Кәкітай – Абай жоқшысы

Сондай-ақ!

Жаңажылдық безендіруге 40 миллион теңге жұмсалмақ

Өскемен қаласының әкімдігі жаңажылдық безендіруге 40 миллион теңге жұмсамақ. Бұл туралы Өскемен қаласы әкімдігінің Instagram желісіндегі ресми парақшасында хабарланады.  Әкімдіктің мәлімдеуінше, 2019 жылы жаңажылдық безендіру...

Әйгілі Discover Earth парақшасында Бозжыра шатқалының суреті жарияланды

Дүниежүзі бойынша табиғаты көз тартар жерлер жарияланатын Discover Earth-тың Instagram желісіндегі парақшасында Маңғыстау облысында орналасқан Бозжыра шатқалының суреті жүктелген. 4 миллионға жуық жазылушы тіркелген парақшада...

Кондолиза Райс Елбасын Джордж Вашингтонмен салыстырды

1 желтоқсан – Тұңғыш Президент күніне орай Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың атына шетелдік мемлекеттер басшыларынан, экс-президенттерден, бұрынғы үкімет басшылары мен саяси қайраткерлерден, алыс-жақын шет елдердің...

Хоккей: бүгін «Барыс» Ресейдің «Сочи» командасын қабылдайды

«Барыс» құрлықтық хоккей лигасында бүгін, 1 желтоқсанда елордада Ресейдің «Сочи» командасын қабылдайды. Ойын елорда уақытымен сағат 17.00-де басталып, Qazsport телеарнасынан тікелей эфирде көрсетіледі. Екі команда бұған...

Абайтану ғылымының бастауында тұрған аса қадірлі есім­дердің бірегейі – Кәкітай Ысқақұлы. Ұлттық ой­лау жүйеміздің төлбасы ретінде танылған, бүткіл әлем хал­қы ұлтымыздың маңдайына біткен біртуар әрі қайталанбас тұл­ғасы санайтын хәкім Абайдың немере інісі. 1909 жылы Петербордағы Ілия Бораганскийдің баспаханасынан ба­сылып шыққан ақынның алғашқы кітабын құрастырып, әзір­леген, жинаққа ақынның өмірі мен әдеби қызметі тура­сында  алғы сөз жазған азамат. Асылында, Кәкітай – да­нышпан ақынның немере інісі ғана емес, өзінің кіндігінен өн­ген төл перзентіндей аса жақын әрі ғұламаның шын ын­та-шынтасы, пейілі ауған ер еді.

Абай мұрасына жоқшы бол­ған Кәкітай туралы Әрхам Ыс­­қа­қов: «Абай Кәкітайды он жа­сын­­да өзі бала ғып қолына алып, со­­д­ан жиырма төрт жыл бойы қа­сында ұстап, тәлім-тәрбие бер­ді деп бұрын жазылған еді. Абай­дың өз баласы Ақылбай жа­сынан үлкен әке-шешесінің қа­рауында болып жатбауыр болып өсті. Екінші ұлы Ғабдырахманды жасынан орыс школына жіберіп оқытып, ғылым жолына салды. Мағауия жасынан науқастау болып жүріп-тұруға жа­рам­сыз жі­гіт болды. Ендігі Абайдың алыс-жақыны, дос-жарына, ай­тыс-тар­тысына жұмсайтын ада­мы, ке­регіне жаратқан баласы Кәкітай болды»,  – деп жазады есте­лігінде. Яғ­ни, Кәкітай ақын­ның жанында жүр­ген, оның көп ақыл-кеңесін есті­ген, түрлі мәс­лихат, жиындарда ке­л­елі ойын, шешендігін тыңдап, жа­дына тоқыған жан. Абайдың мі­незі, болмысы, уайымы мен арманы, се­­німі мен үміті бәрі-бәрі оған аян, белгілі болатын.

Тағы да Әрхам Ысқақовтың ес­телігіне жүгінсек, «Оны­мен қабат Абайдың бір бет қағазға жа­­зып тастап яки ауызша айтқан өлең­деріне, қара сөздеріне Кә­кітай иелік жасап жинап, сақ­тап отыра­тын болған»,  – дегені сол ойымыз­ды шындыққа жанас­тырады. Абай мұрасының мұра­гері, жинаушысы һәм насихат­шы­сы. Және ол соңғы демі қал­ған­ша Абай мұрасына, Абай сө­зі­не үлкен жауапкершілікпен қа­рап өткен.

