سوۆەتتىك قازاق اۆتونومياسى قالاي ازىرلەندى؟

بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كو­ميتەتى مەن حالىق كوميسسارلارى سوۆەتىنىڭ قازاق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جونىندە شىعارعان دەكرەتىنە بيىل 100 جىل تولىپ وتىر. ونى دايىن­داۋ­عا ەكى جىلداي ۋاقىت كەتكەن بولاتىن.

بۇكىلقازاقتىق «الاش-وردا» حالىق كەڭەسىنىڭ جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ باس­تاعان دەلەگاتسياسى 1918 جىلعى ناۋ­رىز­دىڭ سوڭىندا ماسكەۋگە كەلىپ، سوۆناركوم باس­شىلارىمەن تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزگەن-ءدى. ەكىنشى جالپىقازاق سەزىنىڭ حاتتاماسىن تاپسىرعان، كىشى سوۆناركومدا جۇمىس ىستەپ، الاش ورداسى مەكەمەلەرىن سوۆەتتىك رەلسكە اۋىس­تىرۋ جوباسىن جاساعان. سوۆەت ۇكىمەتى الا­شوردا دەلەگاتسياسىنا ناركومناتس كۇرا­مىندا قازاق ىستەرىمەن شۇعىلداناتىن ارنايى كوميسساريات اشۋعا جانە تاياۋ مەزگىلدە قازاق اۆتونومياسىن جاريا ەتۋگە ۋادە ەت­تى. سونداي ۋادەنى توتە جەلى ارقىلى سەمەيدەگى ورتالىق الاشوردا باسشىلارىنا دا بەر­دى. بىراق دەلەگاتسياعا قوماقتى قارجى ءبو­لىپ، ماسكەۋدەن شىعارىپ سالىسىمەن ۋاع­دالاستىقتان تايقىپ كەتتى. بۇل «الاش-وردا» حالىق كەڭەسىنىڭ جەرگىلىكتى سوۆەتتەرمەن ساناسپاي، تىكەلەي ورتالىق سوۆەت وكىمەتىمەن قارىم-قاتىناس جاساۋىنان شىعارعان قو­رى­تىندىلارى بولاتىن. جەر-جەردەگى كەڭەس­تىك وكىلدەرگە «دوسمۇحامەدوۆتەردىڭ بۋر­جۋا­زيالىق اۆتونومياسىن مويىندارىنان سى­­پىرىپ تاستاۋ» جونىنەن جاڭا نۇسقاۋلار بە­رىلدى، «قازاق تەرريتورياسىنىڭ اۆتو­نوميا­سىن سوۆەتتىك نەگىزدە جاريالاۋ جو­بالا­ناتىنى» حابارلاندى. سودان سوۆەتتىك قازاق اۆتونومياسىن دايىنداۋ جۇمىستارى باستالدى…

1918 جىلعى 11 مامىردا ۇلت ىستەرى ءجو­نىن­دەگى حالىق كوميسسارياتىنىڭ جانىنان قا­زاق ءبولىمىن اشۋعا قاۋلى الىندى. ءالىبي جان­گەلديننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ءبولىم باس­تىعى بولىپ، سوۆەت يدەيالارىن بىردەن قا­بىل العان، جانگەلديننىڭ سەنىمدى كو­مەك­شىسىنە اينالىپ، تورعاي سەزىندە وب­لات­كوم­نىڭ جاۋاپتى لاۋازىمىنا سايلانعان ەسكى رە­جيم ينتەلليگەنتتەرىنىڭ ءبىرى مۇحامەديار تۇن­عاشين تاعايىندالدى. قازاق بولىمىنە كۇر­دەلى دە جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەلدى. اق­­تاردان ازات ەتىلگەن باتىس اۋدانداردا جەر­گىلىكتى كەڭەستەردى ۇيىمداستىرۋ، سوۆەت وكى­مەتى الاۋلاتقان قازان رەۆوليۋتسياسىنىڭ يدەيا­لارىن ۇگىتشىلەر مەن ءباسپاسوز ارقىلى ماي­دانعا شەكتەس جانە اقتار بيلەپ تۇرعان جايىق سىرتى دالاسىنداعى اۋدانداردا نا­سيحاتتاۋ، شارۋاشىلىق ماسەلەلەرىمەن قا­تار ۇلتتىق اسكەري بولىمدەر قۇرۋمەن شۇ­عىلدانۋ ماسەلەلەرى ۇدايى كۇن تارتىبىندە بول­دى. كەزدەسىپ تۇرعان ءتۇرلى قيىندىقتارعا قاراماستان، ناركومناتستىڭ قازاق ءبولىمى وسى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىنا ءاردايىم قول جەتكىزىپ وتىردى. ءبولىمنىڭ نەگىزگى جۇ­مىسى بوكەي ورداسىندا جۇرگىزىلدى. پەتروگرادتان ساتىپ الىنعان باسپاحانا 1918 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ورداعا ورنالاستىرىلدى. باسپاحانادا قازاق تىلىندە تارايتىن «دۇرىستىق جولى» گازەتى 10-15 مىڭ دانامەن، cونداي-اق ءتۇرلى ساياسي ادەبيەت، كىتاپشالار، ۇگىت-ناسيحات ماتەريالدارى شىعارىلىپ تۇردى. 1919 جىلدىڭ باسىنان بۇكىلقازاق سە­زىن شاقىرۋ جانە قازاق دالاسىنىڭ سوۆەتتىك اۆتونومياسىن جاريالاۋ ىسىنە دايىندىق جاساۋعا كىرىستى.

