__Bastı slayderJañalıqtar

Jarıq diod şamdardıñ añızı men aqiqatı

 

Elektr quatın ünemdeudiñ türli joldarı bar. Älem astanalarınıñ qatısuımen jarıqtı birmezgil söndirip, elektr energiyasın ünemdeuge at salısu akciyası jürgiziledi. Biraq uaqıtşa söndiru – mäseleni tübegeyli şeşpeydi. Oğan qarağanda ünemdi lampa ornatu wtımdı şeşim. Jarıq şamdardıñ elektr ünemdegiş qasieti bwrınnan belgili bolsa da, bertinde ğana jappay zerttele bastadı. Äsirese jarıq diod şamnıñ ünemdegiş qasieti älemde jağılatın elektr energiyasınıñ şığının äjeptäuir qısqarttı.

 Qazaqstan ekonomikası 2000-şı jıldarı qarqındı damıp, elektr energiyasına degen swranıs arta tüsti. «Samwrıq-Energo» AQ boljamına nazar salsaq, 2030 jılğa qaray Qazaqstan boyınşa elektr energiyasın twtınu 100,9 mlrd kVtsağattı artqa tastap, 144,7 mlrd Kvts-qa jetip jığılmaq.  Büginde elektr energiyasın twtınu öndiristen artıq, sondıqtan azın-aulaq importtıq önimge jüginuge mäjbürmiz. Astana qalasınıñ tüngi jarıqtarınıñ körki men kölemi tañday qaqtırarlıq. Astana qalalıq äkimdiginiñ mälimdeuinşe, 2,3 milliard kVts-tıñ 70 payızı jarıqqa jwmsaladı eken. Bir täulikte Almatı twrğındarı şamamen 15-16000 kVt sağat elektr energiyasın jağadı. Bwl qalalıq byudjettiñ ay sayın milliondap şığındanuına äkep soqtıradı. Mwnday jağdayda ne isteu kerek? Jarıqtı söndiruge bolmaydı, köşe jarıqşamdarın qısqartuğa jäne bolmaydı. Düniejüzi boyınşa elektr energiyasın ünemdeu maqsatında birneşe sağatqa jarıq öşiriledi. Biraq joğarıda jazğanımızday, bwl bastama aqtıq şeşim emes. Eñ dwrısı balama energiya közderin qoldanısqa engizu kerek. Kün men jeldiñ quatın qosımşa paydalanuğa boladı, ärine. Alayda biz Japoniya siyaqtı mwhit jeliniñ ötinde ornalasqan el emespiz. Äsili jelden quat alu tehnologiyasın ornatu men iske asıru biz üşin äli de qımbatqa tüspek. Endeşe bar dünieni ünemdeuge köşken abzal. Mäselen, jarıqtan bas tartpay-aq elektr energiyasın az twtınatın lampalardı keñinen qoldanuğa boladı. Jarıq közderiniñ barlığın jarıq diodtı şamdarğa almastıru qajet. Jalpı jarıq diod şam basqa jarıq közderine wqsamaydı. Mwnday lampada gaz ben qızdıru jelisi bolmaydı, şını sauıtı jäne qauipti jıljımalı bölşekteri de joq.

Eñ qızığı osınday «elektr ünemdegiş lampa barın» jwrtşılıq biledi. Alayda auıstıruğa asıqpaydı. «Nelikten» degen saualğa «jwmıs merziminiñ tım qısqalığı» sebep ekenin bilemiz. Köp wzamay jarığı bäseñdep, keybiri tipti öşip qalatın körinedi. Qaytadan qımbat lampağa şığındanudı kim qalasın?Bağasın bilmek üşin birneşe jergilikti kompaniyalarğa habarlasıp kördik, ornatu kompaniya esebinen nemese aqılı türde jürgiziledi. Bağası  ädepki lampadan qımbat, şığarğan firmasına qaray bir danası 500-3000 teñge aralığında. Bwdan özge bazarlarda tömendetilgen bağamen barlıq firmanıñ lampaları men diod qoyılğan aspaşamdar tolıp twr. Diodtı aspaşamdı (lyustra) öz üyimizge de ornatqan edik. Bağası ädepki aspaşamnan qımbat emes. Jarıq berip twrğanına eki jıldan astı. Diod jarıqtarınıñ eşqaysısı söngen joq, säulesi de küñgirttengen joq. Biraq bazardağı energiya ünemdeytin şamdardıñ barlığı birdey sapalı emes. Sebebi bazar sörelerine sapasız, sertifikatsız jäne kepildiksiz önimder aralasıp ketken. Sondıqtan bağadan tıs faktorlarğa: öndiru sapası, jwmıs isteu merzimi, kepildigine de köñil audarğan jön. Öytkeni  bir jıldıñ işinde jarığı sönip, ötken ğasırdıñ 70 jıldarı tartılğan elektr jüyesiniñ mezgilsiz auıtqularına tötep bere almauı mümkin. Jalpı elimizdegi elektr jüyesiniñ 75 payızı ötken ğasırda tartılıp, jaña jüyege köşip ülgergen joq.

