Türik termini qalay tuğan?

/  189 ret oqıldı
0

Tabiği-geografiyalıq qwrılımına  baylanıstı Aziya qwrlığı bes aymaqqa bölinedi: Aldıñğı, Oñtüstik, Oñtüstik-Şığıs, Şığıs jäne Ortalıq Aziya. Osılardıñ işinde Ortalıq Aziya – türik tildes etnostardıñ ejelgi Otanı. Europa men Aziya qwrlığınıñ tüyisken jerinde ornalasqan.

Ortalıq Aziya jerine alğaşqı adamdardıñ bir million jıldar bwrın taralğanın arheologiya ğılımı däleldedi. Osı aymaqta avtohtondı, yağni türik tildes etnostardıñ babaları mekendegen. Jergilikti twrğındar adam balasınıñ basınan ötkergen tas, qala, temir, orta ğasır jäne jaña zaman siyaqtı tarihi kezeñderde jasağan. Ortalıq Aziyada osı tarihi däuirlerge jatatın arheologiyalıq jäne säulet eskertkişteri, tamaşa jädigerler aşıldı, olar  jan-jaqtı zerttelip, türki tildes etnostardıñ tarihına jañalıqtar engizildi.

Arheologiyalıq jäne jazba derekterge qarağanda, qola, temir däuirlerinde Ortalıq Aziyanı mekendegen etnostar ru-ru, taypa bolıp, özi ösip-öngen otanında jayğasıp, onıñ baylığın keşendi paydalanğan, özderiniñ alğaşqı qoğamın damıtıp, onıñ joğarğı satılarına evolyuciyalıq jolmen ilgerilep bara bergen. «B.z.b  İ mıñjıldıqta Soltüstik Ündistan, Auğanstan, Ortalıq Aziyanı jäne Qazaqstannıñ oñtüstigin  qamtitın keñ baytaq  aymaqta jinaqtap alğanda «saq» dep atalatın  köptegen  taypalar mekendegen. Gerodot (b.z.b. V ğ.) siyaqtı jäne basqa da  ğwlamaları olardı Aziya skifteri dep atağan»  delinedi «Qazaqstan tarihı» kitabında.

Keltirilgen siltemege köñil audarsañız, osınşa wlan-baytaq keñistikti mekendegen köp sandı taypalarda jalpı «saq» (skif) degen wğım bolğanımen, olardıñ bastarın biriktirip bir memleketke, äytpese, bir imperiyağa aynaldırarlıq wğım därejesine jetpegen.  Är taypa öz betinşe  ömir sürgen. Olardıñ irileri, kerek deseñiz, memleket pen imperiya qwrğan (ğwn jäne üysin taypaları).

Sonau Qara teñizdiñ  soltüstik jağalauınan Wlı Qıtay qorğanına deyingi  wlan-ğayır jerdi  ğwndar (hundar) mekendegen. Olardıñ batıs jağın mekendegen  taypalardı «ğwndar»   dep atasa, şığıs böliginde «hwndar» kezdesken. «Qıtaydıñ eñ alğaşqı äygili tarihşısı Sı Maşian bwl şındıqtı jaqsı biletin ğwlama. Ol hwn tarihın da osı twrğıdan qarastırğan. Hwn jäne Hunnu atauların «Imperiya taypaları – imperator halqı»  degen siyaqtı keñ mağınada  wğınatın… Osı mıñ jıl işinde Hwn memleketi birde ülkeyip, birde kişireyip otırdı. Keyde bölinip, ıdırap ketti. Bıt-şıtı şığıp, bastarın alıp qaştı, şalğay alıstarğa ketip qaldı», – deydi Bahaddin Ögel «Wlı hun imperiyasınıñ tarihı» eñbeginde.

