ەلوردا – ەگەمەندىك جەمىسى

وسىدان 23 جىل بۇرىن 6 مامىردا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن اقمولا اتاۋى استانا بولىپ وزگەرتىلدى. بۇل الاتاۋدان سارىارقا توسىنە بەت تۇزەگەن قازاق كوشىنە جاڭا سەرپىن، بارشا قازاق حالقىنا بولاشاققا دەگەن ۇلكەن ءۇمىت سىيلاعانى ءسوزسىز.

ەگەمەندىك الىپ، ەل بولىپ ەڭ­سە­مىزدى تىكتەي باستاعان ءسات­تەن ەل استا­ناسىن الماتىدان اق­مو­لاعا كو­شىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلە باس­تا­دى. العاشقىدا استانانى جاڭا ورىن­عا كوشىرۋ تۋرالى پرەزيدەنت ويىن قولداعاندار از بولدى دەپ جا­زادى اكا­دەميك، مەملەكەت جانە قو­عام قاي­راتكەرى كەنجەعالي ساعا­ديەۆ. «سول ۋاقىتتا پرەزي­دەنت باس­­­­­­شى­لى­عى­مەن جۇمىس ىستەگەن مەم­لەكەتتىك كەڭەس­تىڭ 1993 جىلعى كە­زەكتى ءبىر وتى­رىسى ءالى ەسىمدە. قۇ­را­مىندا سا­لىق زيمانوۆ، شەرحان مۇرتازا، يۆان ششەگوليحين، جا­باي­حان ءاب­دىلدين، ماناش قوزىباەۆ سىن­دى باس­قا دا ەل اعالارى مەن قاي­­رات­كەر­لەر بار كەڭەس كۇن ءتار­تى­بىندەگى ءما­سە­لەلەردى قاراپ، شەشىم قا­­بىلداپ، تا­راۋعا اينالعاندا نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى باسقالارعا راح­مەتىن اي­تىپ، بىزدەن – كەڭەس ءمۇ­شە­لەرىنەن تا­عى ءبىر ماسەلە جونىندە ءپى­كىر ال­ماسۋ ءۇشىن كىدىرە تۇرۋدى ءوتىن­دى. ءبىز ورىن­دارىمىزعا قايتا جاي­عاسقاندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «اس­تانانى الما­تىدان ەل ورتاسىنا – اقمولاعا اۋىس­تىرۋ كەرەك دەگەن ويىم بار. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بولاشاق دامۋىن جاڭا استانادان باستاساق دەي­مىن. سىزدەر بۇعان قالاي قاراي­سىز­دار» دەپ سۇرادى. ءبىز، كەڭەس ءمۇ­شە­لەرى، بۇ­رىن ويعا كەلمەگەن، با­رىنشا تىڭ، ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىن وسىن­داي سونى پىكىرگە: «اقمولانىڭ اۋا­سى جاق­سى، بىراق ويلانۋ كەرەك» دە­گەن مار­دىمسىز ءبىر-ەكى سوزدەن ار­تىق ەشتەڭە ايتا المادىق.
وسىلاي دەسەك تە، مىناۋ الاي-ءتۇ­لەي باستالعان جاڭا زا­ماندا، ەلىمىزدە ءبىر جارىم جىل­داي ءجۇرىپ جات­قان نارىق ەكو­نو­مي­كا­سى وڭ ن­اتيجە بەرمەي، كەرىسىنشە، ەكو­­نوميكانى تىعىرىققا تىرەپ، حا­لىق تۇرمىسى كۇرت تومەندەگەن تۇس­تا، قالتا بوس، قارجى تاپشى كەز­دە مۇنداي اۋقىمدى جوبانى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس قوي. الماتى سياق­تى جىلى ورنىمىزدان باسقا جەر­گە كوشۋ بۇل ءبىر ورنى جوق قيال ەمەس پە دەگەن كۇدىك تە ويىمىزدا تۇر­دى. كوپ ۇزاماي بۇل سونى جاڭا­لىق حالىققا تارادى. ەل ىشىندە، باس­پاسوز بەتتەرىندە، دەپۋتاتتار ارا­سىندا، ءارتۇرلى باسقوسۋلاردا اس­تانا تۋرالى قىزۋ پىكىرتالاس باس­تالدى. مۇنداي پىكىرتالاستار كوپكە دەيىن، 1997 جىلدىڭ قىسىندا اس­تا­نا الماتىدان اقمولاعا كوشكەنگە دەيىن جالعاستى»، – دەيدى ءوز ەستە­لى­گىن­دە اكادەميك ك.ساعاديەۆ.
