تۇرىك تەرمينى قالاي تۋعان؟

/  190 رەت وقىلدى
0

تابيعي-گەوگرافيالىق قۇرىلىمىنا  بايلانىستى ازيا قۇرلىعى بەس ايماققا بولىنەدى: الدىڭعى، وڭتۇستىك، وڭتۇستىك-شىعىس، شىعىس جانە ورتالىق ازيا. وسىلاردىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا – تۇرىك تىلدەس ەتنوستاردىڭ ەجەلگى وتانى. ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىعىنىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان.

ورتالىق ازيا جەرىنە العاشقى ادامداردىڭ ءبىر ميلليون جىلدار بۇرىن تارالعانىن ارحەولوگيا عىلىمى دالەلدەدى. وسى ايماقتا اۆتوحتوندى، ياعني تۇرىك تىلدەس ەتنوستاردىڭ بابالارى مەكەندەگەن. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ادام بالاسىنىڭ باسىنان وتكەرگەن تاس، قالا، تەمىر، ورتا عاسىر جانە جاڭا زامان سياقتى تاريحي كەزەڭدەردە جاساعان. ورتالىق ازيادا وسى تاريحي داۋىرلەرگە جاتاتىن ارحەولوگيالىق جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى، تاماشا جادىگەرلەر اشىلدى، ولار  جان-جاقتى زەرتتەلىپ، تۇركى تىلدەس ەتنوستاردىڭ تاريحىنا جاڭالىقتار ەنگىزىلدى.

ارحەولوگيالىق جانە جازبا دەرەكتەرگە قاراعاندا، قولا، تەمىر داۋىرلەرىندە ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن ەتنوستار رۋ-رۋ، تايپا بولىپ، ءوزى ءوسىپ-ونگەن وتانىندا جايعاسىپ، ونىڭ بايلىعىن كەشەندى پايدالانعان، وزدەرىنىڭ العاشقى قوعامىن دامىتىپ، ونىڭ جوعارعى ساتىلارىنا ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ىلگەرىلەپ بارا بەرگەن. «ب.ز.ب  ءى مىڭجىلدىقتا سولتۇستىك ءۇندىستان، اۋعانستان، ورتالىق ازيانى جانە قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىن  قامتيتىن كەڭ بايتاق  ايماقتا جيناقتاپ العاندا «ساق» دەپ اتالاتىن  كوپتەگەن  تايپالار مەكەندەگەن. گەرودوت (ب.ز.ب. V ع.) سياقتى جانە باسقا دا  عۇلامالارى ولاردى ازيا سكيفتەرى دەپ اتاعان»  دەلىنەدى «قازاقستان تاريحى» كىتابىندا.

كەلتىرىلگەن سىلتەمەگە كوڭىل اۋدارساڭىز، وسىنشا ۇلان-بايتاق كەڭىستىكتى مەكەندەگەن كوپ ساندى تايپالاردا جالپى «ساق» (سكيف) دەگەن ۇعىم بولعانىمەن، ولاردىڭ باستارىن بىرىكتىرىپ ءبىر مەملەكەتكە، ايتپەسە، ءبىر يمپەرياعا اينالدىرارلىق ۇعىم دارەجەسىنە جەتپەگەن.  ءار تايپا ءوز بەتىنشە  ءومىر سۇرگەن. ولاردىڭ ىرىلەرى، كەرەك دەسەڭىز، مەملەكەت پەن يمپەريا قۇرعان (عۇن جانە ءۇيسىن تايپالارى).