Osınday Ğwn (Hwn) taypalarınıñ ömirlerinde özara birlik bir qalıpta bolmay, birese küşeyip, birese älsirep, bıtırap, özara bülinşilikke wşırağan tarihi kezderdi Ortalıq Aziya avtohtondıq etnostarı bastarınan ötkerip jatqan. Özara sayasi, ekonomikalıq  jäne mädeni birliktiñ bolmauınan Ortalıq Aziya etnostarı jii-jii qiınşılıqqa wşırağan. Sondıqtan halıq arasınan el birligin saqtauğa ayrıqşa köñil bölgen Afrasiab patşa, Mete, erte ortağasırdağı Bumın, Bilge qağan, Şıñğıshan (Şığıstıñ hanı) jäne osılar  siyaqtı tarihi twlğalar  şıqqan.

Ortalıq Aziya etnostarın birles­ti­ruşi tarihi twlğalardıñ atqarğan qız­metterine belgili şığıstanuşı L.N. Gumilev joğarı bağa beredi. «Etot kontinent (Euraziya – U.Ş.) za istoriçeski obozrimıy period  ob'edinyalsya tri raza. Snaçala ego ob'edinili tyurki, sozdavşie kaga­nat, kotorıy ohvatıval zemli ot Jeltogo morya do  Çernogo. Na smenu tyurkam prişli iz Sibiri mongolı. Zatem, posle perioda polnogo raspada  i dezinteracii, iniciativu vzyala na sebya Rossiya: s HV v. russkie dvigalis' na vostok i vışli k Tihomu okeanu. Novaya derjava vıstupila, takim obrazom «naslednicey» Tyurkskogo kaganata i Mongol'skogo ulusa», – deydi ol

Ğwlamanıñ eñbeginen alınğan siltemeni sol küyinde qabıldauğa bolmaydı. Öytkeni L.N. Gumilev Ortalıq  Aziya etnostarınıñ  biriguşilik tarihi procesin dwrıs körsete almağan. Bwl aymaqtıñ ruları men taypaları, keyinnen halıqtarı sayasi birliktiñ  qadirin erteden bilgen jäne onı iske asıru üşin üzdiksiz küresip kelgen.    Onıñ kuägerleri Afrasiab, Möte (Mode),  Bilge qağan jäne Şıñğıs han. Osı atalğan tarihi  twlğalar el birligi   üşin küresken jäne onıñ jemisin de körgen. Olardıñ  işinen L.N. Gumilev aytqanday, Türik qağanatı qwrılıp, Ortalıq Aziyada wzaq jıldar boyı ömir sürgen. «Türik qağanatı» bolğanı tarihi şındıq. Şıñğıs han qwrğan imperiya türikterdiñ sayasi  qwramı, onıñ halqınıñ 90 payızı türikter bolğan. Bwl imperiyanı türik etnostarı biriktirgenin esten şığaruğa bolmaydı. Ortalıq Aziyanı eñ soñğı birlestiruşi Resey imperiyası  deudiñ özi   şındıqqa jatpaytın pikir. Köpşilikke mälim, HV ğ. bastap Resey Şığıs elderine qarsı otarlau sayasatın jürgizip, Tınıq mwhitqa deyingi jerlerdi  jaulap alıp, onıñ halıqtarın otarladı.  Basıp alğan jerlerde jürgizilgen otarlau sayasatı jergilikti halıqtı basqaruğa, jerlerin bölşekteuge mümkindik berdi. 1917 jılğa deyin tek Ortalıq Aziya jerinde Reseydiñ birneşe guberniyaları payda boldı  jäne Bwhar ämirligi men Hiua handığı derbes ömir sürdi. Mine, osınday jağdayda qanday biriguşilik boluı mümkin?! Resey imperiyasında  türik etnostarı birikti dep aytu şındıqqa janaspaydı. Reseydiñ Ortalıq Aziya etnostarın birlestiruge küş salmağanı anıq. Kerisinşe, «bölip al da, biley ber» degen täsilmen olardı otarlastıru jäne halıqtar birligin bwzuğa ayrıqşa küş salğanı barşağa mälim.