كەشە عانا تاۋەلسىزدىك كۇن كەش­كەن حالىق استانانى ار­قاعا كوشىرەمىز دەگەنگە يلانا قوي­ماعانى راس. بۇل يدەيا ءتىپتى ورىن­دالماس ارمانداي كورىندى. ەل­با­سى اقمولا قالاسىنىڭ تاۋەلسىز مەم­لەكەتىمىزدىڭ استاناسى بولىپ تاڭ­دالۋىنا 32 نەگىزگى ولشەمدى كور­سەتىپ، دەپۋتاتتار الدىندا تاريحي بايان­داما جاسادى. ەڭ ماڭىزدى سە­بەپتەرىنىڭ اراسىندا: الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق، ەكولوگيالىق، گەو­ساياسي، ساياسي-ەكونوميكالىق، كولىك ينف­راقۇرىلىمى، ينجەنەرلىك-كوم­مۋنيكاتسيالىق، قۇرىلىس، ەڭبەك رە­سۋرستارى ت.ب. مۇمكىندىكتەر بار ەدى. وسىلايشا 1994 جىلعى 6 ءشىل­دە­دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جو­عارعى كەڭەسى «قازاقستان رەس­پۋب­لي­كا­سىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ­تىڭ مەملەكەت استاناسىن اقمولا قا­لاسىنا اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنى­سى­نا كەلىسىم بەرىلسىن» دەگەن شەشىم قا­بىلدادى. بۇل ەل تاريحىندا-
عى اي­تۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولا­تىن.
ەل استاناسىن اۋىستىرۋعا جو­عا­رىدا اتالعان سەبەپتەردەن ءبو­لەك قانداي جاعدايلار تۇرتكى بول­عانى تۋرالى ەلباسى ءوزىنىڭ «تاۋەل­­سىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا: «قا­زاق­ستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ جو­باسى كەزدەي̆سوق پاي̆دا بولعان جوق. تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باس­تاپ جاڭا جاعداي̆، سول جاعداي̆ ەرەك­شەلىكتەرىن كولدەنەڭ تارتقان ءمۇل­دە باسقا مەملەكەتتىك احۋال قالىپ­تاس­تى. قازىرگى ۋاقىتتىڭ شىندىعى مەن بىرقاتار گەوستراتەگيالىق فاك­­تورلار ءبىزدى ءوز گەوساياسي كەڭىس­تى­گى­مىزدى قاي̆تادان قالىپتاستىرۋ پرو­تسەسىنە جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋ­عا ماجبۇرلەدى» دەپ جازدى.
اقمولانى استانا ەتۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جو­عارعى كەڭەسىنىڭ 1994 جىلى 6 ءشىل­دە كۇنى قابىلدانعان شەشىمىنەن كەيىن ەلوردادا قۇرىلىس جۇمىس­تارى قىزۋ باستالىپ كەتتى. 1996 جىلعى 6 شىلدەدە قازاقستان ۇكىمەتى «قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استا­ناسىن كوشىرۋ تۋرالى» تاريحي قاۋ­لى قابىلدادى. ءبىر جىلدان كەيىن ال 1997 جىلعى 20 قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى «اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ استاناسى دەپ جاريالاۋ تۋرا­لى» جارلىققا قول قويدى.
1997 جىلعى 10 جەلتوقساندا اق­مولا قالاسى رەسمي تۇردە ەل استا­ناسى مارتەبەسىنە يە بولدى. ءدال وسى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى، ۇكىمەت پەن پارلا­مەنت­تىڭ باسشىلارى قازاقستان استاناسى تۋرالى ەل حالقىنا جولدانعان ءۇن­دەۋگە قول قويدى. ال جاڭا استا­نا­نىڭ رەسمي تۇساۋكەسەر تويى 1998 جىل­عى 10 ماۋسىمعا بەلگىلەندى.
ءدال وسى تۇستا ارحەولوگ كە­مەل اقىشەۆ نۇرا مەن ەسىل وزەندىرىنىڭ تارماقتارىنا ۇلكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى باستاعان بو­لاتىن. 1998 جىلى مەملەكەت باس­شى­سى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىر­ما­سى­مەن ەسىل ارحەولوگيالىق ەكس­پە­ديتسياسى قۇرىلدى. وعان ك.اقىشەۆ جەتەكشىلىك ەتتى. وسىلايشا قيراعان قالاشىق ورنىندا قازبا جۇمىس­تارى باستالىپ كەتتى. استانا قالاسى ماڭى­نان تاريحى VIII عاسىردان باس­تاۋ الاتىن، XVI-XVII عاسىرلارعا دەيىن ەجەلگى بوزوق قالاسى ورنى­نىڭ تابىلۋى تاڭعاجايىپ وقيعا بولدى. باس قالامىزدىڭ تاريحى سو­ناۋ دەشتى-قىپشاق كەزەڭىندە ءداۋىر­لەگەن بوزوق قالاسىنان باس­تالاتىنى دالەلدەندى.