سوناۋ قارا تەڭىزدىڭ  سولتۇستىك جاعالاۋىنان ۇلى قىتاي قورعانىنا دەيىنگى  ۇلان-عايىر جەردى  عۇندار (حۋندار) مەكەندەگەن. ولاردىڭ باتىس جاعىن مەكەندەگەن  تايپالاردى «عۇندار»   دەپ اتاسا، شىعىس بولىگىندە «حۇندار» كەزدەسكەن. «قىتايدىڭ ەڭ العاشقى ايگىلى تاريحشىسى سى ماشيان بۇل شىندىقتى جاقسى بىلەتىن عۇلاما. ول حۇن تاريحىن دا وسى تۇرعىدان قاراستىرعان. حۇن جانە حۋننۋ اتاۋلارىن «يمپەريا تايپالارى – يمپەراتور حالقى»  دەگەن سياقتى كەڭ ماعىنادا  ۇعىناتىن… وسى مىڭ جىل ىشىندە حۇن مەملەكەتى بىردە ۇلكەيىپ، بىردە كىشىرەيىپ وتىردى. كەيدە ءبولىنىپ، ىدىراپ كەتتى. بىت-شىتى شىعىپ، باستارىن الىپ قاشتى، شالعاي الىستارعا كەتىپ قالدى»، – دەيدى باحاددين وگەل «ۇلى حۋن يمپەرياسىنىڭ تاريحى» ەڭبەگىندە.

وسىنداي عۇن (حۇن) تايپالارىنىڭ ومىرلەرىندە ءوزارا بىرلىك ءبىر قالىپتا بولماي، بىرەسە كۇشەيىپ، بىرەسە السىرەپ، بىتىراپ، ءوزارا بۇلىنشىلىككە ۇشىراعان تاريحي كەزدەردى ورتالىق ازيا اۆتوحتوندىق ەتنوستارى باستارىنان وتكەرىپ جاتقان. ءوزارا ساياسي، ەكونوميكالىق  جانە مادەني بىرلىكتىڭ بولماۋىنان ورتالىق ازيا ەتنوستارى ءجيى-ءجيى قيىنشىلىققا ۇشىراعان. سوندىقتان حالىق اراسىنان ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا ايرىقشا كوڭىل بولگەن افراسياب پاتشا، مەتە، ەرتە ورتاعاسىرداعى بۋمىن، بىلگە قاعان، شىڭعىسحان (شىعىستىڭ حانى) جانە وسىلار  سياقتى تاريحي تۇلعالار  شىققان.

ورتالىق ازيا ەتنوستارىن بىرلەس­تى­رۋشى تاريحي تۇلعالاردىڭ اتقارعان قىز­مەتتەرىنە بەلگىلى شىعىستانۋشى ل.ن. گۋميلەۆ جوعارى باعا بەرەدى. «ەتوت كونتينەنت (ەۋرازيا – ۋ.ش.) زا يستوريچەسكي وبوزريمىي پەريود  وبەدينيالسيا تري رازا. سناچالا ەگو وبەدينيلي تيۋركي، سوزداۆشيە كاگا­نات، كوتورىي وحۆاتىۆال زەملي وت جەلتوگو موريا دو  چەرنوگو. نا سمەنۋ تيۋركام پريشلي يز سيبيري مونگولى. زاتەم، پوسلە پەريودا پولنوگو راسپادا  ي دەزينتەراتسي، ينيتسياتيۆۋ ۆزيالا نا سەبيا روسسيا: س حV ۆ. رۋسسكيە دۆيگاليس نا ۆوستوك ي ۆىشلي ك تيحومۋ وكەانۋ. نوۆايا دەرجاۆا ۆىستۋپيلا، تاكيم وبرازوم «ناسلەدنيتسەي» تيۋركسكوگو كاگاناتا ي مونگولسكوگو ۋلۋسا»، – دەيدى ول