ۆتسيك-ءتىڭ 1919 جىلعى 4 ساۋىردەگى قاۋ­لىسىندا: «قازاق ىستەرى بويىنشا كو­ميسسار. تۇنعاشيننىڭ سۇراۋحاتىنا جاۋاپ رەتىندە بۇكىلقازاق سەزىن ورىنبور قا­لاسىنا شاقىرۋعا رۇقسات ەتىلسىن»، – دەلىندى. ناركومناتس سوعان سايكەس 5 ساۋىردە باس­تاما­شى توپ قۇرامىن بەكىتتى. باستاماشى توپ­تىڭ 1919 جىلعى 25 ساۋىردە وردادا ءوت­كىز­گەن العاشقى ماجىلىسىندە «سەزدىڭ باع­دارلاماسىن جانە حالىققا ۇندەۋ جازۋ جج. لۋكاشەۆ، قاراتاەۆ، سچەتچيكوۆ، شومبالوۆقا تاپسىرىلسىن»، – دەگەن قاۋلى شىقتى. 26 ءساۋىر­دە بولاشاق اۆتونوميالىق رەسپۋب­لي­كا­نىڭ اۋماعى مەن شەكاراسى، سايلاۋ وتكىزۋ­دى ۇيىمداستىرۋ، مەملەكەتتىك ەلتاڭبا مەن كونستيتۋتسيا جوباسىن جاساۋعا كونكۋرس جا­ريالاۋ ماسەلەلەرى قارالدى. 28 ساۋىردە بو­لاشاق بۇكىلقازاق سەزىنىڭ كۇن ءتارتىبى بە­كىتىلدى. سونداي-اق وسى وتىرىستا «جج. قارا­تاەۆ پەن سچەتچيكوۆ جازعان ۇندەۋ تولى­عىمەن قابىل الىنسىن» دەپ شەشىلدى. باستاماشى توپتىڭ قورىتىندى ماجىلىسىندە سەز­گە دەلەگاتتار سايلاۋ پرينتسيپتەرى مەن ءتارتىبى تالقىلاندى. بۇكىلقازاق سەزى «1919 ج. جاڭا ستيل بويىنشا ماۋسىمنىڭ باس­تاپقى كۇندەرىندە ورىنبور قالاسىندا، ەگەر ورىنبوردا وتكىزۋگە مۇمكىندىك بولماسا، وندا ورال، حان ورداسى نەمەسە اقتوبەدە شاقى­رى­لادى» دەپ ۇيعارىلدى. «ساعان قازىر بۇرىن ورىن­دالمايتىنداي كورىنگەن اڭساۋلى ار­مانىڭدى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى، ساعان قازىر ءوزىڭنىڭ قۇقىقتىق دەربەستىگىڭدى الۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى!» – دەي وتىرىپ، جۇرت­شىلىققا: «قازاق باۋىرلار! سەزگە جىگەرلەنە دايىندالىڭدار! وزدەرىڭنىڭ تولىق سە­نىم­دەرىڭە كىرگەن وكىلدەردى دەلەگاتتىققا ساي­لاڭدار!..» – دەگەن ۇران تاستالدى.

