Jañalıqtar

Saydalı Niyaz batır

Aspannıñ astı, jerdiñ üstin mekendep, tirşilik qwrğan adamzat tari­hı­nıñ tüpsiz şejiresi, mıñ-san qwpiyağa tolı damu evolyuciyası qanşama pikir, qan­şama qayşılıqtı oylar men ğılımi payımdaularğa arqau bolıp ke­ledi. Sol jüzdegen, mıñdağan wlt-wlıstardıñ işinde ağaş keregeli, kiiz tuır­lıqtı  ejelgi köşpendiler wrpağı qazaq halqı da bar.

Anıq bir aqiqat jer betindegi mwqım adamzat tirşilik etuge qolaylı, qwnarlı topıraqtıñ eñ kölemdisi de qazaq enşisine bwyırıptı. Inşalla, jer kölemi jağınan älem halıq­tarınıñ işinde Qazaqiya memleketi toğızınşı orında. Jerdiñ şeti, şegi joq dep tüsingen ata-baba tanımımen bağamdasaq, qazaq eñ baqıttı halıq eken… Toğız degen san bizdiñ halıq üşin kieli… Bwl keşegi Qaztuğan jırau aytqan:

«Men salmadım, sen saldıñ, qayırlı bolsın sizderge, Bizden bir qalğan Edil jwrt» dep ayt­qan Edildiñ arğı betindegi Qajıtarhan (Astrahan), Sarıtau (Saratov), Tümen (Tyumen'), Qor­ğan, Şäläbi şaharları men Qwlındınıñ wlı baytağın, Ombı men köne Altay wlısın qos­pağandağı toğızınşı orındağı topıra­ğımız.

Şığıstağı wlı Qıtay qorğanına deyingi gül­jazira meken, Şığıs Türkistan, XVI ğasırda Saydalı Niyaz batır bilik jürgizgen köne Taşkent şaharı… Ayta berse, añız köp. Añız soñı… aqiqatqa bastaydı.

«Aq nayzanıñ wşımen, aq bilektiñ küşimen» ata-babalarımız qorğap qalğan osınau jerdiñ şınımen-aq täñirisi bar-au.

Qazaq tarihında «Qwba qalmaq zamanı» dep atalğan, Alaş jwrtına «Aqtaban şwbırındı, Alqaköl swlama» qandı jolı men «Elim-ay» zarın aytqızğan «wlı » Joñğar eli qayda qazir?!

XVI, XVII, XVIII ğasırlar söz joq, qazaq üşin wlı twlğalar däuiri dese de boladı. Qazaq wlısınıñ şañırağın kötergen Kerey, Jänibek swltandardıñ asqaq arman, swñğıla sayasatı qanday jağdayda bolmasın öziniñ jalğasın tauıp otırdı. Qazaq tarihındağı Qanjığalı Bögenbay, Qarakerey Qabanbay, Şaqşaqwlı Jänibek, Şapıraştı Naurızbay siyaqtı eren batırlar men Qazıbek, Töle, Äyteke siyaqtı dana biler, Äbilmämbet, Äbilqayır, Abılay sındı han-swltandar isi qazaq halqınıñ bolaşağına bayandı alğışarttar jasadı.

Joğarıda atalğan batırlar sanatında atameken jeri üşin, qabırğalı eli üşin bar ğw­mırın at üstinde ötkizgen bahadür twlğalar­dıñ biri häm biregeyi – Saydalı Niyaz batır.

Süyegi Äziret swltan qabirine qadirlep qoyılğan Saydalı Niyaz batır kim?! Ol üşin añızğa da, auızeki äñgimege de iek artudıñ qa­je­ti joq. Niyaz batır, Orta jüz Arğın taypa­sınıñ Altay bwtağınan taraytın Saydalı, Barqı atalıq wrpağı. Niyaz batır turalı Orıs, Qıtay jılnamalarında anıq jazılğan derek közderi jeterlik.

