__باستى سلايدەرجاڭالىقتار

جارىق ديود شامداردىڭ اڭىزى مەن اقيقاتى

 

ەلەكتر قۋاتىن ۇنەمدەۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى بار. الەم استانالارىنىڭ قاتىسۋىمەن جارىقتى بىرمەزگىل ءسوندىرىپ، ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋگە ات سالىسۋ اكتسياسى جۇرگىزىلەدى. بىراق ۋاقىتشا ءسوندىرۋ – ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيدى. وعان قاراعاندا ۇنەمدى لامپا ورناتۋ ۇتىمدى شەشىم. جارىق شامداردىڭ ەلەكتر ۇنەمدەگىش قاسيەتى بۇرىننان بەلگىلى بولسا دا، بەرتىندە عانا جاپپاي زەرتتەلە باستادى. اسىرەسە جارىق ديود شامنىڭ ۇنەمدەگىش قاسيەتى الەمدە جاعىلاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شىعىنىن اجەپتاۋىر قىسقارتتى.

 قازاقستان ەكونوميكاسى 2000-شى جىلدارى قارقىندى دامىپ، ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس ارتا ءتۇستى. «سامۇرىق-ەنەرگو» اق بولجامىنا نازار سالساق، 2030 جىلعا قاراي قازاقستان بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ 100,9 ملرد كۆتساعاتتى ارتقا تاستاپ، 144,7 ملرد كۆتس-قا جەتىپ جىعىلماق.  بۇگىندە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ وندىرىستەن ارتىق، سوندىقتان ازىن-اۋلاق يمپورتتىق ونىمگە جۇگىنۋگە ءماجبۇرمىز. استانا قالاسىنىڭ تۇنگى جارىقتارىنىڭ كوركى مەن كولەمى تاڭداي قاقتىرارلىق. استانا قالالىق اكىمدىگىنىڭ مالىمدەۋىنشە، 2,3 ميلليارد كۆتس-تىڭ 70 پايىزى جارىققا جۇمسالادى ەكەن. ءبىر تاۋلىكتە الماتى تۇرعىندارى شامامەن 15-16000 كۆت ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن جاعادى. بۇل قالالىق بيۋدجەتتىڭ اي سايىن ميلليونداپ شىعىندانۋىنا اكەپ سوقتىرادى. مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؟ جارىقتى سوندىرۋگە بولمايدى، كوشە جارىقشامدارىن قىسقارتۋعا جانە بولمايدى. دۇنيەجۇزى بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ ماقساتىندا بىرنەشە ساعاتقا جارىق وشىرىلەدى. بىراق جوعارىدا جازعانىمىزداي، بۇل باستاما اقتىق شەشىم ەمەس. ەڭ دۇرىسى بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋ كەرەك. كۇن مەن جەلدىڭ قۋاتىن قوسىمشا پايدالانۋعا بولادى، ارينە. الايدا ءبىز جاپونيا سياقتى مۇحيت جەلىنىڭ وتىندە ورنالاسقان ەل ەمەسپىز. ءاسىلى جەلدەن قۋات الۋ تەحنولوگياسىن ورناتۋ مەن ىسكە اسىرۋ ءبىز ءۇشىن ءالى دە قىمباتقا تۇسپەك. ەندەشە بار دۇنيەنى ۇنەمدەۋگە كوشكەن ابزال. ماسەلەن، جارىقتان باس تارتپاي-اق ەلەكتر ەنەرگياسىن از تۇتىناتىن لامپالاردى كەڭىنەن قولدانۋعا بولادى. جارىق كوزدەرىنىڭ بارلىعىن جارىق ديودتى شامدارعا الماستىرۋ قاجەت. جالپى جارىق ديود شام باسقا جارىق كوزدەرىنە ۇقسامايدى. مۇنداي لامپادا گاز بەن قىزدىرۋ جەلىسى بولمايدى، شىنى ساۋىتى جانە قاۋىپتى جىلجىمالى بولشەكتەرى دە جوق.