ناركومناتستىڭ قازاق ءبولىمى اۆتونوميا جاريالاۋعا دايىندىق جۇمىس­تارىن ەرەكشە تياناقتىلىقپەن جۇرگىزگەن­مەن، ازامات سوعىسىنداعى كۇردەلى جاعدايعا، ماي­دانداردا تۋعان جاڭا قيىندىقتارعا بايلانىستى، كوزدەلگەن سەزد جوبالانعان ۋا­قىتقا شاقىرىلمادى. 1919 جىلعى ما­مىر­دا دالا ولكەسىنىڭ توتەنشە كوميسسارى ءالىبي جانگەلدين قازاق سوۆەت اۆتو­نوميا­سىن قۇرۋ ماسەلەسى بويىنشا اۋەلى ناركومناتس ي.ءستاليننىڭ، ودان پرەدسوۆناركوم
ۆ.لە­نيننىڭ، سوسىن تاعى دا ءستاليننىڭ قا­بىل­داۋىندا بولىپ، اعىمداعى جاعدايدان تۋىن­داعان ماسەلەلەر مەن ولاردى شەشۋ جول­دارى جونىندە اقىلداستى. ەرتەڭىنە ستا­ليننىڭ باسشىلىعىمەن ۇلت ىستەرى حال­كو­ماتىنىڭ وتى­رىسى ءوتتى. سول ماجىلىستە ءول­كە­نى باس­قارا­تىن اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كو­ميتەت قۇ­رۋ جانە ونىڭ ەرەجەسىن جاساۋ جايىن­دا ماڭىزدى شەشىم قابىلداندى. قۇ­رىلاتىن قازاق رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتىنىڭ ءارتۇرلى قىرلارىن پىسىقتاۋدى كوزدەگەن بىرقاتار كوميسسيا مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جۇمىس ءىس­تەدى. قازاق ءبولىمى تىكەلەي قا­تىسىپ، قاز­رەۆ­كوم ەرەجەسى جاسالدى. جوبا 1919 جىلى 25 ماۋسىمدا ۇلت ىستەرى، ىشكى ىستەر، جەر-سۋ، سىرتقى ىستەر حالكومات­تارى­نىڭ، بۇكىلرەسەي باس شتابى مەن تۇركىستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان ۆە­دومستۆوارالىق كو­­ميس­سيادا قازاق دەلەگا­تسياسىنىڭ ء(الىبي جان­گەلدين، مۇحامەديار تۇنعاشين، قۇ­سايىن بەكەنتاەۆ، بايقادام قارالدين) قا­تىسۋىمەن قارالدى. قازاق ءول­كەسىن باسقا­را­تىن رەۆوليۋتسيالىق كوميتەت تۋرالى ۋاقىت­شا ەرەجە 1919 جىلعى 10 ءشىل­دەدە پرەدسوۆناركوم لەنيننىڭ ءتورا­عا­لى­عىمەن وتكەن ركفسر حالكومكەڭەسىنىڭ قاۋ­لى­سىمەن بە­كى­تىلدى دە، سول كۇنى لەنين قاز­رەۆكومدى قۇرۋ تۋرالى دەكرەتكە قول قوي­دى. بۇل قۇجات ءول­كەدەگى جەرگىلىكتى باس­قارۋ ورگاندارى مەن سو­ۆەتتىك اۆتونوميانى جا­ساۋدىڭ باسى، قا­زاق رەسپۋبليكاسىن ۇيىم­داستىرۋداعى ال­عاش­قى قادام ەدى.

قازاق ولكەسىنىڭ اۆتونومياسى جا­ريا­لانعانعا دەيىن ولكەنى باسقاراتىن رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتتىڭ قولىنا ولكەنى باس­­قارۋداعى جوعارعى اسكەري-ازاماتتىق بي­لىك شوعىرلاندىرىلدى. قازرەۆكومنىڭ ال­عاشقى قۇرامىندا رەۆكوم توراعاسى – ستا­نيسلاۆ پەستكوۆسكي، مۇشەلەرى – ءالىبي جان­گەلدين، باقىتجان قاراتاەۆ، سەيىتقالي مەڭ­دەشەۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، ءابدىراحمان ءاي­تيەۆ بولدى. قازاق ولكەسىنىڭ تەرريتو-رياسى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ، قازاق سە­زىنىڭ جانە ورتالىق سوۆەت وكىمەتىنىڭ كە­لىسىمىمەن انىقتالادى دەلىندى. وعان دەيىن رەۆ­كومنىڭ قاراۋىنا استراحان گۋبەرنيا­سىنداعى قازاق تەرريتورياسى، ورال، تور­عاي، اقمولا جانە سەمەي وبلىستارى كىرەتىنى اتاپ كورسەتىلدى. رەۆكومنىڭ ۇيىمداس­تى­رىلۋى­نا بايلانىستى ناركومناتستىڭ قازاق ءبولىمى تاراتىلىپ، ورنىنا ۆتسيك جانىنان قا­زاق ولكەسىنىڭ ءۇش ادامنان تۇراتىن وكىل­دىگى قۇرىلدى. قازاق ءبولىمى قۇرعان بوكەي ور­داسىنداعى كوميسسيانىڭ ورنىنا قازرەۆ­كومنىڭ جانىنان اشىلاتىن ءبولىم قازاق ءول­كەسىنىڭ جالپى سەزىن شاقىراتىن بولدى. ەرە­جەدە بارلىق اتقارىلۋعا ءتيىس ماسەلە 19 تار­­ماققا ءبولىنىپ، ناقتى تۇجىرىمدالدى.

