Bekswltan Nwrjeke-wlı: Tarihşınıñ köbi özgelerdiñ jazğanın qaytalaudan aspaydı

/  729 ret oqıldı
0

Bekswltan Nwrjeke-wlınıñ ärbir tuındısı oqırmanına ümit sıylaydı, adamgerşilikke şaqıradı, adami qarım-qatınastı däripteydi. Al jazuşınıñ tarihi taqırıptağı tuındıları tarihi däldigimen halıqtıñ bastan keşkenderin köz aldıña küni bügingidey elestetedi. 2016 jılı ädebiet salası boyınşa jazuşınıñ «Äy dünie-ay» romanı Memlekettik sıylıq aldı. Tarihi derekterge qwralğan roman Şäyi men Tazabektiñ ömiri arqılı qazaqtıñ tağdırın beynelegen. Osı orayda avtormen äñgimelesip, romanğa negiz bolğan tarihi twlğalar men derekterge toqtaludıñ säti tüsti.

– «Äy dünie-ay» romanı wlt-azattıq köterilisten bastap, täuelsizdik jıldarına deyingi uaqıttı qamtidı eken. Tarihi şındıqqa negizdelgen romannıñ keyipkerleri ömirde bolğan, tipti sözderin de mwrağattan aldım dediñiz. Qazaqtıñ bastan keşken qiındıqtarı Şäyiniñ körgen zobalañına sıya aldı ma?

– Jalpı, qazaqtıñ basınan keşkenin bir romanğa sıyğızu mümkin emes. Äytkenmen negizgi, özekti närse – Alban köterilisin aytarlıqtay qamtıdım. Derbes memleketi joq, ne halıqtı qorğaytın wlttıq äskeri joq, ne wlttıq basşısı joq, turasın aytqanda, qorğauşısı joq, jattıñ bodanı bolğan halıqtıñ körgen küni ne degenge jauap beru – romannıñ negizgi maqsatı. 1916 jılğı köterilisti körgemiz joq, ärine. Körgender de qalğan joq. 80-jıldarı «Kütumen keşken ğwmır» romanın jazğanmın. Ol roman da 1916 jılğı oqiğanı qamtidı. Keñes ükimetiniñ däuirinde jazılğan şığarma. Swmdıq qırğındı aşıp ayta almay, tek qana halıqtıñ bası birigip, memleketin qorğauğa tiis azamattardıñ birin-biri öltirip, birin-biri otqa iterip jatqanın ğana jazğanmın. Elge basşılıq jasauğa tiisti azamattar tize qosıp, küş biriktiretin kezde bir-birimen talasıp, qatın men ataqqa bärin sattı. Ätike degen änşi bas keyipker. Bizdiñ jaqta Ätike, Nwrjeke degen batırlar bolğan. Qonıstanuşı orıstarğa qarsı alğa şıqqandar da solar. Ätikeni patşa äskeri atıp öltiredi, Nwrjeke jer aydalıp ketedi, qaytıp kelgen soñ qayda ölgeni, neden ölgeni belgisiz. Mine, solardıñ bärine «Kütumen keşken ğwmır» dep at qoyğanmın. Qanşama halıq swrausız atılıp ketti. Halıqtı qorğaytın zañ da joq. Reseydiñ orıstardı ğana qorğaytın, orısqa tiseñ ölesiñ, sottalasıñ degen zañı ğana bar. 1916 jılı osı zañ tolıqtay jüzege asırıldı.

Bir Şäyiniñ ömirine qazaqtıñ ömiri sıya ma? Bärin sıydıru mümkin emes, biraq negizgi-negizgisin aldım. Äyeldiñ tağdırı men halıqtıñ tağdırı wqsas. Halıqtıñ basına tüsken auırtpalıqtıñ bäri äyeldiñ basına da tüsedi. Qazaq äyel-ana, Jer-ana dep ekeuin teñestirip söyleydi. Bılay qarasañ, sol kezdegi dürbeleñniñ eş sebebi joq siyaqtı. 1846 jılı Qapalda jasalğan kelisim bar. Ol kelisimge alban taypasınıñ ökili Tazabek Pwsırmanov qol qoyıp, mör basqan, ol orıs-qazaq qatınastarı degen jinaqta twr. Patşa ükimeti sol kelisim boyınşa qazaqtan äsker almauı tiis, biraq qazaqtar salıq tölep twruı kerek boladı. Qazaqtıñ bäri salığın tölep twrğan. Sol qağaz albannıñ ağa swltanı Tezek töreniñ üyiniñ keregesinde iluli twrğanın Semenov-Tyan'-Şan'skiy körgen. Ol öziniñ memuarında: «Maqtan qılıp Tezek töre orıstıñ bergen kelisimin ilip qoyğan» dep jazadı.