Ortalıq Aziyanıñ avtohtondıq etnostarı  birneşe ret birlesip, mem­leketter men imperiyalar qwr­ğan. Solardıñ biregeyi Türik qağa­natı. Bwl qağanatqa bas qosqan  şığıs­tağı Sarı teñizden Qara teñizge deyingi  wlan – ğayır jerdi mekendegen halıqtar birlestigi Wlı Türik imperiyası dep atalğan. Bizdiñ negizgi maqsatımız  osı imperiya atauındağı «türik» termininiñ eti­mologiyasına qatıstı öz pikirimizdi bil­diru. Öytkeni  bwl osı künge deyin şeşimin taba almay kele jat­qan mäseleniñ biri. «Qazaqstan tari­hınıñ» İ tomında: «Äuelde «türik» termini şonjarlardan  nemese äskeri aqsüyekterden şıqqandardı bildirgen,  yağni taza äleumettik mäni bolğan dep topşılanadı; keyinnen bwl sözdiñ semantikası keñeyip, üstemdik etuşi  «patşalıq» taypanıñ jäne oğan bağınıştı  taypalardıñ simvolı bolğan; körşileri bwlardı da türikter dep atap ketken», – delingen.

Siltemede berilgen «türik» sözi­niñ etimologiyası turalı jalpı tüsinik osı. Bwl terminniñ qanday şonjarlar  men aqsüyekterdi ayta­tını atalmağan.  Osı kezdegi türik tildes halıqtar tarihında el basqarğan tarihi twlğalardıñ at­ta­rına qosımşa «türik» sözi qosıl­mağan. Sondıqtan bwl pikirdi negizge alu­dıñ qisını kelmeydi.

L.N. Gumilev barlıq ömirin türik­terdiñ tarihın zertteuge jwmsağan ğwlamanıñ biregeyi. Ol «türik» sözine köñil bölgen: «yazıki, nıne nazı­vaemıe tyurkskimi slojilis' v glubokoy drevnosti, a narod «tyurkitov» voznik v konce V v. vsleds­tvii etniçeskogo smeşeniya v usloviyah lesostepnogo landşafta, harakternogo dlya Altaya i ego pred­goriy», – deydi ol.

Ğalımnıñ osı aytqan pikiri şındıq. Ortalıq Aziyanı meken­de­gen avtohtondıq etnostar osı aymaq­tıñ perzentteri ekeni barşa oqırmandarğa belgili. Olar özderiniñ  damu barısında bir-birimen jaqın keşendi aralasıp, özara ortaq tildi, ädet-ğwrıptardı, jalpı zattay jäne ruhani mädenietti ejelden qalıptastırğan. Olar birlestikke ayrıqşa köñil bölip, jergilikti etnostardı biriktiruge kömektesetin bir ataumen atap, köp taypalardan qwrıl­ğan Ortalıq Aziyanıñ twr­ğın­­darı V ğasırda özderin atay­tın «türik» sözin qabıldağan. L.N.Gumilevtıñ qorıtındısı: «Net nikakih osnovaniy somnevat'sya v obşeprinyatom polojenii, çto nase­lenie Altaya v V i Vİ vv. bılo tyur­koya­­zıçnım».

Milliondağan etnostardıñ  or­taq  bir atauı – «türik»  termi­ni­­niñ etimologiyası äli künge deyin şe­şilmey keledi. Birşama şığıs­tanuşı ğalımdardıñ pikirlerine  negizdelip, L.N. Gumilev «türik» termininiñ etimologiyası turalı:  «sleduet takje otmetit', çto samo slovo «tyurk», soglasno P.Pelio i A.N. Kononovu, znaçit «sil'nıy, krepkiy», çto opyat' taki podçerkivaet proishojdenie etnonima ih politiçeskogo termina Vİ v. A.N. Kononov prişel k etomu vıvodu  v rezul'tate glubokogo fi­lo­logiçeskogo issledovaniya. Terminı «tyurk» on raz'yasnyaet kak sobi­ra­tel'noe imya, znaçenie kotorogo bılo ponyatno na bol'şoy territorii i kotoroe ob'edinyalo mnogie plemena razliçnogo rasovogo i etniçeskogo proishojdeniya», – deydi «Ritmı Evrazii epohi civilizaciy» attı eñbeginde.

