اسانىڭ اق تەرەگى

ەكەۋمىز دە جامبىل ءوڭىرىنىڭ ورەندەرى بولساق تا، باقىتجان سوۆەت ۇلىمەن الماتىدا ستۋدەنت كەزىمىزدە تانىستىق. «سەن امانگەلدىدەنسىڭ بە، مەن اسادانمىن»، – دەدى العاشقى تانىسۋىمىزدا ءوزىنىڭ اۋدان ورتالىعىنان ەكەنىنە ەكپىن سالىپ. سۇڭعاق بويلى سىپتاي جىگىت ەكەن.  اسا وزەنىنىڭ بويىن جاعالاي ءوسىپ، داۋىل تۇرسا دالانىڭ بايىرعى اۋەنىنە باسىپ، تولقىنمەن بىرگە تەربەلەتىن اق تەرەكتەرى كوز الدىما كەلدى. سودان كەيىن مىنا ءبىر ولەڭ جولدارى ويىما ورالدى:

تەرەكتەر بيىك وسەدى،

الاتۇعىنداي اي ۇستاپ.

دىڭدەرى جۇمساق بىراق تا،

سوندىقتان ازداپ مايىسقاق.

ايتسا-ايتقانداي، ايعا قولىن سوزعان ارمانشىل، اڭعال پەيىلى ايشۋاقتانعان كۇلكىسىنەن-اق كورىنىپ تۇر. مەيىرلى جۇزىنەن مەنمەندىكتىڭ ءىزى بايقالمايدى. ناعىز دوس بولاتىن جىگىت ەكەن، دەدىم ىشتەي.

قولعا كۇرەكتەي ديپلومدى العان سوڭ، ازىن-اۋلاق ۋاقىت رەسپۋبليكالىق تەلەارنادا جۇمىس ىستەپ، ارتىنشا اۋىلعا تارتتىم. تارازداعى تەلەارنالاردىڭ بىرىنە قىزمەتكە ورنالاستىم. ءبىر كۇنى ادەتتەگىدەي ءوڭىر باسشىسى وتكىزەتىن جينالىستان جاڭالىق ازىرلەۋگە وبلىس اكىمشىلىگىنە بارعان ەدىم. قاسىمداعى قالام-قاعازىن، ميكروفونىن ۇستاعان ارىپتەستەر ورىندارىنا جايعاسا باستادى. شەتكەرىرەك وتىرعان ۇزىن بويلى ازامات كوزىمە وتتاي باسىلدى. باقىتجانعا ۇقسايدى. ول مۇندا نە ىستەپ ءجۇر؟ مەنىڭ بىلۋىمشە، باقىتجان الماتىعا ورنىعىپ، كىتاپ شىعاراتىن باسپالاردىڭ بىرىنە قىزمەتكە ورنالاسقان-تۇعىن. جينالىس بىتكەندە جايدارى قالپى ءوزى امانداستى. «قۋات، سەن الماتىدان كەلىپ تۇرسىڭ با؟»، – دەدى مەنىڭ ويىممەن وزەكتەس اقجارىلقاپ تاڭدانىسىن جاسىرماي. سويتسەك، ەكەۋمىز دە الماتىدا از-كەم جۇمىس ىستەگەننەن سوڭ، تامىرىمىز ءنار العان تالايعى تارازعا قاراي تارتقان ەكەنبىز. سول كۇننەن باستاپ دوستىقتىڭ قىل وتپەس شۇعىلالى ساتتەرى مەن جاستىقتىڭ جالىندى كۇندەرىن قاتار وتكىزگەن دۋماندى كەزەڭىمىز باستالدى.