Iä, 1916 jılğı köterilistiñ bärin tolıq zerttey alğan joqpın. Mwrağatta otırıp, Alban köterilisin ğana zerttedim. Bizdiñ tarihşılardıñ boylamağan närsesi köp eken. Keybir betterdi şıtırlatıp jañadan aşasıñ, kim oqıdı eken dep qarasañ, eşqanday tizim joq. Bizdiñ mwrağattıñ jwmısı da oñıp twrmağan siyaqtı. Bälen küni, bälen aldı degen qolhat bar. Oqıdım, ötkizdim dep qol qoyatın qağaz joq. Eşkim onı talap etpeydi eken. Betin jırtıp ketip jatır ma, oqıp jatır ma, älde özgertip jatır ma, eşkimniñ esebi joq. Eriksiz tañqaldım. Qwjattardıñ işinde fon Berg degen horunjiydiñ sot aldında bergen mälimdemesi bar. Bir ol emes, talaylar da jauap bergen. 16jıldıñ qazan ayınan bastap tergeu jwmısı jürgen. Köterilis neden şıqtı, onıñ kinälileri kim, qwjattardıñ negizgisi jazalau mälimdemeleri. «Eñ qauipti pälenşe darğa asılsın» degen ükim şığaradı. Tergeydi, tergegen soñ darğa asadı. Men darğa asılğan Bekbolat Äşekeevti ğana bilemin. Talaylar darğa asılıp, el bastağan erler wmıtılğan. Biz äyteuir Wzaq, Jämeñkeni este saqtap qalğan ekenbiz. Kezinde ağalarımız sonı qwlaqqa jetkizip ketken. İliyas Jansügirovtiñ jazbaları bar, Mwhtar Äuezovtiñ «Qiıl zamanı» bar. Sonıñ arqasında jadımızda qaldı.

