Сайлаубай Жұбатырұлы: Сырдарияға қатысты мәселелер шешілмесе, экология бұрынғыдан да қиындай береді

Сондай-ақ!

Біреуге ақыл, біреуге ақша керек

Қазір мобильді құрылғылар мен әлеуметтік желі өміріміздің ажырамас бір бөлігіне айналды. Биыл әлемде 4,5 млрд адам интернетке жүгінген. Қазіргі таңда жер бетіндегі халықтың жартысынан...

Ырысбек Мәуіт: Оқулықтың олқылығы оқушының қызығушылығын жоғалтады

Өткен жылғы Көші-қон басқар­ма­сы­ның мәліметіне сүйенсек, көшіп кел­ген қандастарымыздың  арасында жоғары білімді 53 843 адам, орта білімді 122 058 адам болса, өзге елдердің білім...

Арғынбек Шегебай: Facebook қызметкерлері Цукербергке сын айта алады

2004 жылы Гарвард университетінің бір топ студенттері ойлап тапқан Facebook желісін бүгінде күн сайын дүниежүзі бойынша екі миллиард жеті жүз миллионға жуық қолданушы пайдаланады....

Досмұхамбет Кішібеков: Аштықты да, соғысты да көрдім, тәуелсіздікке тәуба

Кім-кімге де ұзақ өмір сүру маңызды шығар, бірақ уақытты босқа өткізбейтін, ғұмырының бар кезеңі талпынысқа толы жандардың өсу, жетістікке жету жолындағы жанқиярлық еңбегі әрдайым...

Қалам қайратын тек көркем сөздің қамын күйттеуге емес, елу үш жылдан бері Арал теңізі тудырған экологиялық апат қатерін жан-жақты зерттеуге арнап, ол жайында жиі мәселе көтеріп жүрген жазушы-эколог Сайлаубай Жұбатырұлымен әңгімеміз еліміздегі су проблемасы, оның ішінде Сыр өңірінің экологиялық ауыр жағдайы туралы болды. Нақты деректермен дәлелді айтылған қаламгердің пікірлері тиісті орындарға ой саларлықтай.

− Арал проблемасы дегенде ар­насы ұлы теңізге жетпей кө­мілген Әмудария еске түсетін. Кейін­гі кезде теңіздің бүгінгі қал­пын әупіріммен сақтап тұр­ған Сырдарияның да басына бұлт үйіріле бастағандай…

− Орталық Азия аумағында ғана емес, әлемдік ауқымда Сырдария ұлы өзендер санатына жатады. Ке­ше­ге дейін ғасырлардан аман-есен жет­кен, бабалардан бізге қасиетті мұра болып қалған сондай киелерді қор еткен түріміз бар.

Биыл көктем басталмай жатып, Сыр­дария жылдағы әдетінен жаңыл­ды. Жылда жазғытұрым тебетін қы­зыл су, көктемгі жайылма деген­дер­дің бір де болмады. Ол – ол ма, да­рия арнасында болуға тиіс «жан­ды» ағынның өзі, жаз шықпай, көз тү­біне кетті. Өткен қыстың жауын-ша­шыны жылдағыдан кем түскен жоқ, анау Шардараға да көп су бар­маған, сонда дарияның бұл жағ­дайы қалай деген сұрақ көп көңілде жүр­ді. Сөйтіп жүргенде, Өзбекстан же­ріндегі Сардоба су қоймасы сыр бер­ді. Сонда барып Сырға жетпей жат­қан судың қайда кетіп жатқаны бел­гілі болды…

Сырдария әлемдік маңызы бар үл­кен «эко­логиялық дәліз» еді. Оның бойы­мен жы­лына 5-7 миллион жыл құсы ұшып өтетін. Биыл сол Сыр ас­па­нында бір құс көрінбеді…

Халықаралық қатынастар ке­ше­нін­де, ор­тақ (трансшекаралық) су­лар қорын пай­да­ла­нуда бекем ұста­натын, яғни әлем мойындаған заң аясында және сол елдердің саяси мәде­ниеті мен өркениетті пайымы­на негізделген шарт­тар бар. Соның бірі – ортақ суды пайдалануда көр­ші елдер мүддесін ескеріп, пікірімен са­насу, мәмілелі бір тұғырда болу. Сол заң та­ла­бын орындап, Қазақстан 15 жыл бойы ең тө­менгі жақта жат­қан және әлем уайымына ай­налған Аралдың Солтүстік теңізін көтеру жұмысын ары жалғай алмай отыр…

