100 جاستاعى اكتريسا حابيبا ەلەبەكوۆامەن سىرلاسۋ (ۆيدەو)

 

تابيعات-انا بۋسانىپ، تامىر-تامىرىنا  قان جۇگىرەر كوگىلدىر-جاسارۋ كەزەڭى، اسىرەسە ادامعا شەكسىز  قۋانىش سىيلايتىن انالار مەرەكەسى دە كەلىپ قالدى. انالار مەيرامى! قىز-كەلىنشەكتەر مەيرامى!

وسىناۋ كوكتەمگى كوركەم مەيرامنىڭ قارساڭىندا كۇمىس كومەي ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ قارا شاڭىراعىنىڭ شىراقشىسى،  ەندى بىرەر ايدا ءجۇز جاسقا تولعالى وتىرعان اكتريسا حابيبا انامىزعا سالەم بەرە باردىق.

اكتريسانىڭ ءارى جەكجات تۋىسى، ءارى جەرلەس ءسىڭىلىسى راحيما ايتقان ۋاقىتتان كەشىگىپ جەتكەن ءبىزدى ەسىك الدىنان كۇتىپ الدى. «اپام بۇرىنعىداي ەمەس، شارشاپ قالادى، كەيدە قىرسىعىپ تا  قالاتىنى بار. ونەر ادامى كوڭىل-كۇيدىڭ ادامى! ونىڭ ۇستىنە، قۇداي بۇيىرتسا، جۇزگە تولادى، ول دا وڭاي ەمەس. جاستايىنان بەينەت كورىپ وسكەن عوي…»، – دەپ سويلەي ءجۇرىپ اپانىڭ بولمەسىنە قاراي باستادى.

ساحنادا ءور مىنەزدى، تاكاپپار، بويشاڭ اكتريسا توسەگىندە ىڭىلداپ، اندەتىپ جاتىر ەكەن. ءبىزدى، اسىرەسە، قاسىمداعى ماقسات پەن جانىبەكتى كورىپ، «بۇلارىڭ كىم» دەگەندەي راحيماعا يەك قاقتى.

– اپا، گازەتتەن عوي،– دەپ اتى-ءجونىمىزدى ايتا باستاپ ەدىك:

– مەن ەشكىمگە سۇحبات بەرەمىن دەگەن جوقپىن، نەگە ەسكەرتۋسىز كەلەدى،– دەدى اكتريسا ءسال-ءپال قاباعىن شىتىپ.

– جوق، سۇحبات ەمەس، سىزگە سالەم بەرە كەلىپتى. انالار مەيرامىنىڭ الدىندا سالەم بەرىپ، باتاڭىزدى الايىن دەپ كەلىپتى، – دەدى اكتريسانىڭ  بابىن، كوڭىل-كۇيىن جاقسى بىلەتىن راحيما ءبىزدى اقتاعانداي سويلەپ.

– ە-ە، وندا تۇرايىن، – دەدى ءۇنى باسەڭسىگەن حابيبا اپاي. – شىعا تۇرىڭدار.

ءجۇز جاساعان كەيۋانانىڭ اياق استىنان بۇلاي تۋلاپ بارىپ باسىلعانى –  اقىلدىلىقپەن قوسا بويعا بىتكەن تاكاپپارلىقتى سەزدىرىپ تۇر. ومىردەن كورگەنى مەن تۇيگەنى مول ادامنىڭ قارتايعان شاعىندا بويىن  ەنجارلىق بيلەپ، بۇرىنعى  قانى بەتىنە شىعىپ تۇراتىن اجارىنان ايىرىلىپ، سۇڭعاق بويىنان دا ءال كەتىپ قالارى ءمالىم. بۇل كىسىدەن كەيۋانا كۇيىن ەشكىمگە كورسەتكىسى كەلمەيتىن بىربەتكەيلىكتى اڭعارۋعا بولار ەدى. ومىرباقي  ساحنادان تۇسپەي كەلە جاتقان سۇلۋ دا سىمباتتى اكتريسا  وسىنداي جاسقا كەلىپ، اپپاق توسەگىندە اپپاق بولىپ جاتقان كەيپىن كورسەتۋگە ءبىر جاعى نامىستاناتىنىن،   كورەرمەننىڭ كوڭىل كوزىندە سول ءتىپ-تىك، كورىكتى قالپىندا قالعىسى  كەلەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى.

ىشتەي وسىلاي باعامداعانشا، اپام دا دايىن بولدى. توسەگىنەن باسىن كوتەرىپ، جايعاسىپ وتىرعان سوڭ عانا ادەمى جىميىپ، اڭگىمەنى  ءوزى-اق باستاپ كەتتى. اڭگىمە ەمەس، ادەمى ءبىر اۋەندى ىڭىلداپ وتىردى دا، ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن اۋەلەتتى.