عۇلامانىڭ ەڭبەگىنەن الىنعان سىلتەمەنى سول كۇيىندە قابىلداۋعا بولمايدى. ويتكەنى ل.ن. گۋميلەۆ ورتالىق  ازيا ەتنوستارىنىڭ  بىرىگۋشىلىك تاريحي پروتسەسىن دۇرىس كورسەتە الماعان. بۇل ايماقتىڭ رۋلارى مەن تايپالارى، كەيىننەن حالىقتارى ساياسي بىرلىكتىڭ  قادىرىن ەرتەدەن بىلگەن جانە ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز كۇرەسىپ كەلگەن.    ونىڭ كۋاگەرلەرى افراسياب، موتە (مودە),  بىلگە قاعان جانە شىڭعىس حان. وسى اتالعان تاريحي  تۇلعالار ەل بىرلىگى   ءۇشىن كۇرەسكەن جانە ونىڭ جەمىسىن دە كورگەن. ولاردىڭ  ىشىنەن ل.ن. گۋميلەۆ ايتقانداي، تۇرىك قاعاناتى قۇرىلىپ، ورتالىق ازيادا ۇزاق جىلدار بويى ءومىر سۇرگەن. «تۇرىك قاعاناتى» بولعانى تاريحي شىندىق. شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريا تۇرىكتەردىڭ ساياسي  قۇرامى، ونىڭ حالقىنىڭ 90 پايىزى تۇرىكتەر بولعان. بۇل يمپەريانى تۇرىك ەتنوستارى بىرىكتىرگەنىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ورتالىق ازيانى ەڭ سوڭعى بىرلەستىرۋشى رەسەي يمپەرياسى  دەۋدىڭ ءوزى   شىندىققا جاتپايتىن پىكىر. كوپشىلىككە ءمالىم، حV ع. باستاپ رەسەي شىعىس ەلدەرىنە قارسى وتارلاۋ ساياساتىن جۇرگىزىپ، تىنىق مۇحيتقا دەيىنگى جەرلەردى  جاۋلاپ الىپ، ونىڭ حالىقتارىن وتارلادى.  باسىپ العان جەرلەردە جۇرگىزىلگەن وتارلاۋ ساياساتى جەرگىلىكتى حالىقتى باسقارۋعا، جەرلەرىن بولشەكتەۋگە مۇمكىندىك بەردى. 1917 جىلعا دەيىن تەك ورتالىق ازيا جەرىندە رەسەيدىڭ بىرنەشە گۋبەرنيالارى پايدا بولدى  جانە بۇحار امىرلىگى مەن حيۋا حاندىعى دەربەس ءومىر ءسۇردى. مىنە، وسىنداي جاعدايدا قانداي بىرىگۋشىلىك بولۋى مۇمكىن؟! رەسەي يمپەرياسىندا  تۇرىك ەتنوستارى بىرىكتى دەپ ايتۋ شىندىققا جاناسپايدى. رەسەيدىڭ ورتالىق ازيا ەتنوستارىن بىرلەستىرۋگە كۇش سالماعانى انىق. كەرىسىنشە، «ءبولىپ ال دا، بيلەي بەر» دەگەن تاسىلمەن ولاردى وتارلاستىرۋ جانە حالىقتار بىرلىگىن بۇزۋعا ايرىقشا كۇش سالعانى بارشاعا ءمالىم.

ورتالىق ازيانىڭ اۆتوحتوندىق ەتنوستارى  بىرنەشە رەت بىرلەسىپ، مەم­لەكەتتەر مەن يمپەريالار قۇر­عان. سولاردىڭ بىرەگەيى تۇرىك قاعا­ناتى. بۇل قاعاناتقا باس قوسقان  شىعىس­تاعى سارى تەڭىزدەن قارا تەڭىزگە دەيىنگى  ۇلان – عايىر جەردى مەكەندەگەن حالىقتار بىرلەستىگى ۇلى تۇرىك يمپەرياسى دەپ اتالعان. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز  وسى يمپەريا اتاۋىنداعى «تۇرىك» تەرمينىنىڭ ەتي­مولوگياسىنا قاتىستى ءوز پىكىرىمىزدى ءبىل­دىرۋ. ويتكەنى  بۇل وسى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تابا الماي كەلە جات­قان ماسەلەنىڭ ءبىرى. «قازاقستان تاري­حىنىڭ» ءى تومىندا: «اۋەلدە «تۇرىك» تەرمينى شونجارلاردان  نەمەسە اسكەري اقسۇيەكتەردەن شىققانداردى بىلدىرگەن،  ياعني تازا الەۋمەتتىك ءمانى بولعان دەپ توپشىلانادى; كەيىننەن بۇل ءسوزدىڭ سەمانتيكاسى كەڭەيىپ، ۇستەمدىك ەتۋشى  «پاتشالىق» تايپانىڭ جانە وعان باعىنىشتى  تايپالاردىڭ سيمۆولى بولعان; كورشىلەرى بۇلاردى دا تۇرىكتەر دەپ اتاپ كەتكەن»، – دەلىنگەن.