 

Sonımen mwnday lampanıñ qwrılımı turalı az aytılıp jürgen joq. Dese de diodtı lampanıñ elektr energiyasın twtınuı 10 ese az, qızdıru küşi 3 ese az ekenin ayta ketu artıq bolmas. Jarıq beru merzimi 100000 sağat nemese 11 jıl. Alayda kepildik 3-5 jılğa ğana beriledi. Sondıqtan on bir jıl boyı jarıq bermeytini anıq. Dese de osınau lampalardıñ jarığı twraqtı, közge keri äseri joq. Sonımen qatar lampağa sınap salınbaydı, onıñ sırtında öndiruşiler jasırıp qalatın ziyandı metalldar da joq. Olay bolsa quat közin ünemdeumen qatar, densaulıqqa da ziyanı joq.

Halıqaralıq Energetika agenttiginiñ mälimetinşe, älemde qoldanılatın  elektr energiyasınıñ 19 %-ı jarıqtandıru jwmıstarına jwmsaladı. Jarıq diodtı tehnologiyanıñ arqasında elektr quatın 40 payızğa deyin ünemdeuge boladı, sonda jalpı älemdik qazınadan şamamen 100 milliardtan astam euronı ünemdeuge boladı eken. Bwl jüyeni engizu üşin jarıq beru qwraldarı men mehanizmderin tübegeyli auıstıru kerek, sondıqtan birqatar memleketter bwl mäseleni memleket deñgeyinde jüzege asıruda. Avstraliya, Resey, Japoniya, Oñtüstik Koreya, Braziliya, Argentina jäne basqa da elder jaña jüyege köşudi bastap ketkeli qaşan… Qazaqstan da bwl bağıtta az eñbektengen joq.  2012 jıldan bastap 100, 75, 25 vattıq lampalardı qoldanuğa tıyım salınıp, ornına elektr ünemdegiş nemese diodtı şamdar qoldanısqa endi. Joğarıda atalğan elektr ünemdegiş lampalar köpşilikke spiral' pişinimen tanıs. Al jarıq diodtı lampalardıñ mümkindigi men ünemdeu qabileti jalpaq jwrtqa äli de bolsa beymälim küyde. 

Almatı – diod şamdar şaharı

Kommunaldıq şaruaşılıq monopolisterdiñ qolında ekeni barşağa ayan. Tariftiñ kün sanap artuına halıq tañqalmaytın da bolğan. Mäselen,  2016 jıldıñ basında Almatı qalası men Almatı oblısı boyınşa elektr energiyasınıñ bağası tağı qımbattadı. Endeşe ne istemek kerek? Öz betiñmen ünemdeu qareketine köşip, «aqıldı» şamdardı ornatu kerek. Jalpı mwnday qımbatşılıqtan keyin jergilikti twrğındar jarıq diodtı şamdardı ornatuğa nazar audara bastadı.