1740 jılğı 19 tamız – 1 qırkwyek aralı­ğındağı Kişi jüz ben Orta Jüz qazaqtarınıñ Orınbor qalasına kelgen ökilderimen V.Urusov jürgizgen kelissöz hattamasında Niyaz batır turalı bılay dep bayandaladı. (Niyaz batırğa qajetti twsına ğana toqtaldıq, Q.A) «…Sodan keyin barlığı kiiz üyge qaray ayañdadı. Jürip kele jatqanda Orta jüzdiñ ataqtı el ağası Niyaz batır general – leytenantqa til qatıp, söylesip kele jattı. Bwl Niyaz batır Sämeke hannıñ twsında Türkistanda zor bedelge ie bolğan, Sämeke ölgennen keyin Türkistandı bilegen jäne Äbilmämbetti handıqqa bekitken eken. Aziya salt-dästür jöninen Niyaz batır jäne de oy-örisi keñ adam eken. Onıñ basqa elbasılardan abıroyı asıp twrğanı bayqaladı.

Niyaz batır sekund – mayor Millermen Taşkentte tanısıptı. Sol jolı Miller Niyazğa araq wsınıp, ol işpeymin degende, «pälenşe batır da işip qoydı ğoy» dese kerek, sonda Niyaz batır: « Men ol batırday bolğanşa, ölgenim jaqsı» degen körinedi…»

Resey mwrağatınan tabılğan osı derek közderiniñ özi Niyaz batırdıñ barlıq bolmısın tolıq aşıp twr deuge boladı. «Orta jüzdiñ ataqtı el ağası», «Türkistanda zor bedelge ie bolğan», «Äbilmämbetti handıqqa bekitken», «Aziyalıq salt-dästür jöninen oy öresi keñ adam, basqa el basılardan abıroyı asıp twrğanı bayqaladı» hattamada keltirilgen osı sözderdiñ astın sızıp körsetuimizdiñ ülken mäni bar.

Qazirgi kezde tarihi twlğanı qoldan jasau äreketteri ädebiet pen tarihta, tipti ğılımda jii körinis berip jür. Bwl asa jaqsı nışan emes. Äsirese, bolaşaq wrpaqtı naqtı şındıq­pen, tarihi aqiqatpen tärbieleude zor qatelik­terge wrındıruımız mümkin. Jalğan tarih jaq­sılıqqa bastamaydı, tüptiñ tübinde jarğa soğadı.

V.Urusov hattamasındağı Niyaz batırğa berilgen bağa, aytılğan söz auızeki äñgimeniñ sora­bı emes, naqtı jazılğan şınayı derek közi.

El auzındağı eskilikti äñgimelerde alpıs üşke kelip şau tarta bastağan Niyaz batır Joñğar qontayşısı Qalden Serenniñ qolına tüs­ken Abılay swltanda twtqınnan bosatqan eken. Sol kezdiñ özinde Joñğardıñ jas batırın attan audarğan Niyazdıñ erligine Joñğar ämir­şisi riza bolıp, sözge toqtaptı delinedi añız äñgimede.

«Añız tübi – aqiqat» demekşi, endi osı el au­zında aytılıp kelgen eskilikti äñgimeniñ özi qoldağı şınayı derek közderimen ündesui tegin emes siyaqtı.

1742 jılğı 18 qaraşa küni jazılğan Orınbor komissiyasınıñ bastığı I.Neplyuevtiñ Sırtqı ister alqasına joldağan mälimhatında mınaday derek közderi keltiriledi: «…Alayda, Äbilmämbet han bizdiñ tilmäş pen vah-mistr nığarlap aytıp tüsindirgenine qaramastan, özinen bwrın ketken Joñğar elşilerimen, son­day-aq, äsirese Niyaz batır, Däuletbay, Şahmwrat siyaqtı qazaqtıñ belgili el ağalarımen jasasqan qwpiya kelisim boyınşa, öziniñ kişi wlı Äbil­peyis­ti Niyaz batırğa ertip, Joñğar hanına ji­ber­gen körinedi…»

Bwl turalı belgili tarihşı Jambıl Omari: «Atalıqtar äuleti: Arıstan, Barqa, Niyaz» attı zert­teuinde körkem tilmen bılayşa bayandap ötedi: «…Äbilpeyiz Niyaz atalıqtıñ öziniñ qo­lında ösken, tärbie alğan şäkirti. 1742 jılı Abı­lay swltandı qapastan bosatamız dep Niyaz ata­lıq osı Äbilpeyizdi «jigittikte jannan keş te is qıl, ölseñ ölersiñ, ölmeseñ kisi bolarsıñ» dep Qaratal özeniniñ boyında otırğan Qalden Seren ordasına bastap alıp barıp edi. Endi sol özi amanatta otırğan qara qalmaqtıñ jwrtına ielik jasau da Äbilpeyizdiñ peşenesine jazılıptı…»