سىلتەمەدە بەرىلگەن «تۇرىك» ءسوزى­نىڭ ەتيمولوگياسى تۋرالى جالپى تۇسىنىك وسى. بۇل تەرميننىڭ قانداي شونجارلار  مەن اقسۇيەكتەردى ايتا­تىنى اتالماعان.  وسى كەزدەگى تۇرىك تىلدەس حالىقتار تاريحىندا ەل باسقارعان تاريحي تۇلعالاردىڭ ات­تا­رىنا قوسىمشا «تۇرىك» ءسوزى قوسىل­ماعان. سوندىقتان بۇل پىكىردى نەگىزگە الۋ­دىڭ قيسىنى كەلمەيدى.

ل.ن. گۋميلەۆ بارلىق ءومىرىن تۇرىك­تەردىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە جۇمساعان عۇلامانىڭ بىرەگەيى. ول «تۇرىك» سوزىنە كوڭىل بولگەن: «يازىكي، نىنە نازى­ۆاەمىە تيۋركسكيمي سلوجيليس ۆ گلۋبوكوي درەۆنوستي، ا نارود «تيۋركيتوۆ» ۆوزنيك ۆ كونتسە V ۆ. ۆسلەدس­تۆي ەتنيچەسكوگو سمەشەنيا ۆ ۋسلوۆياح لەسوستەپنوگو لاندشافتا، حاراكتەرنوگو دليا التايا ي ەگو پرەد­گوري»، – دەيدى ول.

عالىمنىڭ وسى ايتقان پىكىرى شىندىق. ورتالىق ازيانى مەكەن­دە­گەن اۆتوحتوندىق ەتنوستار وسى ايماق­تىڭ پەرزەنتتەرى ەكەنى بارشا وقىرماندارعا بەلگىلى. ولار وزدەرىنىڭ  دامۋ بارىسىندا ءبىر-بىرىمەن جاقىن كەشەندى ارالاسىپ، ءوزارا ورتاق ءتىلدى، ادەت-عۇرىپتاردى، جالپى زاتتاي جانە رۋحاني مادەنيەتتى ەجەلدەن قالىپتاستىرعان. ولار بىرلەستىككە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ، جەرگىلىكتى ەتنوستاردى بىرىكتىرۋگە كومەكتەسەتىن ءبىر اتاۋمەن اتاپ، كوپ تايپالاردان قۇرىل­عان ورتالىق ازيانىڭ تۇر­عىن­­دارى V عاسىردا وزدەرىن اتاي­تىن «تۇرىك» ءسوزىن قابىلداعان. ل.ن.گۋميلەۆتىڭ قورىتىندىسى: «نەت نيكاكيح وسنوۆاني سومنەۆاتسيا ۆ وبششەپرينياتوم پولوجەني، چتو ناسە­لەنيە التايا ۆ V ي ءVى ۆۆ. بىلو تيۋر­كويا­­زىچنىم».

ميلليونداعان ەتنوستاردىڭ  ور­تاق  ءبىر اتاۋى – «تۇرىك»  تەرمي­نى­­نىڭ ەتيمولوگياسى ءالى كۇنگە دەيىن شە­شىلمەي كەلەدى. ءبىرشاما شىعىس­تانۋشى عالىمداردىڭ پىكىرلەرىنە  نەگىزدەلىپ، ل.ن. گۋميلەۆ «تۇرىك» تەرمينىنىڭ ەتيمولوگياسى تۋرالى:  «سلەدۋەت تاكجە وتمەتيت، چتو سامو سلوۆو «تيۋرك»، سوگلاسنو پ.پەليو ي ا.ن. كونونوۆۋ، زناچيت «سيلنىي، كرەپكي»، چتو وپيات تاكي پودچەركيۆاەت پرويسحوجدەنيە ەتنونيما يح پوليتيچەسكوگو تەرمينا ءVى ۆ. ا.ن. كونونوۆ پريشەل ك ەتومۋ ۆىۆودۋ  ۆ رەزۋلتاتە گلۋبوكوگو في­لو­لوگيچەسكوگو يسسلەدوۆانيا. تەرمينى «تيۋرك» ون رازياسنياەت كاك سوبي­را­تەلنوە يميا، زناچەنيە كوتوروگو بىلو پونياتنو نا بولشوي تەرريتوري ي كوتوروە وبەدينيالو منوگيە پلەمەنا رازليچنوگو راسوۆوگو ي ەتنيچەسكوگو پرويسحوجدەنيا»، – دەيدى «ريتمى ەۆرازي ەپوحي تسيۆيليزاتسي» اتتى ەڭبەگىندە.