باقىتجاننىڭ بالاداي اڭعال مىنەزى مەن جالپى ادام بالاسىنا جاماندىق ويلامايتىن جازيرا پەيىلىنەن تۋىنداپ جاتاتىن كەيبىر ارەكەتتەرىن اجۋاعا اينالدىرىپ، باسىنا اپەندىلىكتىڭ سالدەسىن وراعىسى كەلەتىن بىرقاتار دوس-جارانمەن كەلىسپەيتىنىم دە بار. ەگەر باقىتجان قاباعىنا قار جاۋعىزىپ، كىرپىگىنە مۇز قاتىرىپ، ماڭايىنداعىلارعا كىدى مىنەز، كىربىڭ قاباق تانىتىپ جۇرسە بۇگىنگىدەي جۇيرىك جۋرناليست، اقادال اقىن، سارالى ساتيريك بولا الار ما ەدى؟ جاراتقان يەمىز جاراتىلىسىنا قاراي ونىڭ ىرىس-نەسىبەسىن قارا سوزدەن تەرگىزىپ، كوپشىلىكتىڭ قۋانىشى مەن جۇبانىشىن كولدەي كوڭىلىمەن سۋارۋدى جازىپ قويسا نە ىستەيسىڭ؟  بۇگىنگى اقپارات تىلىمەن ايتساق، باقىتجان جاراتۋشىنىڭ وعان بەلگىلەپ بەرگەن پروگراممالىق كودتارىندا كورسەتىلگەن ميسسيالاردى ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى.

باقىتجان ەكەۋمىز دە جامبىل اۋدانىنانبىز. ءبىزدىڭ امانگەلدى اۋىلى تارازعا ءتيىپ تۇرسا دا، جامبىل اۋدانىنىڭ شارۋاشىلىعى سانالعاندىقتان، وقۋشى كەزىمىزدەن اساعا كوپ قاتىنايتىنبىز. مەكتەپارالىق جارىستار، ۇلتارالىق فەستيۆالدەر، شوپاندار سلەتى دەيسىز بە، نە كەرەك، اسقاق مەرەكەنىڭ ءبارى اسادا توعىسادى. ءتىپتى، ءبىزدىڭ بۋىن ءۇشىن ومىردەگى ەڭ ساۋلەلى ساتتەردىڭ ءبىرى سانالاتىن كومسومولعا وتۋگە دە اساعا بارامىز. سوندىقتان، بالا كەزىمىزدە اسا بىزگە وركەندەۋدىڭ ەسىگىندەي، وركەنيەتتىڭ بەسىگىندەي كورىنەتىن. باستاپقى تانىستىعىمىزدا باقىتجاننىڭ سول اسانىڭ ازاماتى بولۋى ەلەڭ ەتكىزسە، سۇراستىرا كەلە ونىڭ اقىن سوۆەت الىمقۇلوۆ اعامىزدىڭ ۇلى ەكەنىن بىلگەندە ارالاس-قۇرالاستىعىمىز بەكەمدەلە تۇسكەن ەدى. سەبەبى ءباسپاسوز اتاۋلىدا كوزىمىزدى اشىپ كورگەنىمىز اۋداندىق «شۇعىلا» گازەتى بولسا، ال سول گازەتتە اۋداننان شىعىپ، كۇللى رەسپۋبليكاعا تانىمال بولعان سوۆەت اعامىزدىڭ جالىندى ولەڭدەرى ۇدايى باسىلىپ، ونى ءبىز جاتتاپ وسكەن بولساق، ەكەۋمىزدى ەتەنە ەتە تۇسەر ودان وزگە قانداي جاقىنداستىق ىرعاعى كەرەك؟

