Elimen qayta qauışqan Keyki batır

/  90 ret oqıldı
0

Meşin jılı qazaq eli tağı bir joğın tügendeuge mümkindik aldı. Sebebi 93 jıl boyı Sankt-Peterburg qalasındağı Kunstkamerada saqtalıp kelgen Keyki batırdıñ bas süyegi Reseyden elimizge jetkizilgen bolatın. İle-şala zertteu jwmıstarın jürgizu üşin batırdıñ bas süyegi Vengriyağa da jöneltilip, saraptama jasaldı. Qazir Keyki batır bas süyeginiñ bölikteri Ortalıq muzeyde saqtaulı twr.

QR Prem'er-ministriniñ orınbasarı Imanğali Tasmağambetov 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisiniñ batırı – Keyki batırdıñ süyegin jerleu mäseleleri jöninde kezekti jwmıs keñesin ötkizip, twtas bir wlttıñ namısın arqalağan aqberen qolbasşı Keyki batırdıñ bas süyeginiñ elge qaytarıluı eldigimiz ben erligimizdi paş etken igilikti is ekenin ayta kele, batırdıñ atı men erligin barınşa däriptep, onıñ denesin salt-dästürimizben arulap jerleu qabırğalı halıq, irgeli el ekendigimizdiñ körinisi dep atap ötti. Ol Keyki batırdıñ denesin jerleu räsimin wyımdastıru jönindegi naqtı is-qimıl josparın qwru mañızdı ekenine nazar audarttı. Sebebi QR Prem'er-ministriniñ orınbasarı qwzırlı organdarğa Qostanay oblısınıñ aumağında batır babamızdıñ denesi jerlengen orındı tabu maqsatında arheologiyalıq zertteuler jürgizu üşin rwqsat qağazın räsimdeudi tapsırğan edi.

Jiti äri sapalı zertteu jürgizu üşin uaqıt kerek. Batır haqında jiğan-tergeni bar ziyalı qauım ökilderi men tarihşı ğalımdar batırdıñ denesi kömilgen orındı izdestiru, onı anıqtau jäne jerleu räsimine baylanıstı dayındıqtı aldağı jazdıñ soñına deyin jürgizetin boldı.

«Elimizdiñ ziyalı qauım ökilderinen qwralğan komissiyanıñ şeşimi – Keyki batırdıñ bas süyegin arulap qoyudı asıqpay jasau. Eñ bastısı, elimizge batırdıñ bas süyegi keldi. Bwl egemendigimizdiñ, elimizdiñ, Elbasınıñ bedeliniñ arqasında orındaldı. Mwnı halıq tüsinip otır. Eldiñ batırı, sol sebepti arulap, tiisti memlekettik deñgeyde jerleu osı komissiyada şeşildi», – dedi keñes otırısında söz alğan QR Parlamenti Senatınıñ deputatı Serik Aqılbay.

Mäselen, Keyki batırdıñ bas süyegin elge äkelu jäne onı zertteu jwmıstarınıñ bası-qasında jürgen QR Ortalıq memlekettik muzeyiniñ direktorı Nwrsan Älimbay: «Keyki batırdıñ bas süyegi Vengriyadan Almatığa jetkizildi. Vengriyadağı jaratılıstanu ğılımdarınıñ antropologtarı Keyki batırdıñ beynesin zerttep, onıñ neden qaytıs bolğanın anıqtau üşin DNK saraptamaların da jürgizdi. Qajettilik bolğanda, yağni, bas süyekti jerleytin kezde onı tuıstarına beremiz. Al batır bas süyegi aldağı küz ayında jerlengeni dwrıs boladı. Öytkeni oğan deyin mindetti türde köptegen mäseleler atqarıluı tiis», – dedi.

Keyki batırdıñ älpeti qalpına keltirilui

 Qazaq pen majardıñ tuıstığın zerttep jürgen vengriyalıq azamat Andraş Biro bastağan antropologtar batırdıñ bet-älpetin tolıq qalpına keltirip, qoladan byustin jasap şığıptı. Andraş Jolt Bironıñ aytuınşa, Keyki batırdıñ kelbetin qalpına keltiru jwmıstarımen osı salada täjiribesi mol jäne osıdan tört jıl bwrın Abılay hannıñ kelbetin qalpına keltirgen Agneş Kuştar esimdi maman aynalısqan. Sonday-aq, bwl jobamen Şandor Evinger men Andraş Bironıñ özi aynalısuda. Şandor Evinger süyektiñ arnayı saraptamaların jasap şıqtı.