Al endi romanğa keleyik. Şäyi 16-ğa tolıp otırğan qız. «Baqıttı bolam, twrmıs qwram, özim wnatqan jigitke tiem» dep otıradı. Järmeñkege jeñgesimen barıp, ädemi köylek tañdap jüredi. Dürbeleñ qazaq halqınıñ basına qalay oqıs tusa, Şäyiniñ de basına solay kün tuadı. Tipti küyeuge tiyudiñ özi mwñ boladı. Bolaşaq küyeuiniñ äkesi oqqa wşadı. O zamanda bireu ölip jatqanda kelin tüsiru qiın. Söytip, «täuekel, tiri kezinde şañıraq köteru degen uäde bar edi» dep Şäyini öz äkesi wzatadı. Biraq ağasın, onıñ bala-şağası, şeşesi men äkesin orıstar öltirip, örtep ketedi. Bwl Şäyiniñ tağdırı. Qazaqtıñ da tağdırı. Jazalauşı otryadtardıñ jazğan derekterinde bwl mälimet bar. Solardıñ aytqanına qarasañ, halıq sebepsiz qırılğan. Şäyi de solay. Orıstıñ aldında eşqanday jazığı joq. Qazaq halqı da solay. Jaraydı, orısqa bağındıq pa – bağındıq. Malımızdı bağayıq, balamızdı ösireyik dep jürgen halıqtıñ basına bir-aq künde zobalañ tudı. Amalsızdan orısqa bağınğannan bizdiñ wrpağımızdıñ özi orıstana bastadı. Şäyi de solay. Orıs zorladı, tuğan balası orıs bop tuadı. Halıqpen wqsastığı da osı. Al sol orıstan tuğan bala bäribir qazaqqa qızmet jasaydı. Öytkeni tili, täni qazaq bop qaldı. Biz de solay şala orısşalandıq. Özinen tuğan şöbereni aqırı jeltoqsanda sol orıstıñ oficerleri zorlap, qaza tabadı. Halıqtıñ basınan keşkenin, barlıq qiındığın Şäyi de köredi. Qorlandı, zorlandı, tipti orıstandı. Küni büginge deyin orıstanğan qazaqtar aramızda tolıp jür. Şäyi orıstan bala taptı, biraq onı orıs emes, qazağım dep qaradı. Qalmaq ta qazaqtı qırdı, qorladı, zorladı. Onı qorğaytın Tazabekte küş joq. Ol jalğız adam. Jau jalğız emes, köp. Qorğauşısı, täuelsizdigi joq halıq osındayğa wşıraydı. Tarihi jağına keleyik. Mwnıñ işindegi Şäyi men Tazabek halıqtan alğan jiıntıq beyne. Bwl jazuşınıñ qiyalınan tiptendirilgen. Sofiya degen qız bolğan. Orıstıñ qızı, qazaqqa tigen, qazaqşağa suday, qazaqtı jaqtağan, qazaqtıñ balalarımen birge oynağan, qazaqşa än salğan. Onıñ äke-şeşesi bay bolğan, omarta wstağan. Ol – tarihi beyne. Qojaş ta sol jerde bolğan adam. Qazaqtı jaqtaytın Kobzev degen orıs bar. Ol Jalañaşta twrğan. Qapezdiñ äkesi Bayğabılmen dos bolğanı ras. Reseyden aş-jalañaş kelip, Araltöbe jaqta qızın zorlatıp, osı jaqqa kelgende Bayğabıl öziniñ jartı asın auzınan jırıp kömektesken. Sonı wmıtpaydı. Ol halıqtan qorlıq körgen joq. Kobzev pen Bayğabıl halıqtıñ ökili. Olar birin-biri sıyladı, sıylasıp otır. Sergeyçuk – mülde basqa adam. Orıstıñ köbeygen kezinde, küş alğan kezinde kelgen. Anau jeke-jeke kelgender qazaqtı panaladı. Sergeyçuk qazaqtan jaqsılıq körem dep kelgen joq, qazaqtıñ jerin alamız, solardı bileymiz dep keldi. Al Kobzev jan bağamız, bala-şağamızdı osı jaqtan asıraymız dep kelgen. Ekeui eki basqa orıs. Bwrın kelgender qazaqtı qimaydı, öytkeni köp jaqsılıq kördi. Demek, bireudiñ jerine bireu basıp kirui äu basta dwrıs emes närse. Jer kimdiki, el de, bilik te, zañ da soniki boluı kerek. Sonı qorğau kerek. Bizde kerisinşe boldı. Kelgen adam zañdı özi jasadı. Qazaqtı qorğaytın zañ joq. Qazaqtar: «Äy, sen bizden äsker almaymın dep ediñ ğoy» degeni üşin qırğınğa wşıradı. Orıstardı qazaqtar qırğan joq, mwnıñ bäri mwrağatta ayqın körinip twr.

Arı qaray jıljiıq. Qapez Bayğabılwlı – änşikompozitor. Ol da ömirde bolğan adam. Samsalı – Qojabektiñ balası. 1946 jılı Jarkentte Samsalı Qojabekov audandıq partiya komitetiniñ birinşi hatşısı bolğan, eki märte Socialistik Eñbek Eri Golovackiydi äskeri qızmetten alıp kep, auıl şaruaşılığın basqartqan, Jarkent qalasında alğaş su qwbırın tartqızğan. Osı kisiniñ esteligi meniñ qolımda. Osı estelik boyınşa bükil oqiğanı qualap otırdım. Qalmaqtar şekarada ötkizbey twrğanda Däuletbay degen kisi baradı. Däuletbaydıñ qalmaq inisi bolğanı da, Däuletbaydıñ qazaqqa siñgeni de bäri ras. Tura sonday adamnıñ bolğanı İliyas Jansügirovtiñ qwjattarında twr. Samsalı ağanıñ esteliginde de bar. Sonıñ atı ataladı. Ekeui birdey. Bir derekke keyde nanbaysıñ, eki derek bir jerden şıqsa – tarihi şındıq. Mine, bäriniñ tarihi negizi bar.

 – Qazaq ädebietinde körkem şığarma men tarihi şındıq arasında qabıspaytın twstar köp. Mwnıñ qazaq tarihı, ädebieti üşin ziyanı bar ma?