بۇل پىكىردى ل.ن. گۋميلەۆ ءوزىنىڭ بۇرىنعى جازعان، «درەۆنيە تيۋركي» (1993) اتتى ەڭبەگىندە دە  كەلتىرگەن بولاتىن. بىراق ل.ن. گۋميلەۆتىڭ «تۇرىك» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسى تۋرالى جازعان بۇل تۇجىرىمىنىڭ عىلىمي جاقتان  دالەلسىز ەكەنى بايقالىپ تۇر. الەمدى مەكەندەگەن ادامداردىڭ  جالپى سانى 7 ميللياردقا جاقىن. ولار بىرنەشە حا­لىقتارعا، ۇلتتارعا بولىنگەن. وسىنشا ەتنيكالىق قۇرامالاردىڭ  ەشقايسىسى وزدەرىن «ءالسىزبىز»  دەپ ايتپايتىنى انىق. ولاردىڭ ىشىنەن تۇرىك حالىقتارىن  «مىقتى، كۇشتى» – دەۋدىڭ قيسىنى كەلمەيدى. بۇنداي ەكىۇشتى ماندەگى تەرميندى  بابالارىمىزدىڭ ءوز حالقىنا بەرۋى ەكىتالاي. كەرەك دەسەڭىز، ولار ءوزىنىڭ پەرزەنتتەرىنە ەسىم بەرگەندە دە، ويلانىپ-تولعانىپ، وزدەرىنە ۇناعان ەسىمگە توقتالعان. وسىنشا كوپ ساندى ەتنوستاردى بىرىكتىرەتىن «تۇرىك» اتاۋىنا دا بابالارىمىز ويلانىپ-تولعانىپ توقتالعان بولار.

ەرتەدەگى  ورتاعاسىردا ء(حى ع.) ايگىلى تۇرىك عۇلاماسى ماحمۇد قاشقاري  ءوزىنىڭ «تۇرىك سوزدىگى» ەڭبەگىندە «تۇرىك» سوزىنە جانە ونىڭ ەتيمولوگياسىنا توقتالعان. «ساحارانىڭ ۇلى عالىمى، ءبىرتۋار ويشىلى، ءتىل زەرگەرى ماحمۇت قاشقاري «تۇرىك تىلدەرىنىڭ جيناعىن» بارلىق تۇرىك تەكتى ۇلىس، تايپالاردى ارالاپ جيناپ، زەرتتەپ، تالداپ بارىپ جازعان. كۇللى تۇرىك ەلدەرىنىڭ ادەبيەتى مەن ءتىلىن  سالىستىرمالى تۇردە زەردەلەپ، ءتۇزىپ شىققان العاشقى ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپ»، – دەلىنەدى «تۇرىك سوزدىگىنىڭ» العىسوزىندە.

عۇلامانىڭ وسى ەڭبەگىندە «تۇرىك» سوزىنە جانە ونىڭ ەتيمولوگياسىنا تومەندەگىشە توقتالعان: «تۇرىك;  ءتاڭىرى جارىلقاۋشى نۇقتىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى.  بۇل ءتاڭىردىڭ نۇقتىڭ ۇلى تۇرىك بابالارىنا بەرىلگەن ەسىمى. ونىڭ اۋلەتى دە، «تۇرىك» دەپ اتالادى… «تۇرىك» ءسوزى نۇق ۇلىنىڭ ەسىمى بولىپ كەلگەندە، جەكە ءبىر كىسىنى بىلدىرەدى، نۇق اۋلەتىنىڭ ەسىمى بولىپ كەلگەندە، «بەشەچ – بەشەر» ءسوز سياقتى جالپىلىق ءماندى، كوپتەگەن ادام توبىن بىلدىرەدى. بۇل جەكە دە، جالپى دا ماعىنادا دا قولدانىلادى. ماسەلەن:  «رۋم» ءسوزى  ءتاڭىرى جارىلقاۋشى ىسقاقتىڭ ۇلى يۋسۋعا جانە يۋسۋ ۇلى رۋمگە ەسىم بولعاندىقتان، رۋم اۋلەتىنىڭ دە  ەسىمى بولىپ كەلەدى. «تۇرىك» ءسوزى دە وسىنداي.