Vengriya ğalımdarı jürgizgen ğılımi zertteulerdiñ nätijeleri turalı tanımal ğalım, QR Ortalıq memlekettik muzeydiñ direktorı Nwrsan Älimbay: «Keyki batırdıñ beynesin qalpına keltiru barısında belgili bir qiındıqtar boldı. Antropologtardıñ aytuı boyınşa, batırımızdıñ basına jeti auır soqqı tigen eken. Bas süyektiñ özge de zaqımdanuları boldı. Biraq antropologiyalıq rekonstrukciyalardı jasauğa arnalğan zamanaui tehnologiyalardıñ arqasında, vengr ğalımdarı eki ay boyı üzdiksiz jwmıs nätijesinde Keyki batırdıñ müsinin qalpına keltirdi», – dedi.

Budapeştte twratın antropolog Andraş Biromen äleumettik jeliniñ kömegin paydalanıp, habarlasıp kördik. Ülken istiñ bası-qasında jürgen azamat ä degennen-aq jwmıs barısımen tanıstıra ketti.

«Biz batırdıñ basın rentgenge tüsirdik, al keyin komp'yuterlik tomografiyağa tüsirip, 3-D modelin jasadıq. Bwl jwmıs eki ayğa sozıldı. Batırdıñ süyekteri arqılı kelbetin qalpına keltiru qiınğa soqtı. Eñ qiını – onıñ tüpnwsqasın jasau. Biz batırdıñ süyegine saraptama jasap, onıñ qaytıs bolğan kezde jası şamamen qanşada bolğanın, neden qaytıs bolğanın anıqtadıq. Keyki batırdıñ qalay qaytıs bolğanın tarihtan bilemiz. Al bizdiñ jasağan saraptamadan onıñ qanday jaraqattar alğanın köruge boladı. Onı jelkesinen metaldan jasalğan zatpen kem degende jeti ret wrğan. Sodan süyegi sınıp ketken. Qattı jaraqat alğan. Rentgennen de jaraqattardıñ barlığı körinip twr. Keyki batırdıñ bassüyeginen jäne jasalğan saraptamalardan onıñ mıqtı er adam bolğanın köruge boladı. Jası şamamen 40-50-de. Qazaqstanğa osınday halıq batırları kerek. Sebebi eñ auır kezeñde ol eşkimnen qorıqpay, nağız batır ekenin körsetti. Keyki batırdıñ kelbeti dayın bolğanda, onı oqulıqtarda jäne tarihi kitaptarda beyneleuge boladı», – dedi antropolog Andraş Biro.

Osılayşa, Mädeniet jäne sport ministrliginiñ jwmıs tobı tanımal qaharmannıñ sırtqı beynesi men müsindik rekonstrukciyasın äzirleu boyınşa ğılımi jwmıstar keşenin ayaqtadı. A. Mwhamediwlınıñ aytuına qarağanda, QR Mädeniet jäne sport ministrligi qazaq halqınıñ wlt-azattıq qozğalısınıñ eñ tanımal köşbasşılarınıñ biri bolğan Keyki batırdıñ bas süyegin Qazaqstanğa qaytaru mäselesi boyınşa ülken jwmıs jüzege asırdı. «Bwl memleketimiz jäne wlttıq tarihımız üşin erekşe mañızı bar tarihi oqiğa. Bassüyekti Qazaqstanğa qaytaru jäne tasımaldı wyımdastıru boyınşa birlesken jwmısqa Resey Mädeniet ministri Vladimir Medinskiy jan-jaqtı qoldau körsetti. Qazaqstan Täuelsizdigi tarihında alğaş ret elimizge osınday ayrıqşa mañızı bar artefaktini qaytaruğa mümkindik tudı», – dedi ministr.

Ayta ketu kerek, Keyki batırdıñ erligi, batıldığı, tuğan elin baqıttı jäne täuelsiz etuge degen wmtılısı turalı köptegen kitap, povest', poemalar men derekti äñgimeler jazıldı. Olardıñ işinde 2001 jılı jarıq körgen Serik Twrğınbektiñ «Keyki batır» tarihi dastanı, 2014 jılı Ş. Baydildin şığarğan «Keyki batır» kitabı bar. Sonımen qatar, biıl talanttı qalamger A. Nwrmanovtıñ Keyki batır jönindegi «Qwlannıñ ajalı» romanı 2 mıñ danamen basılıp şığarıldı. Biıl O. Bekmağambetovtıñ avtorlığımen «Keyki batır» ğılımi monografiyası jarıq körmekşi. Al aldağı uaqıtta Mädeniet ministrligi tarapınan Keyki batır turalı teatr qoyılımdarı, derekti jäne körkem fil'mder tüsiru josparlanıp otır

 

 

comments powered by HyperComments