كەي كەزدە ماعان قازاقتىڭ «اكەدەن ۇل تۋسا يگى، اكە جولىن قۋسا يگى» دەگەن قاناتتى سوزدەرى باقىتجانعا قاراتا ايتىلعانداي كورىنەدى. بۇرىندارى الاش بالاسىنا شوپان اتانىڭ اق تاياعى مۇرا ەتىلىپ كەلسە، بۇل جولى قالامگەر اكە كەنجە ۇلىنا قالامسابىن ميراس ەتتى. ەنشىسىنە دەپ ەڭسەگەي ويلى شىعارمالارىن قالدىرىپ كەتتى. وقى، ۇيرەن، جاز، جارىققا شىعار دەپ اماناتتادى. اماناتقا قيانات جاسالعان جوق. دۇنيەدەن ەرتە وزعان سوۆەت اعامىزدىڭ ارتىندا قالعان رۋحاني مۇراسىن تۇگەندەپ، حالىققا جەتكىزۋدە باقىتجان كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. اسىپ-تاسىپ بارا جاتقان بايلىعى بولماسا دا، ادال ەڭبەكپەن تاپقان تابىسىنىڭ باسىن قۇراپ، دارىندى اقىننىڭ «كوزمونشاق»، «ۇمىتىپ كەتپە مەنى» جيناقتارىن جانە «تاڭدامالى» شىعارمالارىن جارىققا شىعاردى. وگىز قارا كۇشىن وزىنەن دە اياپ قالمادى. تۋرالاپ ايتساڭ تۋعانىڭا جاقپايتىن، توتەلەپ جەتكىزسەڭ تورەنىڭ قيتىعىنا تيەتىن ساتيرا ونەرىنە وزىندىك ورنەگىن سالدى. ەلۋگە كەلگەنىمدە تالعامپاز وقىرمانىم تانىماي قالماسىن دەپ «بۇل مەن عوي» جيناعىن شىعاردى. ەلۋگە كەلگەنشە ءۇنى شىقپادى دەگەن ءسوزدى ەستىمەس ءۇشىن «مەن دە بىردەڭە دەيىنشى» دەگەن كىتابىن كوپشىلىككە تارتۋ ەتتى. بۇرىن-سوڭدى جۇرتشىلىقتىڭ قۇلاعىنا قۇيىلىپ كورمەگەن «ەرىن تۋرالى ەرتەگىسىن» ەل-جۇرتقا سىيعا تارتتى.

تارازدا جۇرگەندە باقىتجان ەكەۋمىزدىڭ جىرىمىز دا، سىرىمىز دا ءبىر بولدى. كۇندەلىكتى جۇمىستا بىرگەمىز، كەي كەزدە قاربالاس تىرلىكپەن ءجۇرىپ قاس قارايعانىن دا بايقاماي قالامىز.  ول وبلىستىق تەلەارنانىڭ جاڭالىقتار بولىمىندە ەدەل-جەدەل اقپارات ازىرلەپ،  ەپسەكتى قيمىلداۋعا ابدەن ماشىققان. قانشا جەردەن كەش قايتىپ، قۇس ۇيقىمەن ءتۇن قاتىپ، ءتۇس قاشىپ جۇرسە دە  جۇمىسقا كەلگەندە تىڭداي. قاشان ەفيردەن وبلىس جاڭالىقتارى بەرىلىپ بىتپەيىنشە بولەك تاقىرىپقا، بوگدە اڭگىمەگە استە بارمايدى. جۇمىسى اياقتالدى ما، مۇلدەم باسقا باقىتجاندى كورە بەرىڭىز. جايراڭداپ، قوس جانارىنا نۇر قۇيىلىپ،  جاڭا كورگەندەي جانىندا جۇرگەن قىز-كەلىنشەكتەرگە قىرىنداپ، شابىتى شارىقتاپ شىعا كەلەدى. ءسويتىپ، جۇمىستان كەيىنگى «جۇمىسقا» جەگىلىپ، سىر-سۇحبات كەشىنە كەزەك بەرىلەدى جاڭا دۇنيە جازا قالساق ءبىر-بىرىمىزدەن ءبىرىنشى بولىپ ءسۇيىنشى سۇرايمىز. ارا-تۇرا ارقالانىپ ولەڭ وقيمىز. الاتاۋدىڭ ەتەگىندە ەلەس بوپ قالعان ستۋدەنتتىك شاعىمىزدى ەسكە الامىز. استانادا جۇرگەن ارمانداس، قاناتتاس دوستاردى ساعىنامىز. باقىتجاننىڭ ءبىر جاقسى قاسيەتى قاشاندا شىعارماشىلىقتى شىڭداپ، شابىتىڭا شىرپى جاعىپ، قالامدى تاستاماۋعا قامشىلاپ وتىرادى. ەرتەڭگى كۇنى ارتىڭدا قالعان اق ءزاۋلىم ءۇيىڭ دە، اتان تۇيەڭ دە، الا دوربا التىنىڭ دا اتىڭدى ۇرپاققا قالدىرا المايدى. ۇرپاققا ۇمىتتىرمايتىن جازعان-سىزعان دۇنيەڭ، جارىققا شىققان كىتاپتارىڭ، دەيدى ءپالساپالاتىپ.