ۇلى ءتاڭىرى: «مەنىڭ ءبىر تايپا قوسىنىم بار، ولاردى «تۇرىك» دەپ اتادىم، ولاردى كۇنشىعىسقا ورنالاستىردىم. ءبىر ۇلىسقا اشۋلانىپ، نازالانسام تۇرىكتەردى سولارعا قارسى سالامىن» دەپتى.

بۇل جاي ولاردىڭ (تۇرىكتەردىڭ) باسقا جۇرتقا قاراعاندا ۇستەم ەكەندىگىن كورسەتەدى.  سوندىقتان دا ءتاڭىردىڭ ءوزى ولارعا ات بەرگەن، جەر ءجۇزىنىڭ ەڭ بيىك، ىڭعايلى، ەڭ اۋاسى تازا شۇرايى ولكەلەرىنە ورنالاستىرعان دا، ولاردى «ءوز قوسىنىم» دەپ ساناعان. ونىڭ ۇستىنە تۇرىكتەر كوركەمدىك، سۇيكىمدىلىك، جارقىن جۇزدىلىك، ادەپتىلىك، جۇرەكتىلىك، ۇلكەندەردى، قاريالاردى قۇرمەتتەۋ، سوزىندە تۇرۋ، مارتتىك، كىشىكتىك جانە تاعى دا سونداي سانسىز كوپ ماقتاۋلى قاسيەتتەرگە  يە.

وسى قاسيەتتەر مىنا جىردا دا جىرلانعان:

«قاشان كورسىن ونى تۇرىك،

ايتار وعان ەل مۇڭى;

سوعان تيەر ۇلىلىق،

سودان كەيىن ۇزىلەر!»

تۇرك:  ۋاقىت ماعىناسىن بىلدىرەتىن ءبىر ءسوز. بۇكىل جەمىس-جيدەكتىڭ ءپىسىپ جەتىلگەن، ۋىلجىپ تولىسقان ماۋسىمنىڭ ورتاسى دەگەندى بىلدىرەدى:

ءۇزىمنىڭ پىسكەن ۋاقىتى; كۇن ورتاسى; جىگىت جاسىنا تولعان جىگىت…».

ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرىك ءسوز­دىگى»  كىتابىنداعى «تۇرىك» ءسوزى تۋرالى جاز­عانىن ادەيى تۇگەل كەلتىردىك. ويتكەنى عۇلاما «تۇرىك» ءسوزىنىڭ ما­عىناسى مەن ەتيمولوگياسىنا  تەرەڭ توقتالعان. ونىڭ سىلتەمەدە  بەرىلگەن «تۇرىك»  ءسوز تۋرالى  جازعاندارىنا قاراعاندا، ورتالىق ازيانىڭ اۆتوحتوندىق ەتنوستارى ءوزارا بىرلەستىك ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقان كەزدە، كوپ ساندى تايپالاردىڭ باستارىن بىرىكتىرۋگە قولايلى ەسىم (ەتنيكالىق اتاۋ) قاجەت بولعان. ولاردىڭ تالابىنا سايكەس كەلەتىن نۇق پايعامباردىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى تۇرك (تۇرىك) تەرمينىنە توقتالعان.