– Bizdiñ tarihtı jazıp jürgen keybir jazuşılardıñ arasında ülgi qılmaytwğın bir is bar. Körkem tarih pen şın tarihtıñ arasında alşaqtıq bolsa, ol keşirimdi dep sanaydı. Bwl dwrıs emes. Tarihi faktini özgertuge haqıñ joq. Mısalı, barlığı Qarqara köterilisi dep ataydı. Men Qarqara köterilisi deuge kelispeymin. Bwl – Alban köterilisi. Öytkeni, köterilis tek Qarqarada bolğan joq. Mınau Taldıbwlaq, Narınqol, Qırğızsay (bwrınğı Podgornıy), Şelek, Ası jaylauında da boldı. Al Qarqara degen bir-aq jer. Qarqara köterilisi dep aytılıp ketken sebebi Podporkov degen aqjelke pristavtıñ negizgi twrağı sol jerde boldı. Halıq narazılığın sol jerge barıp bildirgen. Äytpese bwl – jiıntıq köterilis. Onıñ negizgi asqınğan jeri – Qarqarağa şabuıl jasaldı. Eñ bastısı, oqiğanıñ barısına qarasañ, köterilis barlıq jerdegi alban taypasın qamtılğan.

Mwrağatta aytılmağan, bwrın-soñdı belgisiz derekter köp boldı ma?

– Ärine, endi soğan keleyin dep otırmın. Mısalı, birneşe orıstıñ, qazaqtıñ sotqa bergen mälimetin qarap, oqıp şıqtım. M.Tınışbaev, T.Bokinniñ jazbaların kördim. Jarkenttiñ bir-eki orısı jolda körgenin jazıptı. Tipti jazalauğa qatısıp jürgen orıs oficeri, soldattardıñ jazğandarı da bar eken. Keybiri köterilisşi emes ekenin, biraq onıñ düniesin tartıp alu üşin ädeyi atqandarın aytadı. Sol jerde bir düngen saudageriniñ baylığın imedenu üşin, köterilisşi dep körsetip, atıp jibergen.