قاراتاۋدىڭ  وڭتۇستىك-شىعىس بەتكەيىندەگى تەرىس پەن كۇركىرەۋدىڭ ارنالاسۋىنان اعىسى ارقىراپ باستالاتىن اسا وزەنى ءبىزدىڭ جامبىل اۋدانىنىڭ اۋماعىنا كەلگەندە «ايىرما» اتالىپ، «ۇلكەن اسا» جانە «كىشى اسا» بولىپ ەكىگە بولىنەدى. سودان اسانىڭ اعىسى باياۋلاپ، ءار تۇستا ەگىستىكتەرگە جىرىلىپ، كەي جەرلەردە شىلجىراپ اعىپ، وزەندىك ورەكپىگەن مىنەزىنەن ايىرىلا باستايدى. كەي كەزدەرى باقىتجان ەكەۋمىز ەلەۋلى شىعارمالار جازا الماي جۇرگەن سەبەبىمىزدى وسى ورتاق وزەنىمىز اسانىڭ  ءمىنسىز باياۋ اعىسىنان، مىنەزسىزدىگىنەن ىزدەيمىز. اڭداماي ءجۇرىپ، تاريحتىڭ اتاسى گەرودوتتىڭ جازبالارىندا تاڭبالانعان، ارۋ ايشا ءبيبىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن كارى اساعا شامامىزعا قاراماي وكپە ارتامىز. سويتەمىز دە، اتا-بابامىزدىڭ تابانى تيگەن، تاسىن سۇيگەن، تالىن ەككەن كيەلى اسادان قايتادان كەشىرىم سۇرايمىز. وزىمسىنگەن ەركەلىگىمىز، پەرزەنتتىك ىڭكارلىگىمىز دەپ اقتالامىز. كۇندە بىرگە ءجۇرىپ، تۋعان باۋىرداي ەتەنە ارالاسىپ كەتكەندىكتەن بە، مەن استاناعا كوشكەندە باقىتجان ماعان ارناپ ولەڭ جازدى.  اۋەلگىدە اكىمشىلىكتە كەزدەسكەندە ەكەۋمىزدىڭ ويلارىمىز ءبىر ارنادا توقايلاسقانىنداي، بۇل جولى دا الدىن الا كەلىسپەسەك تە جىر جازۋ پروتسەسى ءبىر مەزگىلدە مۋزامەن قاۋىشقان ەكەن. مەن ونى اسانىڭ اق تەرەگىنە تەڭەدىم.

باۋىرمىز بىزدەر،

جۋىقپىز.

اسانىڭ اساۋ مىنەزى

جۋاسىعان جەردە

بىزدەر تۋىپپىز.

اق تەرەك ەلگە پانا بول،

جاۋراتقان كەزدە سۋىق كۇز.

 

اسانىڭ اناۋ تۇنىق باستاۋلى

ءور باسىن،

وزەكتەپ الشى،

ورنەگى بولەك جولداسىم.

وزەنىمىز ءبىزدىڭ باياۋ اعادى،

نەلىكتەن؟

كومەيىنە بىرەۋ قۇيىپ

قويعانداي

قورعاسىن.

 

اسانى كورىپ قايتايىن دەسەم،

جول الىس،

كورگەندە قايتەم، باياعى

جويقىن

جوق اعىس.

اسانىڭ باعزى اساۋ مىنەزىن

جاڭىلتپاي،

سارقىرا دوسىم، ويانسىن اسا،

سول ارىس.

بوتانيكالىق ەنتسيكلوپەديالاردا «اق تەرەك ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە، اسىرەسە جامبىل وبلىسىنىڭ اۋماعىندا وزەن بويلارىندا وسەدى. قۇنارلى توپىراقتا، كۇن كوزىندە جاقسى جەتىلەدى، 150 جىلداي تىرشىلىك ەتەدى»، دەگەن انىقتاما بەرىپتى. قۇددى، باقىتجاننىڭ اق تەرەك تۇرىندەگى انىقتاماسى ىسپەتتى.

 

قۋات بوراش، جۋرناليست

استانا

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button