Еліміздің біраз суы көршілермен ортақ. Қара Ертісті бөле-жарған Қы­тайды айтпасақ, Үл­­кен Ертіс негізі, өзімізде өніп, көршіге қа­рай кетеді. Есіл, Тобыл да солай… Ал Жайық, Сыр, Шу, Талас, Іле көршілерден біз­­­­ге келеді… Осы­лардың ішінде Сыр (Әму) жайын ойласақ, өз аума­ғы­мызда да, сырт алапта да соншалық адам әрекетінің қатал қыспағына түскен мұн­дай өзен мен өлке сирек деуге болар еді… Ғарыш­керлер ай­тады: көктен Арал алабына көз сал­ғанда, әр тұстан бөгеле берген, жан-жақ­қа қисапсыз тартыла бер­ген көп суды кө­­ресің. Қызылқұм мен Қарақұмның беті − ша­шыраған бейберекет су. Кешегі КСРО-дан қал­ған және одан кейін де «мұрты бұ­зылмай» жалғаса берген, өзгеріссіз, керітартпа әрекеттің нәтижесі. Азат тарихымызда көл-көсір имандылық сөзінің тиегі ағытылғанмен, Сыр (Әму, Арал) басындағы жағдай, со­лай қала берген. Тіпті, онан ары кері кеткен!

Дариялар бойында егістіктің, оның ішін­де, мақта мен күріш сияқты су-обыр дарада­қыл­­дардың аран-тәбеті қайтарылған жоқ. Осы­дан 27 жыл бұрын, бірінші Арал сам­ми­тіне келген көр­шілес 5 ел басшылығы осы жайтқа баса на­­зар аударып, дарадақылдар мо­нополиясын тежеуді салмақты сынға са­лып еді. Соның бәрі жай сөз болып, далада қал­ды…

− Осындай жағдайда Сыр бойында мол суды талап ететін егін түрлерінің кө­ле­мін қысқартудың орнына көбейту қиын­дық тудырмай ма?

− «Құлды мақтау өлтіреді» демекші, да­рия­ның мына жағдайында «Сыр бойы  ел күрі­ші­нің 90 процентін береді» деген көтеріңкі сөз кү­пірлік іспетті. Күріш деген асыл дәмнен бұ­рындары кенделік жоқ еді, кеңестік көкірек, кейін, нарықтық пайда қисабы осы тірлікті ел-жердің жарақатты проблемасына айнал­дыр­ды. Соңғы 30 жыл бе­дері соны көрсетіп тұр. Сондай сусамыр дақылдарды таптаурын дәс­түр бойынша Сырға таңа бермей, ел аум­а­ғына тарата өсіру мүмкіндігі бар. Бірақ бүгінгі ақи­қатта күріш міндеті тек Сыр бойына ғана қа­мыт боп кигізілгендей…

КСРО саясатында Қызылорда жерінде 60-70 мың гектар көлемнен артпаған күріш­тік, биыл 90 мың гектарға бір-ақ жеткен! Мұның сыр­тындағы көлеңкелі (ұрлық) гек­тарлар ау­мағын білу мүмкін емес. Бізге мәлімі аздау, Оң­түстік өлкедегі мақталықтар жайын Құдай бі­леді! Міне, осының бәрі Сырдың басына жой­дасыз түскен зіл, нәубет… Ашығын айтсақ, Сыр диқандары биыл егін орағына әупірімдеп жетті. Біраз егін күйіп кетті…

Сыр алабындағы агротехникалық сая­сат­қа те­рең, түбегейлі өзгерістер керек. Осыны бүгін ой­ластырмаса, ертең егін егетін жер де, су да, мал жаятын өріс те болмауы мүмкін…

Дәстүрлі іргелі шаруашылықтардың мүм­кін­дігін сақтай отырып, диқан елдің шағын шаруашылықтарын мемлекет көмегімен, басқа тірліктерге ауыстыру – әбден толғағы жетіп тұрған мәселелер. Дария алабындағы күріштік ау­данын кешегі КСРО саясатындағы 60-70 мың гек­тарға, онан арғы болашақта 50 мың гек­тар­дан төмен деңгейге дейін түсіру жолдарын қарастыру қажет.