حابيبا انامىز  ايتقىش، ءارى شەشەن! قارابايىر اڭگىمە ايتپايدى بۇل كىسى، اراسىندا كەز كەلگەن اقىننىڭ، اسىرەسە ماعجاننىڭ شىعارمالارىن قوسىپ، مايىن تامىزا، كەشتى كەشكە، تاڭدى تاڭعا ۇرىپ اڭگىمە ايتا الادى.

مىنە، بۇگىنگى اڭگىمە دە ماعجان اقىننىڭ ولەڭدەرىنەن باستالدى. جاڭا عانا ءوزىنىڭ توسەكتە بۇك ءتۇسىپ جاتقانىن، ءاجىم تورلاعان اپپاق ءجۇزىن كورسەتكىسى  كەلمەي تۋلاعان اكتريسا ءوز وبرازىنا ەندى دە كەتتى… «شىركىن-اي، – دەدىك ءبىز ىشتەي، – جۇزگە كەلىپ، ءدال وسىلاي ءان سالىپ وتىرساق، ارمان بار ما؟» 

– كەيدە راحيما: «اپا-اۋ، تۇنىمەن ءان سالىپ شىقتىڭىز عوي»، – دەيدى تاڭەرتەڭ. وتكەن ءومىر كوز الدىما كەلەدى. قايبىر تامسانا ەسكە الاتىن تىرلىك دەيسىڭ، كولەڭكەلى جاقتارى كوپ بولدى عوي. بالا بولىپ قۋىرشاقپەن ويناماق تۇگىلى، تويىپ تاماق ىشپەگەن، جارىتىپ ءبۇتىن كيىم كيمەگەن اشقۇرساق بالالىق قوي بىزدىكى.  سول ساتتەر، بۇلتتىڭ ارا-اراسىنان جىلت ەتىپ اندا-ساندا جارق ەتە قالاتىن كۇن ساۋلەسى سياقتى ساۋلەلى شاقتار ەسكە تۇسكەندە، بويىما ىستىق  قان جۇگىرىپ، الپىس ەكى تامىردى قۋالاي جونەلەتىن ساعىنىش-ەلەس كەۋدەمنەن، مىنا كارى كەۋدەمنەن جىپ-جىلى اۋەن بولىپ توگىلىپ جاتادى. سونداي ساتتەردە جۇرەكتى تەربەگەن  ءبىر اۋەن قۇلاعىمنان كەتپەي تۇرىپ الاتىنى بار. ونداي ساتتەردە قۇيىلىپ كەلىپ ولەڭ-انگە اينالاتىن باقىتتى-باقىتسىز ساتتەرىم الىستان قول بۇلعاپ، ءتىپتى جانىما ىستىق لەبى سەزىلىپ تۇرعانداي، ءدال وڭىمە اينالىپ سالا بەرەدى…  سوندا بەلگىسىز  ىرعاققا ەرىپ ءوزىم دە ەرىكسىز ءبىر كۇي كەشەمىن. سوسىن اندەتەمىن. ءتىپتى، كەيدە بار داۋسىممەن انگە بەرىلىپ شىرقاي جونەلەمىن.

… ءبىر كۇي بار دومبىرامدا تارتىلماعان،

ءبىر سىر بار جۇرەگىمدە ايتىلماعان…، – دەپ جىرلاعان قايران اقىن، ءدال مەندەي الاساپىران كۇي كەشكەن ەكەن عوي دەگەن وي كەلەدى. مىنا قىز سونداي ساتتەردە جۇگىرىپ كەلىپ، ەسىكتىڭ سىرتىنان تىڭ تىڭدايدى. ءبارىن ءبىلىپ، سەزىپ جاتامىن. «قاينايدى قانىڭ، اشيدى جانىڭ»، – دەگەن كۇي عوي بىزدىكى.

– نەگە قاينايدى؟ نە وكىنىش؟

ءبىزدىڭ بەتىمىزگە ويلى جانارىن قاداعان كۇيى اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ اكەتتى.