1919 جىلعى 7 تامىزدا رەۆكوم ءتورا­عاسى پەستكوۆسكي پارتيانىڭ ورتا­لىق كوميتەتىنە، حالكومكەڭەسكە، ۇلت ىستەرى حالكوماتىنا، ۇلتحالكوماتتىڭ قازاق بولىمىنە جەدەلحات سالىپ، قازرەۆكومنىڭ تۇراقتى جۇ­مىس ورنىنان ورىنبورعا كەلىپ جەتكەنىن حا­بارلادى. رەۆكومنىڭ قىسقا مەر­زىم ىشىندە ۇيىمدىق تۇرعىدا قالىپ­تاسۋىنا رك(ب)پ ورىنبور گۋبەرنيالىق كو­ميتەتى جان-جاق­تى كومەك كورسەتتى. العاش­قى كەزدە قاز­رەۆ­كوم اپپاراتىندا تەك ءمۇ­شەلەرى مەن ءبىرلى-جا­رىم جەرگىلىكتى ين­تەل­ليگەنتتەردەن تار­تىلعان قىزمەتكەرلەر ىستەدى دە، كۇش-جىگەر نە­گىزىنەن جەرگىلىكتى رەۆكومدارمەن، ورال، ورىن­بور باسشى ورگاندارىمەن بايلانىس ور­ناتۋعا جانە ەرە­جە­گە ساي قىزمەت جۇرگىزۋگە قا­بىلەتى جەتەتىن اپپارات جاساقتاۋعا جۇم­سال­دى. 1919 جىلعى قىركۇيەكتىڭ باسىندا ءبو­لىمدەر ۇيىم­داس­تىرىلدى. قازرەۆكومنىڭ 12 قىركۇيەكتەگى وتىرىسىندا العاشقى ساي­لاۋلار وتكىزىلىپ، اشىق داۋىسپەن رەۆكوم ءتو­را­عاسىنىڭ ورىنباسارى، اسكەري كوميسسار، ىشكى ىستەر، قارجى-شارۋاشىلىق، حالىق اعار­تۋ، ازىق-ت ۇلىك ءجا­نە الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دىرۋ ءبولىم­دەرى­نىڭ مەڭگەرۋشىلەرى ساي­لان­دى. كەيىنىرەك زاڭ، جەر وڭدەۋ، دەنساۋلىق ساق­تاۋ، ەڭبەك، سوۆنارحوز (كەڭەستىك حالىق شارۋاشىلىعى)، اق­پارات، پوليگرافيا ءبو­لىم­دەرى، جالپى كەڭسە، تەرگەۋ كوميسسياسى، ءول­كەلىك اسكەري تريبۋنال، جۇمىسشى-شارۋا ينس­پەكتسياسىنىڭ ولكەلىك كوميسسارياتى قۇ­رىلدى. قازرەۆ­كوم­نىڭ اپپاراتىن قۇ­راي­تىن وسى مەكەمە­لەردىڭ بارلىعىندا 1919 جىل­دىڭ سوڭىنا قاراي 138 قىزمەتكەر ءىس­تەدى. رەۆوليۋتسيالىق كو­ميتەتكە، ونىڭ باس­شى­لىعى مەن ءمۇ­شە­لەرىنە وزدەرىنە جۇك­تەل­گەن مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن كەڭ كولەمدەگى وكى­لەتتىلىك بەرىلدى. بۇلار اكادەميك سالىق زي­مانوۆتىڭ عا­لىمدار س.داۋلەتوۆا، م.يسما­عۇلوۆپەن ءبىر­گە جازعان «كازاحسكي رەۆوليۋتسيوننىي كو­ميتەت» اتتى ەڭبەگىندە جان-جاق­تى زەردەلەنگەن.