1904 жылғы 23 маусымда Абай дүн­иеден өтіп, ғұмыр-уа­қыты соғуын тоқтатты. Ел аб­ды­рап, өлім үс­тіне өлім, қайғы ү­с­тіне қайғы жа­м­алып, мамыражай тірліктен мән кет­кен шақта, ие­сіз қалған ел-жұрт­қа аға болып, қожа райында жөн көр­сетіп, тіз­гінді алған осы – Кәкі­тай Ыс­қақұлы. «Абай, Ақылбай, Ма­ғауия төрт айдың ішінде өліп, олар­ға қа­раған он шақты ауыл бас­шы­сыз, панасыз қалған соң бұрын­нан сол ауылдардың өз адамы бол­­ған Кәкітай мал мен жанға ие­лік жасады. Батаоқырын, ке­лімді-ке­тімді көп қонағын, жас ба­ла, же­сір әйелдерін, көрші-қо­лаңдарына бас­шылық етті. Кем­шілік-таршы­лық көрсетпеді»,  – деп мән-жайдың та­рихын шы­найы дерекпен көз­көр­ген Әрхам осылай жазған-ды.

Кәкітайдың ақын мұрасын жи­­­нап, кітап қылып шы­ғару­да­ғы ісі – ұлт тарихындағы ай­­рықша мә­­ні зор оқиға. Абайдай асыл­­дың қазыналы сөзін қазаққа жет­­кізу – баспасы жоқ, өнер мен мә­­дениет дамымаған замандағы ең бір қиын, қияметі мол шаруа еді.

Ер Кәкітай өмірден өткенде Алаш көсемі Әлихан Бөкей­хан қайғырып, «Қазақ» газетіне мү­наһиб (некролог) мақала жа­зып, оның ұлт руханиятына қосқан үле­сін жоғары бағалаған болатын. Әле­кең Кәкітайды: «Кәкітайдың әке­сі Ысқақ – ақын Абайдың інісі. Кә­кітайды жасынан сүйіп, Абай қа­сына ертіп баулыған. Абай қасында жү­ріп, школ көрмей Кәкітай орыс­ша оқу, жазу білген. Абай білетін Европа писателдерімен Кәкітай да таныс, оқыған еді. Ыждаһат-талап ар­қасында ұста болған, орысша топ­та сөйлеуге ұйалмайтын сөз біле­тін еді», – деп сипаттап, оның бі­лім­ге деген құлшынысы мен өзін-өзі жетілдірген талабын ерекше атай­ды.

Кәкітайға, Турағұлға хәкімнің кі­табын шығарып, оқыр­ман­ға таратайық деген ұсынысты ең алғаш айтқан – Әлихан Бөкей­хан болатын. Талассыз ақиқат. Тарих өзі дәлелдеген шындық. Бұл ту­ралы Әлекеңнің өзі де жазған. Сол дерекке көз жүгіртсек: «1904 жы­лы Абай марқұмның өлеңін кі­тап қылып басыңдар деп, бала­лары­на хат жаздым. 1905-ншы апрел айағында Кәкітай Абайдың жазба кітабын алып, Омбыдағы маған кел­ді. 1905-ншы жылы жазғытұрғы сайа­сат ісі не екенін біздің «Қа­зақ­ты» оқушылар білер. Кәкітай біздің үй­де бірер жұма жатты. Абай, Пуш­кин, Лермонтов сөздерін бірге оқып, мәз-мейрам болдық», – дейді. Мі­не, осылай Алаштың бір тұлғасы өзіне дейін өмір сүрген қазақтың бір кең маңдайлы ұлының тағ­дыры­на сәуле түсіріп, оның рухани өмірін ұзақ қылуға себепкер бол­ған-ды. Әлихан жаққан сол сәуле – бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның ру­хани ұстанымына айналып, жас мем­лекетті алға бастап келеді. Ал Әли­хан тұғырға шығарған Абай тұл­ғасы – кең байтақ қазақ елінің тер­риториясынан шығып, әлемдік деңгейге көтерілген. Абай тұлғасы сол Пушкин, Гете, Данте биігінде тұр!