– نەگە دەرىڭ بار ما؟! بالالىعىمىز قيىن جاعدايدا ءوتتى دەدىم عوي. انامىز جەتى قۇرساق كوتەرىپ، ومىرگە اكەلسە دە اۋلەتىمىز ءوسىپ-ونبەي قالعان، كەشەگى ءبىر قيىن-قىستاۋ زاماننىڭ قۇربانى بولعان ادامدار. ەس بىلە باستاعان شاقتا اكەمىز كەتتى، سول قۇربانداردىڭ ىشىندە. اۋرۋشاڭ انامىز قالدى ارتىندا. ۇلكەنىمىز داليلا دا ونەرگە جاقىن، اجەپتاۋىر ءان سالاتىن-دى. ماسكەۋگە بارىپ، ول كەزدە وتانىمىزدىڭ جۇرەگى سانالاتىن ۇلكەن قالانىڭ ساحناسىندا تۇڭعىش ءان سالعان قازاق قىزى ەدى. بۇگىندە اتاۋسىز، ەسكەرۋسىز قالىپ بارادى. ول دا كوكىرەگىمدى قارس ايىراتىن وكىنىش! مەيلى عوي، بۇگىنگى دارمەنسىز كۇيىممەن كىمگە ناز، كىمگە وكپە ارتارسىڭ؟!  سوندا قان قايناماعاندا، جانىڭ اۋىرماعاندا نە قالدى، قولدان كەلەر قايران جوق! شاراسىزدىق بويدى بيلەسە دە، ءتىلىڭ قۇرعىر سايراپ جاتىر، كوكىرەكتەگىنى شىعارىپ تاستاۋ قاجەت، سوندىقتان ايتامىز دا! تىڭدار قۇلاق بولماعان سوڭ، جۇرەگىڭنەن شىعىپ جاتقان زار-مۇڭىڭدى جەتكىزەر جەرىنە جەتكىزە الماعان سوڭ، بار داۋسىممەن ءتورت قابىرعانى اۋەنگە بولەپ جاتىرمىن.

ءاندى  داليلا سياقتى تامىلجىتا سالماسام دا، ونەرگە قۇشتار بولىپ ءوستىم. ون ەكى جاسىمدا بولار، ءبىزدىڭ ەلگە استانادان تالانتتى بالالار ىزدەپ، ءارى ەلدى سەرگىتىپ قايتۋ ماقساتىندا اتاعى اجەپتاۋىر ارتيستەر كەلدى. ەلىمىزدە ەندى  عانا ىرگەسى قالانىپ، ءوز الدىنا جەكە تەاتر، ۇلتتىق تەاتر اشىلىپ،  ونەرگە يكەمى بار ونەرپازداردى ىزدەيدى. ەل ارالاپ كونتسەرت بەرەدى. سول جولى   ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعىم جەڭدى مە، مەن دە سولاردىڭ اراسىنا كىردىم دە كەتتىم. تاپسىرما: قالىڭ قار، كوك مۇزداق. يىناعاشتا ەكى شەلەك، قۇدىقتان سۋ تارتىپ الىپ، سونى توكپەي-شاشپاي جەتكىزۋ كەرەك. كوكپەڭبەك مۇزدىڭ ۇستىمەن ارەڭ-ارەڭ ءجۇرۋ كەرەك، شەلەكتەن توگىلگەن سۋ قارمەن قوسا قاتىپ، قۇدىقتىڭ اينالاسى، ءتىپتى، جىپ-جىلتىر. ال «مىقتى بولساڭ، كورسەت ونەرىڭدى» دەگەن وي بالا بولسام دا ىشتەي قايراپ قويادى. يىناعاشتاعى بوس شەلەكتى ءىلىپ الدىم دا، ءجايلاپ باسىپ قۇدىق باسىنا كەلدىم. اراسىندا ادەيى تالتىرەكتەپ، ءتىپتى قۇلاپ بارا جاتقانداي شالقالاپ-ەڭكەيىپ تايعاناقتاعان كەيىپ تانىتىپ قويامىن. جىم-جىرت. ۇنسىزدىك. ءبىزدىڭ ونەرىمىزدى باقىلاپ وتىرعان قالادان كەلگەن ءبىرى ەگدەلەۋ، ەندى ءبىرى اسا جاس تا، كارى دە ەمەس، سىمباتتى جىگىت اعاسى. ولار جاققا قاراماۋعا تىرىسامىن.