– Соңғы дәуірде Сырдария ағып өте­тін аймақтарда, Арал маңында түрлі су қой­­ма­лары салынып, су шаруашылық­тары пай­да болып жатыр. Оған не қа­жет­тілік бар?

– Сыр бойындағы «Көксарай» Аралға кө­­мек үшін!» деген зор уәжде салынды. Енді ол екін­ші Шардараға айнала ма? «Көксарай» мін­­деті – дарияның апатты жағдайына кері су рет­тегіш. Су реттегіш уәделі миссиясын үміт­ті Арал алдында орындауы керек…

Соңғы кездері Сырдағы аз ағынды мей­лін­ше игеріп қалу мақсатында тағы да су қой­ма­ла­рын салу айтыла бастады. Қызылорда об­лы­сы­ның өзінде «Күміскеткен», «Қараөзек» қой­­ма идеялары бас көтерді. Бұл ондаған жыл­­дар бойы Арал халқы табанды түрде сұ­рап отыр­ған бір деңгейлі Кіші Арал ұсы­ны­сынан гөрі, қабағат басталды. Жаңа гектар­лар­ға ағыл-тегіл су керек… Кезінде КСРО шөл­ді өл­ке­де толыса ағып жатқан еркін да­риялардан эко­номикалық, әлеуметтік, тіпті, демог­ра­фия­лық мол пайда жоспарлап, бет қаратпас уәж­дермен Аралды өлтіріп тынып еді. Осы саясат 1993 жылғы тұңғыш Арал сам­митінде қатты сын­ға алынған. Елбасымыз дариялар бойын­да­ғы бір жақты саясат: дара дақылдар экспан­сия­сын тежеу, экстенсивті, ысырапшыл су пай­далану ісін тыю, үнемді жолдар, шаруа­шы­лық­тарды әртараптандыру, Арал, экология жайын оңалтуды баса айтқан еді.

Қоймалардың булану, жерге сіңу шығыны ап­тап алапта көп су ысыраптайды. Оңтүстік көр­­шілер дария бойына сондай құрылыс са­­ла­мыз десе, біз Аралды алға тартып, эко­логия, әлеумет жайын айтып, халықаралық ауқымда орынды сөз көтеруіміз керек. Бұл әлем кеңіс­тігінде сауатты, өркениетті, дұрыс қадам­дарға жатады. Ал өзімізге келгенде, азын-шұғын су ағып жатыр екен деп, да­рияның шамалы ағынына қол сала беру не? Байланған судан да­рия атырауына, теңізге не қалады? Булану, жерге сіңу рәсуасының өзі Сыр аяғына жетер су­дың миллиондаған тек­ше метрін жоқ етеді… «Күміскеткен», «Қа­раөзек» су қоймалары туралы: «Үлкен Арал соры­на «Көкаралдан» жылына 3-4 тек­ше ша­қырым су құлап кетіп жа­­тыр. Соны шаруа­шылыққа уа­қыт­ша пай­далана тұруға бұл қоймалар керек, ертең Кіші Арал көтерілсе, олар өз «күшін жойып», суды тө­менге жібере­ді», – деген уәждер айтылады. Солай болса қане! Бірақ, «Көк­сарай» маңында жос­пар­ланып жатқан тір­ліктер анау – 60 мың гектар суармалы жер түсіру, ба­лық шаруашылығын дамыту… Шаруашы­лығы тамырланып қалған қызмет­тер ертең ауыздағысын бере қоя ма?..  Демек, «Көксарай» кері су реттегішінің рөлін қай­­та қарау керек. Төменгі ағыстағы «Күміс­кет­кен», «Қа­раөзек» су қоймаларының құры­лыс жұ­мыс­тары тоқ­татылуы керек!

– Сыр бойындағы су тапшылығын жою­­дың амалы бар ма?

– Өлкедегі бес ел басшылығы (әр кез­десу­де) сусамыр дарадақылдардың өрескел экспансиясын тежеп, бұл елдер мен ұлыс­тарда бар ондаған-жүздеген игіліктер мен халық кә­сіптерінің көзін ашуды, яғни өмір, дәс­түр, шаруа­­шылықтарды әртараптан­дыру­ды 30 жылға жуық уақыт бойы айтумен ке­леді.