قازرەۆكوم وبلىستارداعى حالىق شارۋا­­شىلىعىن، مادەني-الەۋمەتتىك ءجا­نە ساياسي-اكىمشىلىك تىنىس-تىرشىلىكتى ءتى­كە­لەي دە، وبلرەۆكومدار، وبلاتكومدار ار­قى­لى دا باسقارۋدى جۇزەگە اسىردى. جەرگى­لىكتى سو­ۆەتتەردى نىعايتۋ، ولاردى سايلاۋ جانە قاي­تا سايلاۋ شارالارىن ۇيىم­داس­تىردى. كەڭەس بيلىگىنىڭ ىرگەسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ­دى قام­تاما­سىز ەتتى. رەسەيدىڭ كورشى وب­لىستارىنىڭ قاراۋىنداعى قازاق جەرلەرىن بىرىكتىرۋ ءجو­نىندە ەلەۋلى جۇمىستار اتقاردى (ماسەلەن، ءسى­بىر رەۆكومى قاراماعىنداعى چەليابينسك اۋ­داندىق باسقارماسىنىڭ قۇ­زىرىنا بەرىل­گەن قوستاناي ۇيەزىن قازاق ولكەسى رەۆكومى­نىڭ قاراماعىنا قايتارۋ جايىندا احمەت بايتۇرسىنوۆ ەگجەي-تەگجەي­لى بايانداما جا­سادى، 1919 جىلعى 13 قىر­كۇيەك­تە ءۇش جەر­گە – ۆتسيك-كە، لەنينگە جانە قا­زاق وكىل­دىگى­نىڭ باسشىسى قۇسايىن بەكەن­تاەۆقا قاز­رەۆكوم اتىنان جەدەلحات جولداندى، ال 16 قىر­كۇيەكتە باياندامانىڭ ءوزى تابىس ەتىلدى). رەس­پۋبليكالىق رەجيمدە جۇمىس ىستەپ تۇر­عان دەربەس قۇرىلىم باتىس الاشوردامەن ك­ەلىس­سوزدەر جۇرگىزدى. بولىمشەنىڭ كۇللى ءاس­كە­رىمەن، قارۋ-جاراعىمەن، مۇلكىمەن كەڭەس وكى­مەتى جاعىنا شىعۋىنا قول جەتكىزىپ، 1920 جى­ل­عى 5 ناۋرىزداعى قاۋلىسىمەن الاش ور­دانى مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە مۇلدەم جويدى.