نە كەرەك، سۋعا لىق تولعان شەلەكتى قۇدىقتان ارەڭ-ارەڭ تارتىپ، ەكى شەلەگىمدى تولتىردىم. ەندى سۋعا تولعان قوس شەلەكتى يىناعاشتىڭ ەكى جاعىنا ءىلىپ، يىققا سالۋ قالدى. اياعىم تايعاناقتاپ تۇرعانى تاعى بار. سول كەزدە اۋزىما قايدان تۇسكەنىن بىلمەيمىن: « بيسسيميللا راحمان راحيم، ءيا، اللا! لا-يلاحي يل-اللا» دەپ داۋىستاپ جىبەرىپپىن. ەل دۋ ەتە قالدى. قارشاداي قىزدىڭ مىنا قىلىعى، ءتىپتى اللانى اۋزىنا العانى تاڭقالدىرىپ، ريزا بولسا كەرەك، دۋ ەتىپ جامىراي كۇلگەنى.  بۇل ءدۇر سىلكىنىس  ودان سايىن قاناتتاندىرىپ،تايعاناقتاپ-تايىپ كەلىپ مەجەلەنگەن جەرگە ەكى شەلەكتى جايمەن قويدىم دا، يىناعاشتان بوساتىپ، ەلگە ءيىلىپ سالەم قىلعانداي يشارات جاسادىم.

قايران دۇنيە-اي،  جاڭاعى ەكەۋدىڭ ءبىرى – جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ەكەن. سول جولى جۇسەكەڭنىڭ سوڭىنان ەرىپ جۇرە بەرىپپىن… اتا-انادان، جەتى باۋىر                                                                                                             دان قالعان جالعىز باسىم، وسىلاي قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى، كۇمىس كومەي، جەزتاڭداي انشىسىمەن تاعدىرىم مىقتاپ بايلاندى. باقىتتى عۇمىر كەشتىك. ونەردە ۇلكەن توڭكەرىس جاساماسام دا، ساحنادا جۇرگەن كەزدەرىم،  قازاق ونەرىن كوككە كوتەرگەن،  الاسۇرا جانكەشتى عۇمىر كەشكەن، قازاقتىڭ ءبيى، ءانى مەن كۇيىن كوكىرەكتەرىنە سىيعىزا الماي ومىردەن وتكەن كەشەگى ۇلىلاردىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان ساحناعا، مىنە،  وسىلاي كەلگەم. ءجاي كەلگەنىم جوق، جۇسەكەڭدەي ازاماتپەن ومىردە دە، ونەردە دە اينىماس سەنىمدى سەرىگى، ادال جارى بولدىم. وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇزدەن استام رولدە وينادىم. ول ونەردى ءسۇيىپ قانا قويماي، ءوزىمنىڭ جۇسىپبەگىم، ساحنالاستارىم، جالپى قازاق تەاتر ونەرى جايلى ءۇش كىتاپ جازدىم.

اقان، ءبىرجان، ەستاي مەن داريعا اتتى ۇل-قىزىمىزدى ومىرگە اكەلدىم. تۇڭعىشىمىز داريعانى  اكەسى شەكسىز جاقسى كورىپ ءوتتى ومىردەن. ال اقانىم مەن ءبىرجانىم اكەلەرىنىڭ ىزىنەن اسىعىس كەتىپ قالدى… جالعىز ەستايىمنىڭ اماندىعىن تىلەپ ءجۇرىپ، جۇزگە دە كەلىپ قالىپپىن.

اكتريسانىڭ يەگى كەمسەڭدەپ، ءالسىز دىرىلدەگەن ساۋساقتارىمەن كوزىن ءسۇرتىپ قويدى. ءبىز دە تاماعىمىزعا لىقسىپ كەلىپ قالعان وكسىكتى تەرەڭ تىنىسپەن باسىپ الدىق تا، ءۇنسىز وتىرىپ قالدىق. اركىم ءوز ويىمەن. مەنىڭ  ەسىمە عازيز انام ءتۇستى. «قۇداي-اۋ، ومىردەن تىم ەرتە كەتكەنى-اي»، – دەدىم ىشتەي كۇبىرلەپ. 63 جاس.  كوڭىلىمدى تولقىتقان اناعا دەگەن ساعىنىش قانىمدى قۋالاي جونەلگەنى سونشا، حابيبا انامىزدىڭ يىعىنان تارتىپ، كەۋدەسىنە باسىمدى قويدىم…  اعىل-تەگىل توگىلگەن كوز جاسىمدى تەرەڭ ويعا شومىپ وتىرعان ول الدە سەزدى، بالكىم سەزبەدى. بىراق  تاناۋىمدى كوكىرەگىنىڭ جۇپار ءيىسى، تۇپ-تۋرا اسىل انامنىڭ نەبىر فرانتسۋز اتىرىنە ايىرباستامايتىن جۇپار ءيىسى قىتىقتاپ وتكەندەي مە، قالاي؟!.