Өлке үшін алтыннан қымбат екі дария суы­­ның осындағы елдер арасында нақты үлес­ті сыбағалары бар. Біз дариялар суын ке­­шегі КСРО тәртібі бойынша пайдаланып ке­­леміз. Сол дәстүр-тәртіппен, (әзірге) 12 мил­­лиард текшеметр таза Сырдария ағыны Қа­­зақстанға тиесілі. 12 миллиард!.. Көпжыл­дық ор­таша көрсеткіш болып саналатын осы кө­лем проценті әр жылдың Құдай бұйыртқан суына байланысты Сырдариядан күтілетін су. Мұның әділетті түрде жүзеге асуы қатаң мониторинг және көршілер жерінен өтетін аманат-суға деген сол көршілердің иман­ды­лық ұстанымына байланысты. Айналып келіп, өзіміздің жер-суды қинай бермей, да­рия­дағы 12 (мүмкін, 16) текше километр заң­­ды суы­мыз­ды қорғап алу керек. Бұл – Сыр бойындағы көп жағдайды оңалтудың басты кепілі.

Өз ішкі саясатымызда: Іле-Балқаш, Кас­пий-Жайық алабындағы өнегелі мысалдар үлгі­сін алып, енді Сырдарияны артық су жыра берумен, артық су қоймаларын сала берумен қи­нап қажеті жоқ.

Жақын болашақта Солтүстік суларынан, Ертістен Арал алабына бір көлем ағын жеткі­зілуі қалайда жолға қойылады. Бұл қадам біз үшін ділгір өмір қажеттілігі болмақ. Қолға алы­нып жатқан Есіл бойындағы «Бұзылық», Ертіс­тегі «Шүлбі-2», «Бұлақ» нысандары, Ер­тіс-Қара­ғанды арнасын жетілдіру жұмыс­тары осы мақсатқа жақындата түсер баста­ма­лар. Оң­түстік бұл нысандардан үлкен үміт күтіп отыр.

– Арал, Сырға қатысты проблеманы тү­­бегейлі шешу үшін Қазақстанға ха­лы­қ­а­ралық қауымдастықтың қандай кө­мегі керек?

– Сырдария (Әмудария да) тарихи тағдыр бұйыртқан Орталық Азия табиғаты мен ха­лықтарының ортақ ризығы. Ғасырлардан өмір дәстүріне айналған бұл ақиқатты еш­кімге өрескел бұрмалап, жойдасыз бұзып, ақи­қаттан аттап кету құқығы берілмеген. Он­дай «құқық» арты – апат!

Дүниеде биік тауларда, қаупі анық тұс­тар­да тоғандалған су қатерлі нысандар са­на­тына жатқызылады. Биіктен ары – биік бар, тоғаннан ары – алапат сел суын ұстап тұрған алып бөгеттер тұр (мәселен, Тәжікстандағы аса биікте тұрған Роғун ГЭС-і мен Сарез көлін алыңыз). Құдай бетін аулақ қылсын, солар «Сардоба синдромын» қайталаса, Тұран тағдыры не болар?.. Оңтүстік көршілер биік таулар басында − арғы көршілер жерінде салынғалы жатқан қуатты су қоймаларына қарсы үрейлі наразылықта өздерін қолдауды сұрап, Қазақстанға қанша рет жүгінді. Ал онан беріде суға тоймас Арнасай, салын­бақ­шы, Шымқорған сияқты тағы қанша нысан бар? Оларды неге айтпасқа? Бәрі де Арал қа­сі­ре­тінен, Арал өлімінен «семірген» ны­сандар.

Мұндай ахуалда, Сырдария (Әмудария) ала­бына Біріккен Ұлттар Ұйымының бақы­лаушы, қадағалаушы, міндеттеуші миссиясын, күн ұзартпай, бүгіннен жіберу керек деген ой көкейде көптен жүр. Осы мұратты істі жария ету, жолға қою қажет! Ол миссияның нақты фор­маты мен әрекет ережелерін сол Бүкілә­лем­дік Гуманитарлық институт мүдделі, ын­талы тараптармен бірлесе отырып, ой­да­ғыдай жасап шыға алады деп сенемін. Сондай мис­сия, басқасын айтпағанда, жарты ғасыр­дан астам әлемдік ауқымдағы проблемалы Арал үшін де керек. БҰҰ, өз тәжірибесінде, де-факто апат, дау-жанжалдар етек алған жерлерге өз күштерін жібереді. Ал менің айтып отыр­ғаным, кәдімгі адами қисында, сондай жағдай бол­май тұрып (болмағанмен, мәселенің зілді бұлты бұл жерлерге баяғыдан көлеңкесін түсіріп тұр), мәселе ушықпай, бе­лең алып кет­пей тұр­ған­да, жағдайдың ал­дын алатын қа­рекет тура­лы. Ауырып ем іздегеннен гөрі, бел­гі бер­ген аурудың алдын алған – ақылдың ісі емес пе?