Bwl pikirdi L.N. Gumilev öziniñ bwrınğı jazğan, «Drevnie tyurki» (1993) attı eñbeginde de  keltirgen bolatın. Biraq L.N. Gumilevtiñ «türik» söziniñ etimologiyası turalı jazğan bwl twjırımınıñ ğılımi jaqtan  dälelsiz ekeni bayqalıp twr. Älemdi mekendegen adamdardıñ  jalpı sanı 7 milliardqa jaqın. Olar birneşe ha­lıqtarğa, wlttarğa bölingen. Osınşa etnikalıq qwramalardıñ  eşqaysısı özderin «älsizbiz»  dep aytpaytını anıq. Olardıñ işinen türik halıqtarın  «mıqtı, küşti» – deudiñ qisını kelmeydi. Bwnday ekiwştı mändegi termindi  babalarımızdıñ öz halqına berui ekitalay. Kerek deseñiz, olar öziniñ perzentterine esim bergende de, oylanıp-tolğanıp, özderine wnağan esimge toqtalğan. Osınşa köp sandı etnostardı biriktiretin «türik» atauına da babalarımız oylanıp-tolğanıp toqtalğan bolar.

Ertedegi  ortağasırda (Hİ ğ.) äygili türik ğwlaması Mahmwd Qaşqari  öziniñ «Türik sözdigi» eñbeginde «türik» sözine jäne onıñ etimologiyasına toqtalğan. «Saharanıñ wlı ğalımı, birtuar oyşılı, til zergeri Mahmwt Qaşqari «Türik tilderiniñ jinağın» barlıq türik tekti wlıs, taypalardı aralap jinap, zerttep, taldap barıp jazğan. Külli türik elderiniñ ädebieti men tilin  salıstırmalı türde zerdelep, tüzip şıqqan alğaşqı enciklopediyalıq kitap», – delinedi «Türik sözdiginiñ» alğısözinde.

Ğwlamanıñ osı eñbeginde «türik» sözine jäne onıñ etimologiyasına tömendegişe toqtalğan: «Türik;  Täñiri jarılqauşı Nwqtıñ wlınıñ esimi.  Bwl Täñirdiñ Nwqtıñ wlı Türik babalarına berilgen esimi. Onıñ äuleti de, «türik» dep ataladı… «Türik» sözi Nwq wlınıñ esimi bolıp kelgende, jeke bir kisini bildiredi, Nwq äuletiniñ esimi bolıp kelgende, «beşeç – beşer» söz siyaqtı jalpılıq mändi, köptegen adam tobın bildiredi. Bwl jeke de, jalpı da mağınada da qoldanıladı. Mäselen:  «Rum» sözi  Täñiri jarılqauşı Isqaqtıñ wlı Iusuğa jäne Iusu wlı Rumge esim bolğandıqtan, rum äuletiniñ de  esimi bolıp keledi. «Türik» sözi de osınday.

Wlı täñiri: «Meniñ bir taypa qosınım bar, olardı «türik» dep atadım, olardı künşığısqa ornalastırdım. Bir wlısqa aşulanıp, nazalansam türikterdi solarğa qarsı salamın» depti.

Bwl jay olardıñ (türikterdiñ) basqa jwrtqa qarağanda üstem ekendigin körsetedi.  Sondıqtan da Täñirdiñ özi olarğa at bergen, jer jüziniñ eñ biik, ıñğaylı, eñ auası taza şwrayı ölkelerine ornalastırğan da, olardı «öz qosınım» dep sanağan. Onıñ üstine türikter körkemdik, süykimdilik, jarqın jüzdilik, ädeptilik, jürektilik, ülkenderdi, qariyalardı qwrmetteu, sözinde twru, märttik, kişiktik jäne tağı da sonday sansız köp maqtaulı qasietterge  ie.