«نۇق» (ىنجىلدە – نوي) – حريستيان  ءدىنىنىڭ پايعامبارى،  ىنجىلدە توپان سۋ تۋرالى اڭىزدىڭ كەيىپكەرى…قۇداي وزىنە جاققان  تاقۋا نۇققا قايىق جاساپ، وعان ءوز سەمياسىن، ءاربىر حايۋانات پەن جاندىك تۇقىمىنان ءبىر ۇرعاشى، ءبىر ەركەگىن الۋعا ءامىر ەتەدى. وسى قايىقپەن ءجۇزىپ ولار امان قالادى. كۇن اشىلىپ، سۋ تارتىلعان سوڭ نۇق قايىقتاعى جانۋارلار مەن جاندىكتەردى جەر بەتىنە بوساتىپ جىبەرەدى، تىرشىلىك اتاۋلى سولاردان قايتادان ءوسىپ – ءونىپ، كوبەيە باستايدى» دەلىنگەن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپياسىندا» «بيبلەيسكايا ەنتسيكلوپياسىندا». «نوي روديلسيا پو ەۆرەيسكومۋ تەكستۋ ۆ 1056 گودۋ وت س.م.، ا پو سلاۆيانسكوي بيبلي ۆ 1662گ» دەپ جازىلعان. مىنە، وسىنداي مازمۇندا نۇق پايعامبار تۋرالى اڭىز الەمگە جايىلعان. سولاي بولسا دا، نۇق تاريحتا ەسىمى قالعان، شىنايى جاساعان قاسيەتتى ادام بولعانعا ۇقسايدى. نۇقتىڭ تۇرىك ەسىمدى ۇلىنىڭ بولعانى تۋرالى م.قاشقاريدان ءۇزىندى كەلتىردىك.

V عاسىردا ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن ەتنوستاردىڭ اراسىندا  بىرىگۋ پروتسەستەرى جۇرگەن. بىرىكتىرۋ ساياساتىن باسقارعان تاريحي تۇلعالار ءوزارا كەلىسىپ، وسى «تۇرىك» تەرمينىن قابىلداعان. بىرىنشىدەن، «تۇرىك» ءسوز قاسيەتتى نۇق پايعامباردىڭ ۇلىنىڭ ەسىمى بولعاندىقتان، ەكىنشىدەن، بىتىراڭقىلىقتا جاساپ، ءوزارا قىرعي-قاباق  بولىپ جۇرگەن ورتالىق ازيا ەتنوستارىن بىرىكتىرىپ، قۇدىرەتتى كەمەلىنە كەلگەن تۇرىك قاعاناتىن قۇرۋدا بۇل تەرمين ۇلكەن مانگە يە بولعان. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ماحمۇد قاشقاريدىڭ «تۇرىك» ءسوزىنىڭ جالپى ورتالىق ازيا  ەتنوستارىنا بەرىلگەنىن ورتاق اتاۋى دەگەن تۇجىرىمىن قولدايمىز.

وتكەن عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ عۇلامالارىنىڭ بىرەگەيى شاكارىم قۇدايبەردىۇلى «تۇرىك، قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى» اتتى كىتابىندا «تۇرىك» ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىنا ايرىقشا توقتالعان. بەلگىلى شىعىستانۋشى م.مىرزاحمەتوۆ بۇل ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالا كەلىپ: «ال شاكارىم كىتابى ناقتىلىعىمەن، عىلىمي نەگىزدە جۇيەلەنۋىمەن جالپى تۇركى ەلدەرىنىڭ اتا تەگىن، ءتۇپ-توركىنىن  قامتي وتىرىپ، نەگىزىنەن قازاق حالقىنىڭ شەجىرەسىنە باسا نازار اۋدارعانىمەن ەرەكشەلەنەدى»، – دەيدى.

وسىنداي قۇندى ەڭبەكتى جازۋدا ش.قۇدايبەردىۇلى  اراب، پارسى، قىتاي جانە ورىس تىلدەرىندەگى دەرەكتەردى جيناپ، ولاردى وي ەلەگىنەن وتكىزگەنى انىق. شاكارىم ءوز  ەڭبەگىندە «تۇرىك» سوزىنە توقتالىپ، ونى نۇق پايعامبارمەن بايلانىستىرادى: «وسى كۇنگى بارشا ادام بالالارى سول نۇقتىڭ ءۇش بالاسى: «سام، حام، يافاستىڭ ءناسىلى…بىزدىڭ تۇرىك  ءناسىلى يافاس ناسىلىنەن…». وسىلاردىڭ ەڭ سوڭعىسى يافاستىڭ سەگىز بالاسى بولعان. ولاردىڭ اراسىنداعى تۇڭعىشى تۇرىك دەگەن اتپەن بەلگىلى. ول نۇقتىڭ نەمەرەسى. سولاي بولسا، ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن  ءبىر تىلدەس ەتنوستار وسى تۇرىك ءسوزىن قابىلداپ، وزدەرىنىڭ جالپى ەسىمى ەتىپ العان. ش.قۇدايبەردىۇلىنىڭ  پىكىرى ماحمۇد قاشقاريدىڭ ايتقانىمەن ۇندەس.  ايىرماسى، م.قاشقاري «تۇرىك» ءسوزى نۇق پايعامباردىڭ بالاسى دەسە، ش.قۇدايبەردى  ونى نەمەرەسى ەكەنىن ايتادى. جالپى العاندا، «تۇرىك» ءسوز نۇق پايعامباردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىنەن داۋ جوق.

