ەلىمەن قايتا قاۋىشقان كەيكى باتىر

/  88 رەت وقىلدى
0

مەشىن جىلى قازاق ەلى تاعى ءبىر جوعىن تۇگەندەۋگە مۇمكىندىك الدى. سەبەبى 93 جىل بويى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنداعى كۋنستكامەرادا ساقتالىپ كەلگەن كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى رەسەيدەن ەلىمىزگە جەتكىزىلگەن بولاتىن. ىلە-شالا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن باتىردىڭ باس سۇيەگى ۆەنگرياعا دا جونەلتىلىپ، ساراپتاما جاسالدى. قازىر كەيكى باتىر باس سۇيەگىنىڭ بولىكتەرى ورتالىق مۋزەيدە ساقتاۋلى تۇر.

قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ باتىرى – كەيكى باتىردىڭ سۇيەگىن جەرلەۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەزەكتى جۇمىس كەڭەسىن وتكىزىپ، تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ نامىسىن ارقالاعان اقبەرەن قولباسشى كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىنىڭ ەلگە قايتارىلۋى ەلدىگىمىز بەن ەرلىگىمىزدى پاش ەتكەن يگىلىكتى ءىس ەكەنىن ايتا كەلە، باتىردىڭ اتى مەن ەرلىگىن بارىنشا دارىپتەپ، ونىڭ دەنەسىن سالت-داستۇرىمىزبەن ارۋلاپ جەرلەۋ قابىرعالى حالىق، ىرگەلى ەل ەكەندىگىمىزدىڭ كورىنىسى دەپ اتاپ ءوتتى. ول كەيكى باتىردىڭ دەنەسىن جەرلەۋ ءراسىمىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى ناقتى ءىس-قيمىل جوسپارىن قۇرۋ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋدارتتى. سەبەبى قر پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قۇزىرلى ورگاندارعا قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىندا باتىر بابامىزدىڭ دەنەسى جەرلەنگەن ورىندى تابۋ ماقساتىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن رۇقسات قاعازىن راسىمدەۋدى تاپسىرعان ەدى.

ءجىتى ءارى ساپالى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. باتىر حاقىندا جيعان-تەرگەنى بار زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن تاريحشى عالىمدار باتىردىڭ دەنەسى كومىلگەن ورىندى ىزدەستىرۋ، ونى انىقتاۋ جانە جەرلەۋ راسىمىنە بايلانىستى دايىندىقتى الداعى جازدىڭ سوڭىنا دەيىن جۇرگىزەتىن بولدى.

«ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنەن قۇرالعان كوميسسيانىڭ شەشىمى – كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن ارۋلاپ قويۋدى اسىقپاي جاساۋ. ەڭ باستىسى، ەلىمىزگە باتىردىڭ باس سۇيەگى كەلدى. بۇل ەگەمەندىگىمىزدىڭ، ەلىمىزدىڭ، ەلباسىنىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا ورىندالدى. مۇنى حالىق ءتۇسىنىپ وتىر. ەلدىڭ باتىرى، سول سەبەپتى ارۋلاپ، ءتيىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جەرلەۋ وسى كوميسسيادا شەشىلدى»، – دەدى كەڭەس وتىرىسىندا ءسوز العان قر پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى سەرىك اقىلباي.

ماسەلەن، كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن ەلگە اكەلۋ جانە ونى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى نۇرسان ءالىمباي: «كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى ۆەنگريادان الماتىعا جەتكىزىلدى. ۆەنگرياداعى جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ انتروپولوگتارى كەيكى باتىردىڭ بەينەسىن زەرتتەپ، ونىڭ نەدەن قايتىس بولعانىن انىقتاۋ ءۇشىن دنك ساراپتامالارىن دا جۇرگىزدى. قاجەتتىلىك بولعاندا، ياعني، باس سۇيەكتى جەرلەيتىن كەزدە ونى تۋىستارىنا بەرەمىز. ال باتىر باس سۇيەگى الداعى كۇز ايىندا جەرلەنگەنى دۇرىس بولادى. ويتكەنى وعان دەيىن مىندەتتى تۇردە كوپتەگەن ماسەلەلەر اتقارىلۋى ءتيىس»، – دەدى.

كەيكى باتىردىڭ الپەتى قالپىنا كەلتىرىلۋى

 قازاق پەن ماجاردىڭ تۋىستىعىن زەرتتەپ جۇرگەن ۆەنگريالىق ازامات اندراش بيرو باستاعان انتروپولوگتار باتىردىڭ بەت-الپەتىن تولىق قالپىنا كەلتىرىپ، قولادان ءبيۋستىن جاساپ شىعىپتى. اندراش جولت بيرونىڭ ايتۋىنشا، كەيكى باتىردىڭ كەلبەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن وسى سالادا تاجىريبەسى مول جانە وسىدان ءتورت جىل بۇرىن ابىلاي حاننىڭ كەلبەتىن قالپىنا كەلتىرگەن اگنەش كۋشتار ەسىمدى مامان اينالىسقان. سونداي-اق، بۇل جوبامەن شاندور ەۆينگەر مەن اندراش بيرونىڭ ءوزى اينالىسۋدا. شاندور ەۆينگەر سۇيەكتىڭ ارنايى ساراپتامالارىن جاساپ شىقتى.