Абайдың алғашқы кітабын шығару ісі тура үш жылға со­зылыпты. 1906 жылы Кәкітай Әли­ханмен кеңесіп, бағыт-бағдар алған соң, ауылға келіп, бөлек киіз үй тіктіріп, Мүрсейіт молда Бікеұ­лын алдырып, «Сен мына біз жина­ған Абай өлеңдерін реттеп жаз»,  – деп тапсырма берген. Сосын Се­мей­ден Омбыға, Омбыдан Қазанға, Қа­заннан Петерборға барып, ақы­рында Петербор баспаханасымен ке­лісім жасап, еліне келген. Мүр­сейіт жазған қолжазбаны жіті қарап, баспаханаға салады. Баспа­хана туралап, реттеп алғашқы сүйін­ші данасын (сигнальный) Се­мейге салып, корректурасын қа­раң­дар деп бұйырады. Семейден Әнияр Молдабай баласы күтіп алып, Кә­кі­тайға жеткізеді. 1909 жылы осылай шыққан екен бұл кітап.

Әрхамның естелігінде: «Абай­дың өмірбаянын қысқаша ғып Кәкітайдың өзі жазған. Соған қарап, Кәкітай Абайдың өмірінен бі­летіні аз деп ойлап қалуға бол­май­ды. Жиырма төрт жыл Абайдың жанында болған барлық қызық-шы­жығын бірге көрген Кәкітай Абай өмірі туралы көлемді еңбек жаз­ған еді. 1919 жылы Совет өкіме­тінен қашқан «Колчактың» әскер­лері Кәкітайдың клетіндегі үш аб­дыра жинаған кітабын, жазған ең­бегін және Абайдың көп мате­риал­дарын өртеп жібереді. Сондықтан Абай өмірі туралы жазғандары жа­рық көрмей жоғалды»,  – деп жа­зыл­ған. Задында, Колчак әскері бұл қазынаға тиіспегенде, Кәкітайдың мұрасы аман-есен сақталып, бүгінге жетер болса, біз сөзсіз Абай туралы тың деректермен танысып, ақын тұлғасын жаңаша пайымдайтын едік.

Академик Мұхтар Әуезов Кә­кі­тай жазған Абай туралы ма­қаланы ерекше бағалап, ақын­ның өмірбаянын жазуға тигізген сеп­тігі зор деп айтқан. Мәселен, «Қай ақынды болса да ең мол та­ны­татын баспаға шығу болғандықтан, алдымен революциядан бұрын Абайды бас­па жүзінде танытқан ең­бекке тоқталайық. Бұл жөнде қа­зақтың мәдениет тарихына, Абай мұрасына ерекше еңбек сіңірген, Абай өзі тәрбиелеп, баулыған жас жұртшылықтың көрнекті өкілі болған – Кәкітай Ысқақұлының ең­бегін айрықша айту керек», – деп жаз­ған. Жазушы М.Әуезов Кәкі­тайдың мақаласын да, тұңғыш жи­нақты шығарудағы ісін де жоғары бағалайды, бірақ оның ақын өлең­дерін өз ойына қарай жіктеп, та­қыры­бына, мазмұнына орай бөл­генін құптамайды және жинаққа енбей қалған өлеңдері турасында шын пікірін қосқан. Абайдың сыни бағытта жазған өлеңдері, әсіресе, өзінің туған-туыстары мен жақын­дарының кейбір әрекеттерін сынап жаз­ған ащы өлеңдерін Кәкітай ағайын-туыс арасына сызат түспе­сін деген ниетпен жинаққа кіргіз­беген.

Кәкітайдың Абай туралы жаз­ған мақаласы ақынды тану­дың алғашқы сатысы десе болады. Абай­дың арғы аталары, түп тамы­ры, әкесі Құнанбай қажының міне­зі, өмір жолы, ақынның нағашы туыстары, олардың шыққан тегі мен ортасы, ақынның өскен ортасы мен балалық, жігіттік кезеңі, үй­ленуі, оқуы-тоқуы, ізденісі, қыр өмі­ріне араласқан қоғамдық істері, таланты мен шығармашылыққа де­ген көзқарасы, адамгершілік қа­сиеттері жан-жақты ашып жазыл­ған. Яғни, Кәкітай тікелей өз көзі­мен көргенін, естіп-білгенін бүкпе­сіз жазып шыққан. Кәкітайдың деректі тарихи мақаласы ақынды та­нып, білмек болған басқа да оқы­ғандарға мол пайдасын тигізген. Сөздің шынын айтар болсақ, 1909 жылдан кейінгі әр жылдары шық­қан жинақта Абай өмірбаяны осы Кәкітай жазған деректер пайд­ала­нылып, берілген.