«تۇرىك»  ەتنونيمى  العاش رەت قىتاي جىلنامالارىندا كەزدەسەدى جانە ول 542 جىلعا جاتادى. قىتايلىقتار تۇرىكتەردى سيۋننيۋلەردىڭ (عۇنداردىڭ)  ۇرپاقتارى دەپ ساناعان. بىتىراپ كەتكەن ورتالىق ازيا ەتنوستارىن قايتادان بىرلەستىرۋ  ءVى عاسىردا – بۋمىن قاعان ۋاقىتىندا باستالىپ، ءوزىنىڭ قول استىنداعى ەتنوستاردى تۇرىكتەر  دەپ اتاعان. 603 جىلى ورتالىق  ازيا تۇرعىندارى  ەكىگە: شىعىس جانە باتىس تۇرىك قاعاناتىنا بولىنگەن. بۇل قاعاناتتاردىڭ شارىقتاپ دامىپ، ۇلى تۇرىك قاعاناتى اتالىپ، شىعىستا سارى وزەننەن قارا تەڭىز دەيىنگى جەرلەردى بيلەپ تۇرعان كەزى –بىلگە قاعان (683-734) ۋاقىتى. ول – شىعىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ ون جەتىنشى قاعانى، قاپاعان قاعاننىڭ بالاسى. 716 جىلى ول قاعان بولىپ،  ۇلى تۇرىك قاعاناتىن قۇرىپ، ونى 50 جىلدان استام ۋاقىت باسقارادى. بىلگە قاعان حالقىنا سۇيەنىپ، سەنىپ،  يگىلىكتى باعالاي بىلگەن  جانە ءوزىنىڭ حالقىنا شەكسىز سەنەتىندىگىن تومەندەگىدەي تۇجىرىمداعان: «ەي، تۇرىك! جوعارىدا اسپان قۇلاماي، تومەندەگى جەر تەسىلمەي، سەنىڭ مەملەكەتىڭدى، ادەتىڭدى كىم جويا الادى؟!».

ەجەلدەن تۇرىكتەر حالىقتىڭ، ەلدىڭ قادىرىن جاقسى بىلگەن جانە ەلىن بىرلىكتە ساقتاۋ ءۇشىن تاريحي تۇلعالار بار كۇشىن، اقىل-ويىن اياماعان. «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» دەگەن قاسيەتتى سەزىم حالقىمىزدىڭ سۇيەگىنە ءسىڭىپ كەتكەن.  وسىنداي قاستەرلى ۇستانىمنىڭ ارقاسىندا ءبىر تەكتەس ورتالىق ازيا   حالىقتارىن  بىرىكتىرۋدە «تۇرىك» تەرمينىن قابىلداعان. ورتالىق ازيانى سوناۋ قارا تەڭىزگە دەيىنگى  ۇلانعايىر جەردى مەكەندەگەن  ءبىر تەكتى ەتنوستار وزدەرىن «تۇرىك حالقىمىز» دەپ اتاعان. «تۇرىك» تەرمينى ۋاقىتتى بىلدىرگەن جالپى مانگە يە: «كەمەلىنە كەلگەن ەل» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.  بۇل ەتنوستاردىڭ جالپى اتاۋى بولۋىمەن قاتار، ونىڭ دامۋ دارەجەسىن دە بىلدىرگەن.  بىلگە قاعان باسقارعان قۇدىرەتتى تۇرىكتەر يمپەرياسى، ياعني ءوسىپ-ءونىپ جەتىلگەن  تۇرىك ەلى ەكەنىن بىلدىرگەن.

ۋ.شالەكەنوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قر  ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى                                               

 

comments powered by HyperComments