ۆەنگريا عالىمدارى جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى تانىمال عالىم، قر ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدىڭ ديرەكتورى نۇرسان ءالىمباي: «كەيكى باتىردىڭ بەينەسىن قالپىنا كەلتىرۋ بارىسىندا بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار بولدى. انتروپولوگتاردىڭ ايتۋى بويىنشا، باتىرىمىزدىڭ باسىنا جەتى اۋىر سوققى تيگەن ەكەن. باس سۇيەكتىڭ وزگە دە زاقىمدانۋلارى بولدى. بىراق انتروپولوگيالىق رەكونسترۋكتسيالاردى جاساۋعا ارنالعان زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا، ۆەنگر عالىمدارى ەكى اي بويى ۇزدىكسىز جۇمىس ناتيجەسىندە كەيكى باتىردىڭ ءمۇسىنىن قالپىنا كەلتىردى»، – دەدى.

بۋداپەشتتە تۇراتىن انتروپولوگ اندراش بيرومەن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كومەگىن پايدالانىپ، حابارلاسىپ كوردىك. ۇلكەن ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ازامات ءا دەگەننەن-اق جۇمىس بارىسىمەن تانىستىرا كەتتى.

«ءبىز باتىردىڭ باسىن رەنتگەنگە تۇسىردىك، ال كەيىن كومپيۋتەرلىك توموگرافياعا ءتۇسىرىپ، 3-د مودەلىن جاسادىق. بۇل جۇمىس ەكى ايعا سوزىلدى. باتىردىڭ سۇيەكتەرى ارقىلى كەلبەتىن قالپىنا كەلتىرۋ قيىنعا سوقتى. ەڭ قيىنى – ونىڭ تۇپنۇسقاسىن جاساۋ. ءبىز باتىردىڭ سۇيەگىنە ساراپتاما جاساپ، ونىڭ قايتىس بولعان كەزدە جاسى شامامەن قانشادا بولعانىن، نەدەن قايتىس بولعانىن انىقتادىق. كەيكى باتىردىڭ قالاي قايتىس بولعانىن تاريحتان بىلەمىز. ال ءبىزدىڭ جاساعان ساراپتامادان ونىڭ قانداي جاراقاتتار العانىن كورۋگە بولادى. ونى جەلكەسىنەن مەتالدان جاسالعان زاتپەن كەم دەگەندە جەتى رەت ۇرعان. سودان سۇيەگى سىنىپ كەتكەن. قاتتى جاراقات العان. رەنتگەننەن دە جاراقاتتاردىڭ بارلىعى كورىنىپ تۇر. كەيكى باتىردىڭ باسسۇيەگىنەن جانە جاسالعان ساراپتامالاردان ونىڭ مىقتى ەر ادام بولعانىن كورۋگە بولادى. جاسى شامامەن 40-50-دە. قازاقستانعا وسىنداي حالىق باتىرلارى كەرەك. سەبەبى ەڭ اۋىر كەزەڭدە ول ەشكىمنەن قورىقپاي، ناعىز باتىر ەكەنىن كورسەتتى. كەيكى باتىردىڭ كەلبەتى دايىن بولعاندا، ونى وقۋلىقتاردا جانە تاريحي كىتاپتاردا بەينەلەۋگە بولادى»، – دەدى انتروپولوگ اندراش بيرو.

وسىلايشا، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جۇمىس توبى تانىمال قاھارماننىڭ سىرتقى بەينەسى مەن مۇسىندىك رەكونسترۋكتسياسىن ازىرلەۋ بويىنشا عىلىمي جۇمىستار كەشەنىن اياقتادى. ا. مۇحامەديۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، قر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ ەڭ تانىمال كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن قازاقستانعا قايتارۋ ماسەلەسى بويىنشا ۇلكەن جۇمىس جۇزەگە اسىردى. «بۇل مەملەكەتىمىز جانە ۇلتتىق تاريحىمىز ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار تاريحي وقيعا. باسسۇيەكتى قازاقستانعا قايتارۋ جانە تاسىمالدى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىسقا رەسەي مادەنيەت ءمينيسترى ۆلاديمير مەدينسكي جان-جاقتى قولداۋ كورسەتتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگى تاريحىندا العاش رەت ەلىمىزگە وسىنداي ايرىقشا ماڭىزى بار ارتەفاكتىنى قايتارۋعا مۇمكىندىك تۋدى»، – دەدى مينيستر.

ايتا كەتۋ كەرەك، كەيكى باتىردىڭ ەرلىگى، باتىلدىعى، تۋعان ەلىن باقىتتى جانە تاۋەلسىز ەتۋگە دەگەن ۇمتىلىسى تۋرالى كوپتەگەن كىتاپ، پوۆەست، پوەمالار مەن دەرەكتى اڭگىمەلەر جازىلدى. ولاردىڭ ىشىندە 2001 جىلى جارىق كورگەن سەرىك تۇرعىنبەكتىڭ «كەيكى باتىر» تاريحي داستانى، 2014 جىلى ش. ءبايدىلدين شىعارعان «كەيكى باتىر» كىتابى بار. سونىمەن قاتار، بيىل تالانتتى قالامگەر ا. نۇرمانوۆتىڭ كەيكى باتىر جونىندەگى «قۇلاننىڭ اجالى» رومانى 2 مىڭ دانامەن باسىلىپ شىعارىلدى. بيىل و. بەكماعامبەتوۆتىڭ اۆتورلىعىمەن «كەيكى باتىر» عىلىمي مونوگرافياسى جارىق كورمەكشى. ال الداعى ۋاقىتتا مادەنيەت مينيسترلىگى تاراپىنان كەيكى باتىر تۋرالى تەاتر قويىلىمدارى، دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر ءتۇسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر

 

 

comments powered by HyperComments