Кәкітай мырза да Алаш қоз­ғалысын қос қолдап қолда­ған, азаттық пен теңдік үшін күрес­кен асылдарға демеу болған азамат. Әлихан Бөкейхан І Мемлекеттік Думаға депутат ретінде Семей облысы бойынша сайлауға түскенде осы Кәкітай арысты қолдап, дауыс жинаған болатын. Абай әкесіне арналған барлық іс-шараның бел ортасында жүріп еді. 1915 жылы 47 жасында опат болды.

Кәкітайдың арманы  Абай әкесінің сөзін халыққа жет­кізу болған. Бүгінде сол аңсар-ар­ман орындалып, тәуелсіз елдің тұ­ғырына айналды.

Елдос ТОҚТАРБАЙ

Редакция таңдауы

Димаш Құдайберген сүйіктісі бар-жоғын айтты

Әлемге әйгілі әнші Димаштың жеке өмірі қызықты әрі құпия. Әншінің миллиондаған тыңдарманына «оның жүрегін жаулап алған кім ?» деген сұрақ қызықты, алайда әнші өз...

Генерал Б. Жанасаев: Елбасының сенімінен асқан жауапкершілік жоқ

Құқықтық тәртіп әскерінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев сенім артқан сардарлар аз емес. Олардың әр қайсысының өз орны бар. Десе де, өмірлік тәжірибесі бай, Елбасының сенімін...

Көреалмаушылықтың көрігін басу кімге керек?

Қай қоғамда болса да жиі айтылатын, жиі талқыға түсетін нәрсенің бірі − көреалмаушылық, яғни қызғаныш. Содан болар, өмірінде қызғаныштың құрбаны болғанын, көреалмаушылықтың кесірінен көп...

Ұлы көштің ұйытқысы

1 желтоқсан – Қазақстанның Тұңғыш Президенті күні. Ел тарихы үшін елеулі күн болғандықтан, Тәуелсіз мемлекетіміздің буынын бекітіп, қанатын қатайтқан Елбасының ерен еңбегін екшеп айтуымыз...

12 миллион теңге тұратын медицина құрылғыларын елден заңсыз алып кетпек болған

Батыс Қазақстан облысында құны 12 миллион теңгені құрайтын 800 дана пульсоксиметр құрылғысын...

Жаңажылдық безендіруге 40 миллион теңге жұмсалмақ

Өскемен қаласының әкімдігі жаңажылдық безендіруге 40 миллион теңге жұмсамақ. Бұл туралы Өскемен...

Әйгілі Discover Earth парақшасында Бозжыра шатқалының суреті жарияланды

Дүниежүзі бойынша табиғаты көз тартар жерлер жарияланатын Discover Earth-тың Instagram желісіндегі парақшасында...

Кондолиза Райс Елбасын Джордж Вашингтонмен салыстырды

1 желтоқсан – Тұңғыш Президент күніне орай Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың атына шетелдік...

Хоккей: бүгін «Барыс» Ресейдің «Сочи» командасын қабылдайды

«Барыс» құрлықтық хоккей лигасында бүгін, 1 желтоқсанда елордада Ресейдің «Сочи» командасын қабылдайды. Ойын...

Көп оқылды

Коронавирустың жаңа белгілері пайда болды

Коронавирус жұқтырған науқастардың бойындағы ауру белгілері денге қызбасының белгілеріне ұқсас болуы дұрыс диагноз қоюға кедергі келтіруде. Аталмыш белгілерді анықтаған Сингапур ғалымдары арнайы баяндама жасады....

Қазақ Тәуелсіздігіне – 25 жыл

2016 жылдың үлкен мерейтойы – Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығы. Айтулы мерекеге республикамыздың түкпір-түкпірінде қызу дайындық жұмыстары жүргізілетіні бесенеден белгілі. Ал ақтөбеліктер егемендігіміздің ширек...

Ертеңнен бастап мас күйінде көлік жүргізгендер 10 жылға сотталады

Көлікті мас күйінде тізгіндеп, жол ережесін бұзғандар 7 жылдан 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылады. Президент осындай өзгеріс енгізілген заң жобасына бұған дейін қол қойған,...

Мемлекет басшысы коронавирустың екінші толқынына не себеп болғанын айтты

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев телевизиялық үндеуінде елде коронавирустың және пневмония дертінің өршуіне не себеп болғанын айтты.  «Коронавирус қаупіне байланысты пандемия басталғалы біз елдегі вирустың таралуына шектеу...