Osı qasietter mına jırda da jırlanğan:

«Qaşan körsin onı türik,

Aytar oğan el mwñı;

Soğan tier wlılıq,

Sodan keyin üziler!»

Türk:  uaqıt mağınasın bildiretin bir söz. Bükil jemis-jidektiñ pisip jetilgen, uıljıp tolısqan mausımnıñ ortası degendi bildiredi:

üzimniñ pisken uaqıtı; kün ortası; jigit jasına tolğan jigit…».

Mahmwt Qaşqaridiñ «Türik söz­digi»  kitabındağı «türik» sözi turalı jaz­ğanın ädeyi tügel keltirdik. Öytkeni ğwlama «türik» söziniñ ma­ğınası men etimologiyasına  tereñ toqtalğan. Onıñ siltemede  berilgen «türik»  söz turalı  jazğandarına qarağanda, Ortalıq Aziyanıñ avtohtondıq etnostarı özara birlestik üşin küresip jatqan kezde, köp sandı taypalardıñ bastarın biriktiruge qolaylı esim (etnikalıq atau) qajet bolğan. Olardıñ talabına säykes keletin Nwq payğambardıñ wlınıñ esimi Türk (Türik) terminine toqtalğan.

«Nwq» (İnjilde – Noy) – hristian  dininiñ payğambarı,  İnjilde topan su turalı añızdıñ keyipkeri…Qwday özine jaqqan  taqua Nwqqa qayıq jasap, oğan öz sem'yasın, ärbir hayuanat pen jändik twqımınan bir wrğaşı, bir erkegin aluğa ämir etedi. Osı qayıqpen jüzip olar aman qaladı. Kün aşılıp, su tartılğan soñ Nwq qayıqtağı januarlar men jändikterdi jer betine bosatıp jiberedi, tirşilik ataulı solardan qaytadan ösip – önip, köbeye bastaydı» delingen «Qazaq sovet enciklopiyasında» «Bibleyskaya enciklopiyasında». «Noy rodilsya po evreyskomu tekstu v 1056 godu ot S.M., a po Slavyanskoy biblii v 1662g» dep jazılğan. Mine, osınday mazmwnda Nwq payğambar turalı añız älemge jayılğan. Solay bolsa da, Nwq tarihta esimi qalğan, şınayı jasağan qasietti adam bolğanğa wqsaydı. Nwqtıñ Türik esimdi wlınıñ bolğanı turalı M.Qaşqaridan üzindi keltirdik.

V ğasırda Ortalıq Aziyanı mekendegen etnostardıñ arasında  birigu procesteri jürgen. Biriktiru sayasatın basqarğan tarihi twlğalar özara kelisip, osı «türik» terminin qabıldağan. Birinşiden, «Türik» söz qasietti Nwq payğambardıñ wlınıñ esimi bolğandıqtan, ekinşiden, bıtırañqılıqta jasap, özara qırği-qabaq  bolıp jürgen Ortalıq Aziya etnostarın biriktirip, qwdiretti kemeline kelgen Türik qağanatın qwruda bwl termin ülken mänge ie bolğan. Osı twrğıdan qarağanda Mahmwd Qaşqaridiñ «türik» söziniñ jalpı Ortalıq Aziya  etnostarına berilgenin ortaq atauı degen twjırımın qoldaymız.

Ötken ğasırdağı qazaq halqınıñ ğwlamalarınıñ biregeyi Şäkärim Qwdayberdiwlı «Türik, qırğız-qazaq häm handar şejiresi» attı kitabında «türik» söziniñ etimologiyasına ayrıqşa toqtalğan. Belgili şığıstanuşı M.Mırzahmetov bwl eñbektiñ erekşeligine toqtala kelip: «Al Şäkärim kitabı naqtılığımen, ğılımi negizde jüyelenuimen jalpı türki elderiniñ ata tegin, tüp-törkinin  qamti otırıp, negizinen qazaq halqınıñ şejiresine basa nazar audarğanımen erekşelenedi», – deydi.