بۇگىندە باتىس پەن شىعىس ءور­كە­نيەتىنىڭ التىن كوپىرىنە اينالعان شاھار الەمدەگى ەڭ ءساۋ­لەت­تى قالالاردىڭ بىرىنە اينالدى. اس­تا­نا سوناۋ 1999 جىلى-اق يۋنەسكو شەشىمىمەن «بەيبىتشىلىك قالاسى» اتانعان بولاتىن. بۇل ماراپات از عانا ۋاقىت ىشىندە الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق، ساياسي جانە مادەني دامۋ سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ اي­تارلىقتاي جەتىستىككە جەتكەن الەم­نىڭ جاس قالالارىنا بەرىلەدى. سون­داي-اق ەلوردا 2000 جىلدان باس­تاپ استانالار مەن ءىرى قالا­لار­دىڭ حالىقارالىق اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى بولدى. وسىلايشا اينالاسى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە استانا سايا­سي، ەكونوميكالىق جانە مادەني ور­تالىق قانا ەمەس، حالىقارالىق ءما­سەلەلەردى تالقىلايتىن ديالوگ الاڭىنا، سونداي-اق ديپلوماتيا­نىڭ، بىتىمگەرشىلىك پەن حالىقارا­لىق دامۋدىڭ باستى الاڭىنا اي­نالدى. بۇگىندە ەلوردا ەۋرازيا كەڭىس­تىگىندە حالىقارالىق فورۋم­دار مەن كونگرەستەر وتەتىن ورتالىق­قا اينالدى. ماسەلەن، الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ سەز­دەرى، استانا ەكونوميكالىق فو­رۋمى، ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى، شىۇ مەن يىۇ-نىڭ مەرەيتويلىق سام­ميت­تەرى وتكىزىلدى. 2011 جىلى VII قىس­قى ازيا ويىندارىنىڭ قاتى­سۋ­شىلارى مەن قوناقتارىن قابىل­داسا، 2017 جىلى Eحرو-2017 حالىق­ارا­لىق كورمەسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىردى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ 2005 جى­لى جارىققا شىققان «ەۋرا­زيا جۇرەگىندە» اتتى ەڭبەگىندە: «قا­لالاردىڭ دا ادامدار سياقتى ءوز تاع­دىرى بولادى. ولاردىڭ ارقاي­سىسىنىڭ ءوز اتى، قايتالانباس ءومىر­بايانى، دۇنيەدە ەشبىر جەرگە ۇقسا­مايتىن وزىندىك ايرىقشا مىنەزى مەن بەلگىلەرى بار. ادامدار سياقتى ولار دا ءوز تاعدىرلارىمەن دارالا­نا­دى. بىرەۋلەرىنە «ماڭگى قالا» نە­مە­سە «الەم استاناسى» باقىتى بۇيىر­­سا، ەندى ءبىر قالالاردىڭ ماڭ­دايىنا وركەنيەتتەن تىسقارى جەتىمدىك كۇن كەشۋ، ەندى بىرىنە جەر بەتىنەن قۇرىپ كەتۋ جازىلعان. ءبۇ­گىنگى استانا مەن كەلەشەك استانا – بۇل ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ويلارىمىز مەن ۇمتىلىستارىمىزدىڭ ەڭ باستى جەمىسى» دەپ جازدى.
ەلباسى يدەياسىمەن ىرگەسى قا­لانعان ەلوردا از عانا ۋاقىت ىشىندە تاۋەلسىزدىك سيمۆولىنا اينا­لىپ، جالپىۇلتتىق يدەيا مارتەبە­سىنە يە بولدى. تاۋەلسىز قازاقستان مەن بەيبىت زاماندى بەينەلەيتىن استانا بۇگىندە بارشا قازاقتىڭ كوز قۋانىشىنا، ماقتانىشىنا اينا­لىپ وتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلور­دا­نىڭ 20 جىلدىق مەرەي­تويى­نا ارنالعان سوزىندە: «ەۋرا­زيا­نىڭ قاق ورتاسىندا سالىنعان جاڭا استانانىڭ مودەرنيزاتسيالىق ميس­سياسى مول. مۇندا جاڭا كەڭىستىك، جاڭا كوورديناتتار جۇيەسى، جاڭا ۋا­قىت پايدا بولدى. بۇل جالپى جاڭارۋ مەن جاڭا ءتارتىپتىڭ پايدا بولۋىنا سەرپىن بەرەدى. بۇگىندە الەم­گە وپپوزيتسيا قاجەت ەمەس، ءۇي­لە­سىم، دامۋ جانە ىنتىماقتاستىق. سون­دىقتان ەلوردالىق شىعاراتىن ءىز­گىلىك پەن قازاقستاندىق قۇن­دى­لىقتاردىڭ نۇرى بۇكىل پلانەتاعا تارايدى جانە ريزاشىلىققا يە بولادى»، – دەپ اتاپ ءوتتى.
ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان ەلور­دا – ەل تاريحىنداعى اي­تۋ­لى جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى، تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ تەمىرقازىعى. ازات­تى­عىمىزدىڭ التىن تاجىنە اينالعان ەلوردانىڭ ساياسي كەلبەتى وزگە مەم­لەكەتتەرگە جارقىن ۇلگى بولاتىنى انىق.

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button