رەۆكومنىڭ بىردەن قولعا العان شارۋا­سى – بۇكىلقازاق سەزىن شاقىرۋ ءما­سە­­لەسىن تياناقتاۋ بولاتىن. بۇل رەتتە ول نار­­كومناتستىڭ قازاق ءبولىمى جۇرگىزگەن جۇ­­مىستاردى جالعاستىردى. 1919 جىلعى 15 قىر­­كۇيەكتە ەرەكشە كوميسسيا قۇرىپ، وعان سەز­­دى شاقىرۋ جونىندە نۇسقاۋلىق ازىرلەۋدى تاپ­­سىردى. كوميسسيا ءبىرىنشى كەزەكتە كەڭەس­تەر­دىڭ بۇكىلقازاقتىق سەزىنە دەلەگاتتار ساي­لاۋ ءتارتىبىن جاساۋمەن شۇعىلداندى. ۋەز­دەردە سوۆەت وكىمەتىن قۇراتىن ۋاقىتشا رەۆ­كومدار تاعايىنداۋعا وكىلەتتىلىك بەرىپ، وكىل­دەرىن جەر-جەرگە ىسساپارعا اتتاندىردى. 1919 جىلعى 17 جەلتوقساننان «ۇشقىن» ء(بۇ­گىنگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىن شىعارا باس­تادى. قازرەۆكومنىڭ حابارشىسىن («يز­ۆەس­تيا كيرگيزسكوگو ۆوەنرەۆكوما»)، قا­زاق تىلىندە ءتۇرلى ساياسي-كوپشىلىك ادەبيەتتى، وقۋ قۇ­رالدارىن، پاراقشالار مەن ۇندەۋلەر شى­عارۋدى جولعا قويدى. 1919 جىلعى جەل­توق­ساندا ۆتسيك باشقۇرتستان، تاتارستان، قا­زاقستان ىستەرى بويىنشا ءماجىلىس وتكىزدى. باس­قا ماسەلەلەر قاتارىندا قازاق ولكەسىنىڭ شە­كاراسى تۋرالى ماسەلە قاراپ، تۇبەگەيلى شە­شىمىن تابۋدى ۆتسيك-ءتىڭ اكىمشىلىك كو­ميس­سياسىنا تاپسىردى. اكىمشىلىك كوميس­سيا­داعى داۋلى تالقىلاۋلارعا قاتىسا كەلە، قاز­رەۆكوم 1920 جىلعى 16 مامىردا «قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىن ايقىنداۋ ءجو­نىندەگى كوميسسيا تۋرالى» ارنايى ماسەلە قا­رادى. كوميسسياعا قازاق رەسپۋبليكاسى تەر­ريتورياسىنا كىرگىزىلۋى ءتيىس اۋماقتاردى اي­قىنداپ، بولاشاق رەسپۋبليكانىڭ شەكا­را­لارىن ءدال بەلگىلەۋ، سوۆناركومعا ۇسىنىس، بۇكىلقازاق سەزىنە بايانداما جوباسىن ءازىر­لەۋ، رەسپۋبليكانىڭ ىشكى اكىمشىلىك ءبو­لىنىسىنىڭ جوباسىن جاساۋ تاپسىرىلدى. 20 ما­مىردا الاشوردانىڭ بۇرىنعى قىزمەت­كەر­لەرىن پايدالانۋ جونىندە ۇسىنىس ءازىر­لەۋ، «ولكە شەكاراسىن بەلگىلەۋ جايىنداعى كو­ميسسيانىڭ» جۇمىسىن ناقتى ۇيىمداس­تىرۋ قارالدى. ورال گۋبەرنياسىنىڭ قازاق ءول­كەسى قۇرامىنان ءبولىنۋى تۋرالى تۋىنداعان ماسەلە بويىنشا ورال گۋبرەۆكومىمەن ماق­سات­كەرلىك كەلىسسوز جۇرگىزىلدى. قازاق ولكەسىنە اقمولا، سەمەي وبلىستارىن قوسۋ ماسەلەسىندە دە 1920 جىلعى شىلدەدە قيىنشىلىقتار ۇشى­راستى. قازرەۆكومنىڭ ساياسي كوميسسيا­سى ومبى، سەمەي، اقمولادا جۇرگىزگەن جۇ­مىس­تار، ءسىبىر رەۆكومىمەن كەلىسسوزدەر وڭ ءنا­تيجە بەرمەدى. وسى شامادا سىبرەۆكومنىڭ اكىمشىلىك باعىنىسىنداعى پەتروپاۆل، كوك­شەتاۋ، ومبى ۇيەزدەرى قايدا قارايتىنىن شەشۋ ءۇشىن قازرەۆكوم ۆتسيك-ءتىڭ اكىمشىلىك كوميسسياسىنا ءوتىنىش ءتۇسىردى. سونداي-اق قازرەۆكوم سولتۇستىكتەگى ۇيەزدەر مەن وبلىس­تاردى قازاق ولكەسىنە قوسۋ شارۋاسىمەن ءتۇ­بەگەيلى شۇعىلدانۋ ءۇشىن ءوز تاراپىنان «سولتۇستىك كوميسسياسىن» قۇرىپ، وسى كوميسسيا 1920 جىلعى ماۋسىمدا ىسساپارمەن تەرىستىكتەگى اۋداندارعا شىقتى. ال قازاق ولكەسىنە سىرداريا مەن جەتىسۋ وبلىستارىن قوسۋ شارۋاسى وزىنشە جەكە قارالۋى ءتيىس ماسەلە ەدى. وسى ماسەلە جانە اتالعان وبلىس­تار­مەن قوسا ماڭعىستاۋ، كراسنوۆودسك ۇيەز­دەرىن دە قازاق ولكەسى قۇرامىنا بەرۋ ءجو­نىندە كەلىسسوز جۇرگىزۋى ءۇشىن قازرەۆكوم 1919 جىلعى 11 قاراشادا ءوز وكىلىن تاعايىن­داپ، تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا جىبەرگەن. 1920 جىلى قازرەۆكوم بۇل ماسەلەنى ۆتسيك-ءتىڭ قاراۋىنا شىعاردى. ال 27 ناۋرىزدا ءتۇر­كات­كومنان ورال وبلىسىنا ەكونومي­كالىق جانە ساياسي تۇرعىدان اسا جاقىن ادايلىقتاردىڭ قازولكەنىڭ اكىمشىلىك با­­عى­نىسىندا بولۋى دۇرىستىعىن مويىنداۋدى رەسمي سۇراپ، اداي مەن وزگە دە كوش­پەن­دىلەر ىستەرى بويىنشا ەرەكشە كوميسسيا قۇر­­دى. بۇكىلادايلىق كەڭەستەر سەزى وتكى­زى­لىپ، اداي ۇيەزدىك رەۆكومى سايلاندى. قازرەۆكوم تۇركاتكومعا، كاسپي سىرتى (زاكاسپي) وبلرەۆكومىنا ءتيىستى ءوتىنىش جول­داپ، «ماڭعىستاۋ ۇيەزىنىڭ قازولكەگە قو­سىلۋى­نا قارسى ەمەستىگىن» تۇجىرىمداعان كە­لىسىمىن الدى. ماسەلە بولاشاق رەسپۋب­ليكانىڭ اۋماقتىق شەكتەرىن تالقىلاعان ماسكەۋدەگى تامىز ماجىلىستەرىندە ءبىرجولا شەشىمىن تاپتى.