Osınday qwndı eñbekti jazuda Ş.Qwdayberdiwlı  arab, parsı, qıtay jäne orıs tilderindegi derekterdi jinap, olardı oy eleginen ötkizgeni anıq. Şäkärim öz  eñbeginde «türik» sözine toqtalıp, onı Nwq payğambarmen baylanıstıradı: «Osı küngi barşa adam balaları sol Nwqtıñ üş balası: «Sam, Ham, YAfastıñ näsili…bizdiñ türik  näsili YAfas näsilinen…». Osılardıñ eñ soñğısı YAfastıñ segiz balası bolğan. Olardıñ arasındağı twñğışı Türik degen atpen belgili. Ol Nwqtıñ nemeresi. Solay bolsa, Ortalıq Aziyanı mekendegen  bir tildes etnostar osı türik sözin qabıldap, özderiniñ jalpı esimi etip alğan. Ş.Qwdayberdiwlınıñ  pikiri Mahmwd Qaşqaridıñ aytqanımen ündes.  Ayırması, M.Qaşqari «türik» sözi Nwq payğambardıñ balası dese, Ş.Qwdayberdi  onı nemeresi ekenin aytadı. Jalpı alğanda, «türik» söz Nwq payğambardıñ wrpaqtarı ekeninen dau joq.

«Türik»  etnonimi  alğaş ret qıtay jılnamalarında kezdesedi jäne ol 542 jılğa jatadı. Qıtaylıqtar türikterdi syunnyulerdiñ (ğwndardıñ)  wrpaqtarı dep sanağan. Bıtırap ketken Ortalıq Aziya etnostarın qaytadan birlestiru  Vİ ğasırda – Bumın qağan uaqıtında bastalıp, öziniñ qol astındağı etnostardı türikter  dep atağan. 603 jılı Ortalıq  Aziya twrğındarı  ekige: Şığıs jäne Batıs Türik qağanatına bölingen. Bwl qağanattardıñ şarıqtap damıp, Wlı Türik qağanatı atalıp, şığısta Sarı özennen Qara teñiz deyingi jerlerdi bilep twrğan kezi –Bilge qağan (683-734) uaqıtı. Ol – Şığıs Türik qağanatınıñ on jetinşi qağanı, Qapağan qağannıñ balası. 716 jılı ol qağan bolıp,  Wlı Türik qağanatın qwrıp, onı 50 jıldan astam uaqıt basqaradı. Bilge qağan halqına süyenip, senip,  igilikti bağalay bilgen  jäne öziniñ halqına şeksiz senetindigin tömendegidey twjırımdağan: «Ey, Türik! Joğarıda aspan qwlamay, tömendegi jer tesilmey, seniñ memleketiñdi, ädetiñdi kim joya aladı?!».

Ejelden türikter halıqtıñ, eldiñ qadirin jaqsı bilgen jäne elin birlikte saqtau üşin tarihi twlğalar bar küşin, aqıl-oyın ayamağan. «Birlik bar jerde tirlik bar» degen qasietti sezim halqımızdıñ süyegine siñip ketken.  Osınday qasterli wstanımnıñ arqasında bir tektes Ortalıq Aziya   halıqtarın  biriktirude «türik» terminin qabıldağan. Ortalıq Aziyanı sonau Qara teñizge deyingi  wlanğayır jerdi mekendegen  bir tekti etnostar özderin «türik halqımız» dep atağan. «Türik» termini uaqıttı bildirgen jalpı mänge ie: «Kemeline kelgen el» degen wğımdı bildiredi.  Bwl etnostardıñ jalpı atauı boluımen qatar, onıñ damu därejesin de bildirgen.  Bilge qağan basqarğan qwdiretti türikter imperiyası, yağni ösip-önip jetilgen  Türik eli ekenin bildirgen.

U.Şälekenov,

tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor, QR  Wlttıq Akademiyasınıñ qwrmetti müşesi                                               

 

comments powered by HyperComments