بودەنە مىڭ اۋرۋعا شيپا

بودەنە تۋرالى ەلىمىزدەگى العاشقى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ اۆتورى، قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ PhD دوكتورانتى مۇحتار بايباتشانوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، چەرنوبىل اپاتىنان كەيىن عالىمدار اپات ايماعىندا رادياتسيادان جاپا شەككەن بالالاردى ءبىر ورتالىققا جيناپ، تاجىربيە جۇرگىزدى. ءبىر توپتىڭ بالالارىنا ءبىر اي بويى بودەنە جۇمىرتقاسىن شيكىلەي جۇتقىزسا، ەكىنشى توپتاعى بالالارعا جۇمىرتقا بەرمەدى. ناتيجەسىندە، جۇمىرتقانى شيكىدەي ىشكەن بالالاردىڭ اعزاسىن تەكسەرگەندە عالىمدار بودەنە جۇمىرتقاسى رادياتسيانى ىدىراتاتىنىن انىقتاعان. مۇرىننىڭ قاناۋى، باس اينالۋ توقتاپ، قانداعى گەموگلوبينى كوبەيگەن. وسىدان كەيىن بودەنە جۇمىرتقاسىن پايدالانا باستادى. ەكولوگياسى ناشار ايماقتىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن بودەنەنىڭ جۇمىرتقاسى وتە پايدالى.

جاپونيا ەلىندە بودەنە شارۋاشىلىقتارى جاقسى دامىعان. بۇل ەلدە جىلىنا 19 ميللياردقا جۋىق بودەنە جۇمىرتقاسى وندىرىلەدى. قاجەت دەسەڭىز، بودەنەنى زەرتتەيتىن ورتالىقتار، ينستيتۋتتار بار. سونىمەن قاتار، بۇگىندە قىتاي، ءۇندىستان، گەرمانيا جانە باسقا ەلدى مەكەندەردە بودەنە شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوڭىل بولەدى.

قازاقستاندا كەڭ تاراعان جاپون سۇر بودەنەسىن حح عاسىردىڭ 50 جىلدارىنان باستاپ اقش-تا لابوراتوريالىق جانۋار رەتىندە پايدالانا باستادى جانە «اپوللون» باعدارلاماسى بويىنشا، كوسموستىق زەرتتەۋ جۇرگىزۋ قاتىستىرىلدى. بودەنە جۇمىرتقاسىنان 37،8 گرادۋس جىلىلىقتا 17 كۇن ىشىندە بالاپان ءورىپ شىعادى. بۇل بالاپاندار 45 كۇننەن كەيىن ءار 16 ساعات سايىن جۇمىرتقالايدى.

بودەنە جۇمىرتقاسىنىڭ قۇرامى دارۋمەندەرگە باي.

اقۋىز – 13 گ; كومىرسۋلار – 0،5 گ; ليپيدتەر – 11 گ; قانىققان ماي قىشقىلدارى – 3،6 گ; قانىقپاعان ماي قىشقىلدارى – 4،3 گ; ماي قىشقىلدارى، قانىقپاعان – 1،3 گ;

سۋ – 74،4 گ; حولەستەرين – 0،1 مگ; ناتري – 141 مگ; كالتسي – 64 مگ; فوسفور – 226 مگ; تەمىر – 3،7 مگ; كالي – 132 مگ; ماگني – 13 مگ; ا دارۋمەنى – 0،09 مگ; ۆ12 دارۋمەنى – 1،6 مكگ.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، اياعى اۋىر جانە ەمىزۋلى اناعا، قارتتارعا، اۋرۋشاڭ، ءالسىز بالالارعا كوپتەپ تۇتىنۋعا بولادى. مىسالى: ديەتا كەزىندە ارىقتاۋعا، اعزانىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىنە، بۇلشىق ەت پەن سۇيەكتى قاتايتۋعا، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا، باس اۋرۋعا، تۋبەركۋلەز بەن دەمىكپەگە، بۇيرەك، وكپە، ىشەك اۋرۋلارى، اسقازانداعى جارانى ەمدەۋگە جانە ت.ب كوپتەگەن اۋرۋلاردى جازاتىن ەمدىك قاسيەتى بارشىلىق. ءتىپتى ادامدى جاسارتاتىن قاسيەتكە يە. بودەنە جۇمىرتقاسىنىڭ قۇرامىندا تيروزين امين قىشقىلى كوسمەتيكا سالاسىندا كەڭىنەن دامىعان.

جۇمىرتقانىڭ ارشىلعان قابىرشاعىن تاستاماي جۋىپ، كوفە ۇنتاقتاۋىشتان وتكىزىپ، پايداڭىزعا جاراتا الاسىز. دايىندالعان ۇنتاقتى ىرىمشىك، ايران، تاماققا جانە سۋعا ءبىر ءشاي قاسىقتان قوسىپ ىشۋگە دە بولادى. ويتكەنى، ونىڭ قۇرامىنىڭ 90 پايىزى كالتسي جانە 27 ميكروەلەمەنت بار. ءدارىحانادا ساتىلاتىن كالتسيلەرگە قاراعاندا بودەنە جۇمىرتقاسى قابىعىنداعى كالتسي ادام اعزاسىنا وتە ءسىڭىمدى. سونىمەن قاتار، اعزاعا مىس، فتور، كۇكىرت، كرەمني، مىرىشقا باي. اعزاداعى كالتسي مولايىپ، سۇيەكتەردىڭ قاتايۋىنا ىقپالىن تيگىزەدى.

 

قىزعالداق ومار

ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى

ساياساتتانۋ جانە جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ 4-كۋرس ستۋدەنتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button