وسى قىسقا شولۋدان بايقالاتىنداي، قا­زاق جەرلەرىن ءبىرتۇتاس رەسپۋبليكا شاڭىراعى استىنا جيناۋدا قازاق رە­­ۆوليۋتسيالىق كوميتەتى ەلەۋلى ءرول اتقاردى. قاز­رەۆكوم 1920 جىلعى ماۋسىمدا ۇلت ىستەرى ءجو­نىندەگى حالكوماتقا «قازاق ولكەسىنىڭ اۋ­ماعى مەن شەكارالارى تۋرالى» دەگەن اتپەن قازاق سوۆەت اۆتونومياسىن قۇرۋ تۋرالى جوبانى ازىرلەۋ الدىنداعى قۇجاتىن ۇسىن­دى. وندا «قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكا­را­لا­رىن انىقتاعاندا ەڭ الدىمەن ەسكەرىلۋگە ءتيىس جاعدايلار» كورسەتىلدى. ولكەدە قا­زاق­تاردان باسقا، ورىس شارۋالارى مەن جۇ­مىس­شىلارىنىڭ كوپتەگەن وكىلدەرى تۇراتىنى، ءول­كەنىڭ ءوز ەكونوميكالىق، ونەركاسىپتىك ءجا­نە مادەني ورتالىقتارى مۇلدەم جوق، ولار­سىز قالىپتى ءومىر ءسۇرۋ مەن دامۋدىڭ مۇمكىن بولمايتىنى ايتىلدى. «قازاق ءول­كە­سى­نىڭ ساياسي جانە ونەركاسىپ ورتالىقتارى (استراحان، ورال، ورىنبور، قوستاناي، وم­بى، سەمەي، تاشكەنت) شەت ايماقتاردا جاتقاندىقتان» تۋاتىن قيىندىقتار ءتىزىلىپ، ايماقتاردا قالىپتاسقان بايلانىستاردى ۇزبەۋ كەرەگى، سونداي-اق كۇردەلى جەر ماسە­لەسىن شەشۋ باعىتتارى اتاپ كورسەتىلدى. قاز­رەۆكومنىڭ بىرەر مۇشەسى وزىنشە وي قو­رىتىپ، رەۆكوم بەكىتكەن قۇجاتتا كورسەتىل­گەن اۋماقتى ءبىر جاعىنان، «بۋرجۋازيا­لىق ۇلت­شىلدار ءوز ىقپالىن ارتتىرۋ ءۇشىن پاي­دالانىپ كەتەدى»، ەكىنشى جاعىنان، «ورىستار يگەرگەن تەرىستىك جانە شىعىس جولاقتاردى قازولكەگە بەرۋ …وسى اۋماقتارداعى ورىستار­دىڭ تولقۋىن تۋعىزادى» دەگەن قاۋىپ ايتتى.

