس مي­نيسترلىگى اۋە قارۋلى كۇشتەرى ءۇشىن عانا ەمەس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتى، ءىىم اۆياتسيالارىنا كادرلار دايار­لايدى. ەلىمىزدىڭ اۋە قورعانى­سىن­دا جۇرگەن وفيتسەرلەردىڭ 70 پايى­زى وسى اسكەري ينستيتۋتتىڭ ءتۇ­لەگى.
ەلىمىزدە اسكەري مامانداردى دايارلايتىن ورتا جانە جوعارى ار­ناۋلى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى قا­تارىندا الماتى جوعارى اسكەري اكا­دەمياسى، شەكاراشىلاردىڭ جو­عارى اسكەري ينستيتۋتى، اسكەري-تەڭىز ينستيتۋتى، قازاقستان ءىىم ىشكى ءاس­كەرلەرى اسكەري ينستيتۋتى،
ش.ءۋالي­حانوۆ اتىنداعى كادەت كور­پۋسى، جو­عارى وقۋ ورىندارى جانىن­داعى وفي­تسەرلەر دايارلايتىن اسكەري كا­فەدرالار، كۋرستار، س.نۇرما­عان­بەتوۆ اتىنداعى «جاس ۇلان»، الما­تى­داعى ب.مو­مىش ۇلى اتىنداعى ءجا­نە قار­ا­عاندى، شىمكەنت قالالا­رىن­داعى ءاس­كەري باعىتتاعى ورتا ارناۋلى مەك­تەپتەرى بار.
اسكەري كادرلاردى دايارلاۋ جۇيە­سى وتاندىق اسكەري ءبىلىم مەن عى­لىم­نىڭ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. جالپى اسكەري قىز­مەت­كەر­دىڭ تەوريالىق دايىندىعى مەن جاۋىنگەرلىك تەحنيكانى، قارۋ-جا­راقتى جەتىك مەڭگەرۋى، ادامدارمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلۋى، ءوزىنىڭ اسكەري مىندەتتەرىن تەرەڭ ءتۇسىنۋى مەن ءوز مىندەتىن سوڭىنا دەيىن اتقارۋعا دايىندىعى وتانىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ الەۋەتىن تانى­تادى. ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوز سوزىندە: «تاۋەلسىزدىك تۋىن تىگۋگە قانشالىقتى قا­جىر-قايرات كەرەك بولسا، ونى قۇلاتپاي ساقتاپ قالۋعا سونشالىقتى قا­جىر-قايرات كەرەك» دەگەن بولاتىن.
الداعى جىلى قازاقستان قارۋلى كۇش­تەرىنىڭ قۇرىلعانىنا 30 جىل تو­لادى. شيرەك عاسىردان استام ۋا­قىت ارالىعىندا ەلىمىزدە ۇلتتىق كادر دايارلاۋ جۇيەسى قالىپتاستى. اسكەري ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى­نىڭ وقۋ پروتسەسىنە وزىق تەحنولو­گيالار ەنگىزىلىپ، مامانداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن وقۋ-ادىستەمەلىك بازا كەڭەيتىلدى، ءبىلىم بەرۋ ءىسى زامان تالابىنا ساي جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىن­دە ەلىمىزدىڭ اسكەرى قايتا قۇرىلىپ، جاس وفيتسەرلەردىڭ جاڭا بۋىنى قا­لىپ­تاستى.
قازاقستان ءوزىنىڭ قورعانىس قا­بى­لە­تىن نىعايتۋعا، بىلىكتى، كاسىبي ار­ميا كۇرۋعا باسا نازار اۋداردى. مەم­لەكەت اسكەرىن جاھاندىق سىن-قا­تەر­لەر مەن وزگەرىستەرگە بەيىمدەي وتى­رىپ جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماڭىزدى. ءسو­زى­مىزدى ناقتىلاساق، اسكەري ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ، سۇرا­نىسقا ساي جەتىلدىرۋ، اسكەري دايىن­دىق­تى ارتتىرۋ، سونداي-اق جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا اتسالىسۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button