ەڭ قىزىعى وسىنداي «ەلەكتر ۇنەمدەگىش لامپا بارىن» جۇرتشىلىق بىلەدى. الايدا اۋىستىرۋعا اسىقپايدى. «نەلىكتەن» دەگەن ساۋالعا «جۇمىس مەرزىمىنىڭ تىم قىسقالىعى» سەبەپ ەكەنىن بىلەمىز. كوپ ۇزاماي جارىعى باسەڭدەپ، كەيبىرى ءتىپتى ءوشىپ قالاتىن كورىنەدى. قايتادان قىمبات لامپاعا شىعىندانۋدى كىم قالاسىن؟باعاسىن بىلمەك ءۇشىن بىرنەشە جەرگىلىكتى كومپانيالارعا حابارلاسىپ كوردىك، ورناتۋ كومپانيا ەسەبىنەن نەمەسە اقىلى تۇردە جۇرگىزىلەدى. باعاسى  ادەپكى لامپادان قىمبات، شىعارعان فيرماسىنا قاراي ءبىر داناسى 500-3000 تەڭگە ارالىعىندا. بۇدان وزگە بازارلاردا تومەندەتىلگەن باعامەن بارلىق فيرمانىڭ لامپالارى مەن ديود قويىلعان اسپاشامدار تولىپ تۇر. ديودتى اسپاشامدى (ليۋسترا) ءوز ۇيىمىزگە دە ورناتقان ەدىك. باعاسى ادەپكى اسپاشامنان قىمبات ەمەس. جارىق بەرىپ تۇرعانىنا ەكى جىلدان استى. ديود جارىقتارىنىڭ ەشقايسىسى سونگەن جوق، ساۋلەسى دە كۇڭگىرتتەنگەن جوق. بىراق بازارداعى ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن شامداردىڭ بارلىعى بىردەي ساپالى ەمەس. سەبەبى بازار سورەلەرىنە ساپاسىز، سەرتيفيكاتسىز جانە كەپىلدىكسىز ونىمدەر ارالاسىپ كەتكەن. سوندىقتان باعادان تىس فاكتورلارعا: ءوندىرۋ ساپاسى، جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى، كەپىلدىگىنە دە كوڭىل اۋدارعان ءجون. ويتكەنى  بىر جىلدىڭ ىشىندە جارىعى ءسونىپ، وتكەن عاسىردىڭ 70 جىلدارى تارتىلعان ەلەكتر جۇيەسىنىڭ مەزگىلسىز اۋىتقۋلارىنا توتەپ بەرە الماۋى مۇمكىن. جالپى ەلىمىزدەگى ەلەكتر جۇيەسىنىڭ 75 پايىزى وتكەن عاسىردا تارتىلىپ، جاڭا جۇيەگە كوشىپ ۇلگەرگەن جوق.

 

سونىمەن مۇنداي لامپانىڭ قۇرىلىمى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. دەسە دە ديودتى لامپانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋى 10 ەسە از، قىزدىرۋ كۇشى 3 ەسە از ەكەنىن ايتا كەتۋ ارتىق بولماس. جارىق بەرۋ مەرزىمى 100000 ساعات نەمەسە 11 جىل. الايدا كەپىلدىك 3-5 جىلعا عانا بەرىلەدى. سوندىقتان ون ءبىر جىل بويى جارىق بەرمەيتىنى انىق. دەسە دە وسىناۋ لامپالاردىڭ جارىعى تۇراقتى، كوزگە كەرى اسەرى جوق. سونىمەن قاتار لامپاعا سىناپ سالىنبايدى، ونىڭ سىرتىندا وندىرۋشىلەر جاسىرىپ قالاتىن زياندى مەتاللدار دا جوق. ولاي بولسا قۋات كوزىن ۇنەمدەۋمەن قاتار، دەنساۋلىققا دا زيانى جوق.

حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە، الەمدە قولدانىلاتىن  ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 19 %-ى جارىقتاندىرۋ جۇمىستارىنا جۇمسالادى. جارىق ديودتى تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا ەلەكتر قۋاتىن 40 پايىزعا دەيىن ۇنەمدەۋگە بولادى، سوندا جالپى الەمدىك قازىنادان شامامەن 100 ميللياردتان استام ەۋرونى ۇنەمدەۋگە بولادى ەكەن. بۇل جۇيەنى ەنگىزۋ ءۇشىن جارىق بەرۋ قۇرالدارى مەن مەحانيزمدەرىن تۇبەگەيلى اۋىستىرۋ كەرەك، سوندىقتان بىرقاتار مەملەكەتتەر بۇل ماسەلەنى مەملەكەت دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرۋدا. اۆستراليا، رەسەي، جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا، برازيليا، ارگەنتينا جانە باسقا دا ەلدەر جاڭا جۇيەگە كوشۋدى باستاپ كەتكەلى قاشان… قازاقستان دا بۇل باعىتتا از ەڭبەكتەنگەن جوق.  2012 جىلدان باستاپ 100, 75, 25 ۆاتتىق لامپالاردى قولدانۋعا تىيىم سالىنىپ، ورنىنا ەلەكتر ۇنەمدەگىش نەمەسە ديودتى شامدار قولدانىسقا ەندى. جوعارىدا اتالعان ەلەكتر ۇنەمدەگىش لامپالار كوپشىلىككە سپيرال پىشىنىمەن تانىس. ال جارىق ديودتى لامپالاردىڭ مۇمكىندىگى مەن ۇنەمدەۋ قابىلەتى جالپاق جۇرتقا ءالى دە بولسا بەيمالىم كۇيدە. 

الماتى – ديود شامدار شاھارى

كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق مونوپوليستەردىڭ قولىندا ەكەنى بارشاعا ايان. ءتاريفتىڭ كۇن ساناپ ارتۋىنا حالىق تاڭقالمايتىن دا بولعان. ماسەلەن،  2016 جىلدىڭ باسىندا الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسى بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى تاعى قىمباتتادى. ەندەشە نە ىستەمەك كەرەك؟ ءوز بەتىڭمەن ۇنەمدەۋ قارەكەتىنە كوشىپ، «اقىلدى» شامداردى ورناتۋ كەرەك. جالپى مۇنداي قىمباتشىلىقتان كەيىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار جارىق ديودتى شامداردى ورناتۋعا نازار اۋدارا باستادى.

         الماتى قالاسى اكىمدىگى قالالىق جارىقتاندىرۋ قۇزىرىنداعى جارىق كوزدەرىن 2017 جىلعا دەيىن تەگىس اۋىستىرماق. ناتيجەسىندە 70 مىڭنان استام ناتريلىك شامدار ەنەرگەتيكالىق تيىمدىلىگى جوعارى جارىق ديودتى شامدارعا الماستىرىلادى. سەبەبى جارىق ديودتى شامنىڭ جۇمىس جاساۋ مەرزىمى مەن جارىق ساپاسى بىرنەشە جىلعا كەپىلدىك بەرە الادى. بۇل قالالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىسىن 30 پايىزعا قىسقارتپاق. ماسەلەن، «ارحيتەكتۋرنوە وسۆەششەنيە» ونلاين جۋرنالىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، نيۋ-يورك قالاسىنا 2013-2017 جىلدار ارىلىعىندا كوشە شامدارىن جارىق ديودتى شامعا اۋىستىرۋ ءۇشىن 76 ميلليون دوللار بولىنگەن. وسىلايشا نيۋ-يورك باسشىلىعى جىلىنا ەلەكتر ەنەرگياسىن 6 ميلليون دوللارعا، ال تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدى 8 ميلليون دوللارعا قىسقارتىپ وتىر. جۋرنال باسشىلىعىنىڭ ەسەپتەۋىنشە، جاڭا جوباعا سالىنعان قاراجات 6 جىلدىڭ ىشىندە ءوزىن اقتاپ الادى. بۇل ءبىر عانا مىسال. الەم مەملەكەتتەرىنىڭ كوپشىلىگى تۇنگى جارىققا جۇمسالاتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋ ءۇشىن تولىق مودەرنيزاتسيا جۇرگىزۋدە. بۇگىندە الماتى قالاسىنداعى مەدەۋ اۋدانىنىڭ مىڭنان استام ديودتى جارىقشامدارى 2012 جىلدان بەرى پيلوتتىق جوبا ەسەبىندە جارىعىن ءتۇسىرىپ كەلەدى. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى مەن «الاتاۋ جارىق كوماپانياسى» اق 2015 جىلى ديودتى شامداردى جەتكىزۋ مەن ورناتۋعا بايقاۋ جاريالاعان ەدى. ەسەسىنە جەڭىمپاز كومپانيا 2017 جىلعا دەيىن الماتى قالاسىن تولىق ديودتى شاممەن قامتاماسىز ەتپەك. وسىلايشا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قولداناتىن ەنەرگياسىن 5 جىلعا بەلگىلەنگەن كەپىلدىك مەرزىمىندە ۇنەمدەپ وتىرماق.