ۆتسيك تورالقاسى ماسەلەنى ءوز قولىنا الدى. قازرەسپۋبليكانى باسقارۋ، ونىڭ شەكارالارى جايىنداعى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا ومبى، چەليابينسك، ورىنبور، ورال، تاشكەنت، حان ورداسىنان وكىلدەر شاقىردى. قازرەۆكوم ستاليننەن شاقىرۋ ال­عان بويدا بىرقاتار دايىندىق جيىنىن وتكىزدى. ايرىقشا كوميسسيا قۇرىپ، وعان ورتالىقتا تالقىلانباق ماسەلەلەرگە بايلانىستى قاجەت ماتەريالدار جيناقتاۋ مىندەتىن جۇكتەدى. سونىمەن بىرگە ۆتسيك-ءتىڭ جانىنداعى قازرەۆكوم وكىلدىگى 22 ادامنان تۇراتىن «ماماندار كوميسسياسىن» قۇردى. كوميسسياعا شۇعىل تۇردە «ولكەنىڭ تاريحي، ەتنوگرافيالىق، تابيعي جانە ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى دەرەكتەرگە» سۇيەنە وتىرىپ، قازاق رەسپۋبليكاسى شەكاراسىنىڭ جوباسىن جانە ىقتيمال شەكتەرىنىڭ كارتاسىن جاساۋ مىندەتىن ارتتى. قازرەۆكوم ءول­كەلىك دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىن 1920 جىلعى 8 جانە 20 شىلدەدەگى شەشىمدەرىمەن بەلگىلەدى. ءماجىلىس ماسكەۋدە 9 جانە 10 تامىزدا، ەكى كۇن بويى بولاشاق قازاق اۆتونومياسى اۋماعىن ايقىنداۋعا بايلانىستى ماسە­لەلەردى مۇقيات تالقىلادى. 12 تامىزدا لەنين ءۇشىنشى ماجىلىسكە توراعالىق ەتتى، وندا ءماجىلىستىڭ قورىتىندىسى، تالقىلاۋ كەزىندە بوي كورسەتكەن كەلىسپەۋشىلىكتەر قارالدى. لەنين ماسەلەگە ماڭىزدى ساياسي ءمان بەردى، الاۋىزدىق تۋعىزعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ بىرقاتارىنا ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ، دۇرىس شەشىپ بەردى. 14 تامىزدا نار­كومناتس القاسى كازاقتىڭ سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى دەكرەتتىڭ جوباسىن بەكىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. قازاق ولكەسىنىڭ شەكتەرىن رەسمي راسىمدەۋ ماسەلەسى وسىلاي جۇمىسشى جانە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالاردا كەلىسىلگەننەن سوڭ، ونى 17 تامىزدا ۆتسيك تورالقاسىنىڭ اكىمشىلىك كوميسسياسى قارادى. ناركومناتستىڭ ۇسىنعان جوباسى ءبىرلى-جارىم ەلەۋسىزدەۋ وزگەرىستەر جاسالىپ بەكىتىلدى. اكىمشىلىك كوميسسيا بەكىتكەن وسى جوبا العاش رەت سول كۇنى، 17 تامىزدا، ەكىنشى مارتە 24 تامىزدا حالكومكەڭەستىڭ لەنين توراعالىق ەتكەن وتىرىستارىندا تالقىلاندى. قۇجات جوباسى ماقۇلدانىپ، ۆتسيك-ءتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن جاساۋدى ازىرلەۋ جولىندا 1918 جىلى مامىردا ۇلتحالكوماتتىڭ قازاق ءبولىمى باستاعان، ودان قازرەۆكوم 1 جىل 1،5 اي ءجۇر­گىزگەن ىزدەنىسكە تولى ۇدەرىس كۇتۋلى ناتيجەگە قول جەتكىزدى: 1920 جىلعى 26 تامىزدا تاريحي دەكرەت دۇنيەگە كەلدى. اۆتونوميالى قازاق رەسپۋبليكاسى رەسەي سوتسياليستىك فەدەراتيۆتىك سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ بولىگى رەتىندە قۇرىلدى. اۆتونوميالى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قۇرامىنا سەمەي وبلىسى (پاۆلودار، سەمەي، وسكەمەن، زايسان، قار­قارالى ۇيەزدەرىمەن)، اقمولا وبلىسى (اتباسار، اقمولا، كوكشەتاۋ، پەتروپاۆل ۋەز­دەرىمەن) جانە ومبى ۇيەزىنىڭ قازاقتار تۇراتىن ءبىر بولىگى بەرىلدى. قازرەۆكوم مەن سىبرەۆكومعا ءوزارا كەلىسىپ، ومبى ۇيەزىنىڭ قازاق جانە ءسىبىر بولىكتەرىن ءدال مەجەلەۋ مىندەتتەلدى. تورعاي (قوستاناي، اقتوبە، ىرعىز، تورعاي ۇيەزدەرىمەن) جانە ورال (ورال، ءىلبىشىن، تەمىر، گۋرەۆ ۇيەزدەرىمەن) وب­لىستارى، زاكاسپي وبلىسىنىڭ ماڭعىس­تاۋ ۋەزى، وسى وبلىستاعى كراسنوۆودسك ۇيەزىنىڭ 4-ءشى جانە 5-ءشى اداي بولىستارى، استراحان گۋبەرنياسىنىڭ سينەمور بولىسى، بوكەي ورداسى، 1-ءشى جانە 2-ءشى تەڭىز جاعا­لاۋى وكرۋگتەرىنە جاپسارلاس بۇرىنعى قازىنالىق وبروك جەرلەرىنىڭ اۋماعى رەسپۋبليكا قۇرامىنا قوسىلدى. قازرەۆكومعا تەڭىز جاعالاۋى جولاعى جانە سافرونوۆ، گانيۋشكين، نيكولاەۆ بولىستارى قاراتىل­دى. استراحان اتقارۋ كوميتەتى جانىنان قاز­رەۆكوم مەن استراحان اتكومىنىڭ وكىل­دەرى كىرەتىن كوميسسيا قۇرىپ، حالقى ارالاس وبلىستارداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى مۇقيات رەتكە كەلتىرۋ كوزدەلدى. ال تۇرك رەسپۋبليكا قۇرامىنداعى قازاق تەر­ريت­و­ريا­­لارىن قازرەسپۋبليكا قۇرامىنا قوسۋ سون­دا تۇراتىن جۇرتتىڭ ەرىك-جىگەرىنە باي­لانىستى شەشىلەدى دەپ كورسەتىلدى.

…جەتپىس ءبىر جىل سوۆەت تۋىن كوتەرگەن عۇمىرى اقىرى اڭساۋلى تاۋەلسىزدىككە ۇلاسقان رەسپۋبليكامىز بۇدان ءجۇز جىل ءىل­گەرىدە دۇنيەگە وسىلاي كەلگەن ەدى…

 

بەيبىت قويشىباەۆ،

جازۋشى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button