         Almatı qalası äkimdigi qalalıq jarıqtandıru qwzırındağı jarıq közderin 2017 jılğa deyin tegis auıstırmaq. Nätijesinde 70 mıñnan astam natrilik şamdar energetikalıq tiimdiligi joğarı jarıq diodtı şamdarğa almastırıladı. Sebebi jarıq diodtı şamnıñ jwmıs jasau merzimi men jarıq sapası birneşe jılğa kepildik bere aladı. Bwl qalalıq byudjettiñ şığısın 30 payızğa qısqartpaq. Mäselen, «Arhitekturnoe osveşenie» onlayn jurnalınıñ mälimetine süyensek, N'yu-York qalasına 2013-2017 jıldar arılığında köşe şamdarın jarıq diodtı şamğa auıstıru üşin 76 million dollar bölingen. Osılayşa N'yu-York basşılığı jılına elektr energiyasın 6 million dollarğa, al tehnikalıq qızmet körsetudi 8 million dollarğa qısqartıp otır. Jurnal basşılığınıñ esepteuinşe, jaña jobağa salınğan qarajat 6 jıldıñ işinde özin aqtap aladı. Bwl bir ğana mısal. Älem memleketteriniñ köpşiligi tüngi jarıqqa jwmsalatın elektr energiyasın ünemdeu üşin tolıq modernizaciya jürgizude. Büginde Almatı qalasındağı Medeu audanınıñ mıñnan astam diodtı jarıqşamdarı 2012 jıldan beri pilottıq joba esebinde jarığın tüsirip keledi. Europa Qayta qwru jäne Damu banki men «Alatau jarıq komapaniyası» AQ 2015 jılı diodtı şamdardı jetkizu men ornatuğa bayqau jariyalağan edi. Esesine jeñimpaz kompaniya 2017 jılğa deyin Almatı qalasın tolıq diodtı şammen qamtamasız etpek. Osılayşa jergilikti byudjettiñ qoldanatın energiyasın 5 jılğa belgilengen kepildik merziminde ünemdep otırmaq.

Almatı qalasın taza qalağa aynaldıru maqsatında türli jwmıstar jürgizilude. Kündelikti qoqıstı köşege laqtırmau, aulada tazalıq jwmıstarın jürgizu, ulı gaz böletin qwrılğılar kömeginen bas tartu siyaqtı barşağa ayan qareketten tıs, ünemdeu jüyesin paydalanu jwmıstarı jüzege asırılıp keledi. Atap aytsaq, YAn Geyl jobası boyınşa Almatıdağı B. Momışwlı jäne Timiriyazev köşeleriniñ jayau jürginşi joldarı keñeytilip, velosiped jolaqtarı qosıldı. Osı aymaqta kögaldandıru jwmıstarı jürgizilip, balalar oynaytın alañqay men otırğıştar da ornalastı. Bwl joba qalada janarmay jağatın kölikterden bas tartıp, velosipedke jappay köşuge arnalğan alğışarttar. Büginde älemniñ eñ taza megapolisteri qatarına engen N'yu-York, Mäskeu, London jäne basqa da batıs astanaları bwl jobanı bayağıda qabıldap, büginde jemisin körude.

Qazba baylığı mol Qazaqstan jasıl ekonomikağa köşu, balama energiya közderin paydalanu, ünemdeu jäne qorşağan ortağa qauipsiz jüye qalıptastırudı keyinge şegerip kelgeni belgili. Düniejüzi boyınşa eñ las qala Pekin bolsa, jasıl jelek jamılğan Almatımız osı tizimnen 8 orındı iemdengen.  Elimizdiñ energiya twtınu mölşeri auır industriyası damığan eldermen salıstırğanda üş esege köp. Quat közderiniñ ayausız şığındalatını metallurgiya jäne elektr energiyası eken. Bwl energiyanıñ jarıqtandıruğa jwmsalatının eskersek, däp osı bağıtta ünemdeu jwmıstarın jürgizu kezek küttirmes şara ekenine köz jetkizemiz.

P.S. Energiya közderin ünemdi paydalanu bükilälemdik problemağa aynaldı, al onı jüzege asırudıñ joldarı köptegen memleketterde jappay qolğa alındı. Älemdik dağdarıs, quat közderiniñ kün sanap qımbattau saldarınan elimizdiñ osı jüyeni strategiyalıq jospar etip alğanı tüsinikti de. Öndiris orındarı men elektr energiyasın aluda qazba baylıqtıñ, onıñ işinde mwnaydıñ qoldanılatını barşağa mälim. Alayda 50 jıldan keyin mwnay qorınıñ tausılatının eskersek, energiyanıñ balama közderin ornatu men ünemdeudi büginnen bastağan abzal.

 

 

Back to top button