الماتى قالاسىن تازا قالاعا اينالدىرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. كۇندەلىكتى قوقىستى كوشەگە لاقتىرماۋ، اۋلادا تازالىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋ، ۋلى گاز بولەتىن قۇرىلعىلار كومەگىنەن باس تارتۋ سياقتى بارشاعا ايان قارەكەتتەن تىس، ۇنەمدەۋ جۇيەسىن پايدالانۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق، يان گەيل جوباسى بويىنشا الماتىداعى ب. مومىشۇلى جانە تيميريازەۆ كوشەلەرىنىڭ جاياۋ جۇرگىنشى جولدارى كەڭەيتىلىپ، ۆەلوسيپەد جولاقتارى قوسىلدى. وسى ايماقتا كوگالداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، بالالار وينايتىن الاڭقاي مەن وتىرعىشتار دا ورنالاستى. بۇل جوبا قالادا جانارماي جاعاتىن كولىكتەردەن باس تارتىپ، ۆەلوسيپەدكە جاپپاي كوشۋگە ارنالعان العىشارتتار. بۇگىندە الەمنىڭ ەڭ تازا مەگاپوليستەرى قاتارىنا ەنگەن نيۋ-يورك، ماسكەۋ، لوندون جانە باسقا دا باتىس استانالارى بۇل جوبانى باياعىدا قابىلداپ، بۇگىندە جەمىسىن كورۋدە.

قازبا بايلىعى مول قازاقستان جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ، بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ، ۇنەمدەۋ جانە قورشاعان ورتاعا قاۋىپسىز جۇيە قالىپتاستىرۋدى كەيىنگە شەگەرىپ كەلگەنى بەلگىلى. دۇنيەجۇزى بويىنشا ەڭ لاس قالا پەكين بولسا، جاسىل جەلەك جامىلعان الماتىمىز وسى تىزىمنەن 8 ورىندى يەمدەنگەن.  ەلىمىزدىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋ مولشەرى اۋىر يندۋسترياسى دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ءۇش ەسەگە كوپ. قۋات كوزدەرىنىڭ اياۋسىز شىعىندالاتىنى مەتاللۋرگيا جانە ەلەكتر ەنەرگياسى ەكەن. بۇل ەنەرگيانىڭ جارىقتاندىرۋعا جۇمسالاتىنىن ەسكەرسەك، ءداپ وسى باعىتتا ۇنەمدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەزەك كۇتتىرمەس شارا ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز.

P.S. ەنەرگيا كوزدەرىن ۇنەمدى پايدالانۋ بۇكىلالەمدىك پروبلەماعا اينالدى، ال ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى كوپتەگەن مەملەكەتتەردە جاپپاي قولعا الىندى. الەمدىك داعدارىس، قۋات كوزدەرىنىڭ كۇن ساناپ قىمباتتاۋ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ وسى جۇيەنى ستراتەگيالىق جوسپار ەتىپ العانى تۇسىنىكتى دە. ءوندىرىس ورىندارى مەن ەلەكتر ەنەرگياسىن الۋدا قازبا بايلىقتىڭ، ونىڭ ىشىندە مۇنايدىڭ قولدانىلاتىنى بارشاعا ءمالىم. الايدا 50 جىلدان كەيىن مۇناي قورىنىڭ تاۋسىلاتىنىن ەسكەرسەك، ەنەرگيانىڭ بالاما كوزدەرىن ورناتۋ مەن ۇنەمدەۋدى بۇگىننەن باستاعان ابزال.

 

 

Back to top button