Qazaq memleketiniñ qalıptasuı, wlttıq twtas­tığı men azattığı jolında arpalıspen ötken abadan uaqıttıñ bar şındığı qoldağı az-kem derektermen tolıq aşıla qoyması anıq. Mäselen, Niyaz batırdıñ Taşkent şaharınıñ äkimi bolıp, bilik jürgizgen uaqıtı, Sämeke han twsındağı Türkistanda atqarğan is-şaraları jan-jaqtı zertteudi mwqtaj etip jatqan tarihi bayandar bolıp tabıladı. Qazaq handığı däuirinde zor bedel, abıroyğa ie bolğan kemel oylı, tekti twlğa Niyaz batırdıñ bügingi Täuelsiz Qazaqstan tarihınan layıqtı ornın, ädil bağasın aluı zañdılıq dep bilemiz.

Osı mäsele twrğısında elbası N.Nazarbaev «Tarih tolqınında» attı kitabında tamaşa aytıp ötedi: «Tarihtağı öz ornıñdı bilu, ba­balarıñdı ru tömpeşiginiñ deñgeyinde emes, jalpıwlttıq örede maqtan twtu, wlan- baytaq Euraziya tarihında wlı isterge wyıtqı bolğan qazaqtar men olardıñ babalarınıñ özindik ornın tanıp-tüsinu, wlttıq qadir-qasietiñdi qorlaytın jattandı jalalardan arılu, mine, wlttıq twtastıqqa kepil bolatın bügingi künniñ eñ quattı tetikteri osılar!»

Äsili, sözi men isi ünemi ündesip, ata-baba mw­rat­tarın qadirleu, tarihtı qwrmetteu prezidentimiz Nwrswltan Nazarbaevtiñ eñ önegeli, izgi qasieti dep bağalaymız. Esildiñ jağasında Aq Ordanıñ boy köterui wlı twlğalarımız Abılay, Bögenbay, Naurızbay, Qabanbay, Niyazdardıñ abız armandarınıñ aqiqatqa aynalğanı emes pe? Keşegi Iman Jüsip jırlağan:

Abılay aspas Arqanıñ Sarı beli,

Quandıq pen Süyindik jaylaydı eli.

Qırıq mıñ jılqı su işse laylanbağan,

Niyazdıñ Ayulı men Qaraköli», – mine, osı – Osakarovka eldi mekenine qarastı jerler. Bäl­kim, osı Osakarovka kenti ornalasqan Sarı beldiñ üstinde bir kezde şaşaqtı nayzasına süye­nip Niyaz bahadür Alaşqa keler osınau Azat­tıqtı şın peyilimen Alladan tilegen de şığar…

2011 jıldıñ 9 jeltoqsanında Osakarovka audanı ortalığında «Täuelsizdik twlğaları: Saydalı Niyaz batırdıñ qayratkerlik twlğası men sayasi qızmeti» attı respublikalıq ğılı­mi-praktikalıq konferenciya bolıp ötti. Konferenciyağa qatısuşı körnekti ğalımdar men tarihşılar, jergilikti ziyalı qauım ökilderi sonday-aq audandıq ardagerler alqasınıñ köşeli azamattarı audan atı öziniñ tarihi «Sarı bel» atımen, al Osakrovka kenti «Niyaz batır» esimimen atalsa degen igi bätuağa bir auızdan toqtasqan bolatın. Jaqında Qa­zaqstan temir jolınıñ Qarağandı oblısına qarastı eñbek wjımınıñ osınday wsınıs qabıldap, oblıstıq onomastikalıq komitetke ötiniş bildirgenin estidik.

Kelesi jılı el täuelsizdiginiñ 30 jıldığın atap ötemiz.Bügingi Täuelsiz Qazaqstannıñ wlan-bay­taq qasietti jeri üşin bar ğwmırın at üs­tin­de arpalıspen ötkizgen batır babalar esimin wmıtpay, oğan layıqtı qwrmet körsetu, bügingi wrpaq­tıñ asıl parızı ekeni aqiqat!

 

Qoylıbay ASANWLI,

filologiya ğılımdarınıñ doktorı,

E.Böketov atındağı Qarağandı universitetiniñ professorı

Back to top button