– Әңгімеңізге рақмет!

 

Сұхбаттасқан

Ахмет ӨМІРЗАҚ

Редакция таңдауы

Қазақ каскадері «Таурус» сыйлығын алды

Nomad Stunts каскадерлар тобының негізін қалаушы, каскадер, актер Жайдарбек Күнғожинов Әлемдік каскадерлар академиясының (АҚШ) «Таурус» премиясын жеңіп алды. Жайдарбек Күнғожинов каскадерлар арасында «Оскар» сыйлығына теңелетін...

Біреуге ақыл, біреуге ақша керек

Қазір мобильді құрылғылар мен әлеуметтік желі өміріміздің ажырамас бір бөлігіне айналды. Биыл әлемде 4,5 млрд адам интернетке жүгінген. Қазіргі таңда жер бетіндегі халықтың жартысынан...

Арғынбек Шегебай: Facebook қызметкерлері Цукербергке сын айта алады

2004 жылы Гарвард университетінің бір топ студенттері ойлап тапқан Facebook желісін бүгінде күн сайын дүниежүзі бойынша екі миллиард жеті жүз миллионға жуық қолданушы пайдаланады....

Досмұхамбет Кішібеков: Аштықты да, соғысты да көрдім, тәуелсіздікке тәуба

Кім-кімге де ұзақ өмір сүру маңызды шығар, бірақ уақытты босқа өткізбейтін, ғұмырының бар кезеңі талпынысқа толы жандардың өсу, жетістікке жету жолындағы жанқиярлық еңбегі әрдайым...

Қазақстандық режиссердің туындысы халықаралық фестивальде жеңіске жетті

Катарда қазақстандық Алина Мұстафинаның деректі фильмі Ajyal Film Festival жүлдесін жеңіп алды.Бұл...
Қыз бен жігіт

Қыз бен жігіт 25 қабатты үйдің балконынан секіріп қаза болды

Қыз бен жігіт 25 қабатты үйдің балконынан секіріп қаза болды,-деп хабарлайды turkystan.kz...
ЛГБТ

ЛГБТ-фестивальде үздік деп танылған фильмді Қазақстанда көрсетуге министрлік рұқсат берді

Алматыда қазақстандық режиссер Әсел Аушакимованың Welcome to the USA фильмінің жабық көрсетілімі...

Түркістан облысында жаңа шектеулер енгізілді

Түркістан облысы аумағында карантиндік шектеулер мерзімі ұзартылды. Бұл туралы аймақтың Бас мемлекеттік...

БҚО-да 81 бала коронавирус жұқтырған

Батыс Қазақстан облысында 81 баланың коронавирус жұқтырғаны белгілі болды. Облыстық білім басқармасы басшысының...

Көп оқылды

Коронавирустың жаңа белгілері пайда болды

Коронавирус жұқтырған науқастардың бойындағы ауру белгілері денге қызбасының белгілеріне ұқсас болуы дұрыс диагноз қоюға кедергі келтіруде. Аталмыш белгілерді анықтаған Сингапур ғалымдары арнайы баяндама жасады....

Қазақ Тәуелсіздігіне – 25 жыл

2016 жылдың үлкен мерейтойы – Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы. Айтулы мерекеге республикамыздың түкпір-түкпірінде қызу дайындық жұмыстары жүргізілетіні бесенеден белгілі. Ал ақтөбеліктер егемендігіміздің ширек...

Ертеңнен бастап мас күйінде көлік жүргізгендер 10 жылға сотталады

Көлікті мас күйінде тізгіндеп, жол ережесін бұзғандар 7 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылады. Президент осындай өзгеріс енгізілген заң жобасына бұған дейін қол қойған,...

Мемлекет басшысы коронавирустың екінші толқынына не себеп болғанын айтты

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев телевизиялық үндеуінде елде коронавирустың және пневмония дертінің өршуіне не себеп болғанын айтты.  «Коронавирус қаупіне байланысты пандемия басталғалы біз елдегі вирустың таралуына шектеу...