قايران، انا ماحابباتى، مەيىرىمگە تولى ۇلى جۇرەگى! قارا شالىنان قالعان جالعىز تۇياق – ەستايىنىڭ اماندىعىن تىلەپ، جالعىزدىڭ قولىنان توپىراق سالىنۋىن اڭساپ وتىرعان انا جۇرەگى، انا ارمانى ءبىزدى الىسقا الىپ كەتىپ بارا جاتقانداي، اناعا دەگەن ساعىنىش-ەلەسكە ەرىپ بار جاتىپ، تەز ەس جيدىق.  ەس جيدىق ەمەس، ەس جيعىزعان دا اياۋلى انامىزدىڭ دىرىلدەي سالعان اۋەزدى ءانى بولدى.

بولسا گۇلسىز،

بۇلبۇل ءۇنسىز.

ءۇنسىز بۇلبۇل ءجاي ءبىر قۇس،

سونگەن كومىر

ءۇنسىز جۇرەك بوس قۋىس…، – ماعجان اقىن وسىلاي دەمەي مە، اقىننىڭ بۇلبۇل قۇسى سايراۋى ءۇشىن گۇل بولۋى، ادەمى نۋلى توعايى بولۋى كەرەك. ونداي سۇلۋلىقسىز قۇسىڭىز سايرامايدى.

كەلشى، ساۋلەم ءبىر بولايىق،

ەگىز گۇلدەي ىرعالايىق.

قوس جۇلدىزداي ءبىر جانايىق،

بىرگە ۇشايىق قانات جايىپ،

ءوتسىن جىلدار، مەيلى ءوتسىن،

ءبىز قارتايار مەزگىل جەتسىن،

تەك جۇرەكتەن وت كەتپەسىن،

ماحابباتىن كەمىتپەسىن، – دەيدى اقىن ءابدىلدا. «ماحابباتسىز دۇنيە بوس» دەيدى اقىن اباي، دانىشپان اباي. جالعانى جوق شىندىق، اقيقات!  ماحاببات ادالدىعى، ەرلى-زايىپتىلاردىڭ تازالىعى، سىيلاستىعى – مىنا ءومىردىڭ تۇزدىعى، وتباسىنىڭ باقىتى. بۇگىندە وسى اقىندار جىرلاعان ماحاببات بار ما؟! ءاي، قايدام، ادامداردان مەيىرىم، سۇيىسپەنشىلىك، عاشىقتىق، ىنتىزارلىق قاشقالى قاشان؟ ال بۇل قاسيەتتەرسىز ادام بالاسى قايدا بارىپ، قالاي عۇمىر كەشپەك؟! ءومىردىڭ ءمان-ماعىناسى، تىرشىلىكتىڭ تىرەگى، تۇتقاسى – ماحابباتتا! بىلە بىلسەڭدەر، ايەلدىڭ ەركەكسىز،  ەركەكتىڭ ايەل زاتىنسىز ءومىرى ءمانسىز، ماعىناسىز! ءبىر-بىرلەرىڭىزدى سۇيە بىلىڭدەر! قادىرلەرىڭدى بىلىڭدەر!

…ايەلىڭ سەنى سۇيسە،

سەن دە ونى ءسۇي!…  مۇنداي تازالىق، سۇيىسپەنشىلىك ەردىڭ ەرىندە بولسا، ءوزىن-ءوزى اسىل ەرى-ەركەگىنىڭ جولىندا قۇربان ەتۋ تەك قازاق ايەلدەرىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ەرلىك! قازاق ايەلدەرى ەر ازاماتىنىڭ ابىرويىن ءوزىنىڭ ارىنداي ساقتاعان، ساقتاي بەرەدى دە! بۇل ءتالىم-تاربيە، ادەت-عۇرىپ، تەك ءبىزدىڭ حالىقتىڭ عانا قانىندا بار!

ءيا، سۇيەگى اسىل حابيبا انامىزدىڭ اۋزىنان شىققان ءاربىر ءسوز، ولەڭ-انىنە قاراپ وتىرىپ،  وسىدان سەگىز جىل بۇرىن «ءبىرجان سال» كينولەنتاسىنداعى ارعىماقتىڭ ۇستىنە ءوزى ءمىنىپ، ءوزى ءتۇسىپ جۇرگەن قاريانى كوز الدىمىزعا اكەلگەندەي بولدىق. اقىلمان انانىڭ رولىندەگى اكتريسانى توقساننىڭ ەكەۋىندە دەپ ايتپاس ەدىڭىز!..  بۇگىنگى اڭگىمەگە دە ىشتەي ريزا كەيىپپەن، « مەنىڭ بەينەتىمدى ەمەس، ازدى-كوپتى ونەردەگى جولىمدى، جاسىمدى بەرسىن» دەگەن باتاسىن گازەت وقىرماندارىنا جەتكىزۋگە اسىعىپ، قوشتاستىق.

 

 تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى

Back to top button