Adamnıñ janı türşigetin närseler köp. Endi Qarqara köterilisi dep jürgen köterilistiñ qalay örşigenin qarañız. Podporkovtı isti dwrıs wyımdastıra almağanı üşin ornınan alıp tastaydı, ornına Kravçenko keledi. Kravçenko 29 jastağı fon Berg degen oficerge tapsırma beredi. «Qazaqtar Zuev degen omartaşınıñ omartasın qiratıp, üyiniñ kül-talqanın şığarıptı, soğan barıp kömektes», – deydi. Ol äträdimen jolğa şığadı. Öz auzımen aytadı, öz qolımen jazadı. «Biz mejege jetkende tün jarım boldı. On ekiden asıp ketti» deydi. Qazaq maldı jayğap, tipti erte wyıqtaydı. «Sodan tün işinde bir köterilisşi at minip twrdı, men onı tapanşamen attım. Ol qaşıp ketti» deydi. Onıñ köterilisşi ekenin qaydan bilipti? Neğılğan qazaq ekenin bilmeydi de. Keldi, kördi, birden atadı. Barıp körse, Zuevtiñ bala-şağası aman. Izalanğan qazaqtar qoqan-loqqı jasağan, biraq üyin de örtemegen, balasına da timegen. Qalıñ qazaq orıstarğa «biz senderdi panalattıq, sol jaqsılıqqa istep otırğandarıñ mınau ma» degeni ğoy?! Qorasına kirip, küş körsetkeni ras. Biraq tonamağan, tiispegen. Orıs qorıqqanınan qaşıp, toğaydıñ işine jasırınğan. Zuevti körgen soñ, söylesedi, söytip tañğı beste beyqam auılğa keledi. «Olardıñ küzeti bar eken, biz köterilisşilerge uralap tiistik. Söytip eluin atıp öltirdik. Qalğandarı tauğa qaşıp ketti» dep jazadı. Qaşıp ketkender kimder? Äyel men bala-şağa. Ne üşin öltirdi? Zuevti eşkim öltirgen joq, bir orıstı öltirmese de, wyıqtap jatqan elu qazaqtı qırıp saldı. Qaraqoldan bastap Tüp özenimen beri qaray tağı bir auılğa keledi. Olardıñ küzeti bar dep körsetedi. Ras pa, ötirik pe, eş adam bilmeydi. «Aysa degen taranşı (wyğır) ülken erlik körsetti. Şabuıldap, orap alıp kelip, älgilerdi tüyredik. Söytip seksenin sanap şıqtıq, bizden şığın joq» – deydi. Wyıqtap jatqan adam kimdi atıp öltiredi? Olar dayındalğan bolsa, bireuin atıp tüsirmey me, ne bireuin nayzalamay ma? Endi bwlar özin qalay aqtap aladı deysiz? Qazaqtardıñ üyin teksersek, orıs äyelderiniñ köylegi, ikonalar şıqtı deydi. Qazaqtar bireudi tonağan dep wyğarım jasaydı. Orıstıñ qay jerdegi şirkeuin tonaydı? Jalañaşta ğana şirkeu bar. Anau Tüptegi auıldar Jalañaştı qaşan şauıp edi? Keyin qolğa tüsken zattardı teksergende qazaq üylerinen 5-6 mıltıq şığadı dep jazadı. Eger köterilisşiler qarsılıq jasaytın bolsa, mıltıqtı qoldarına wstamay, nege üylerinde tığıp saqtaydı? Fon Bergtiñ köterilisşiler dep jürgeni jay öz üyinde wyıqtap jatqan qazaqtar ekenin osınıñ özi-aq däleldemey me? Kördiñiz be, bäri ötirik. Qazaq onıñ ikonasın ne qıladı? Orıstıñ köylegin qaytedi? Orıstardı tonağan soñ, biz kek aldıq degendi aytpaq qoy. Bir auıldağı 80 adamdı öltiru üşin qwrığanda on bes şaqtı kiiz üy twr degen söz. Adamzatqa qarsı jasalğan qılmıs, genocid degen osı. Osınıñ bäri janımdı türşiktirdi. Qırğınnıñ osılay bolğanı İliyas Jansügirovtiñ qoljazbasında bar. Bwl keyin tabıldı. Kezinde halıq jauı dep atıldı ğoy, onıñ tergeuşisi qoljazbaların örtep jiberdim dep aytqanmen, üyinde saqtap qoyğan eken. Keyin tergeuşi ölgennen keyin üyinen arabşa jazılğan dünieler tabıladı. Mwrağattan kisi şaqırıp, oqıtsa, bayağı İliyas Jansügirovtiñ örtendi degen qoljazbası. Mine, sonıñ arasınan Jansügirovtiñ «Jarkent uezi» degen qoljazbası şıqqan. Osı qırğınnıñ barlığı aytılğan. Bir adamnıñ jazğanına nanbaysıñ ğoy, men birneşe ret mwrağattan qaradım. Fon Bergtiñ istegenin bwl kisi de jazadı. Tağı da fon Bergtiñ öz jazğanına jügineyik. «Qaraqol jaqtan üş jüz adam kele jattı. Düngender bar, atkez tartuşılar (kontrabandister) bar. Qoldarında aq tu bar eken» deydi. Özi köterilisşi dep at qoysa boldı, kez kelgen adamdı qıra beredi. Sodan elu-aq adam aman qaladı. Sonda eki jüz elu adamdı eş swrausız qırıp tastağan ba? Bwl swmdıq qoy. Eñ bastısı, adamdardı qırıp tastağan soñ, bärin tonağan. Kravçenkoğa bälen aqşa, bälen mal dep esebin beredi. Jalañaştağı orıstarğa qoqan-loqqı jasap, Äubäkirdi qorğaymız degen tuıstarı köteriliske şığadı. Äubäkir Swltanbaev Wzaq, Jämeñke, Serikbaymen birge qamalğan. İrgebay Däldenbaevtıñ estelikteri bar. Bwl derek İliyas Jansügirovte de bar. «Sonda segiz jüz adam keldik. Qarqarada eki jüz adam qosıldı» dep jazadı. Barlığı mıñ adam. Fon Berg bes mıñ qazaq keldi dep jazadı. Bes ese ötirik aytıp twr. Biz sonı qorşap aluğa eki bölinip şıqtıq deydi. İrgebay: «Biz kele jatır edik, qorşap alıp, tört-beseumizdi attı, kilt bwrılıp qaştıq» dep jazadı. Fon Berg te osını aytıp otır. «Biz qorşap almaq bolıp edik, qazaqtar bilip qoydı, qaştı. Biz atqıladıq» deydi. Osı jerde Şäyiniñ äkesi jaralanadı. Sodan keyin Kravçenkodan jauşı keledi. «Qaşqan qazaqtardı qudalama, qayt» degen habar keldi dep özi jazadı. Fon Berg qaytpaydı. Kravçenkoğa bağınbay, köş basında aq tu wstap kele jatqan, aq boz atqa mingen adamdı tapanşamen atıp tüsiredi. Malın aydap, köşip kele jatqan adam. Ol Qıtayğa köşip bara ma, qonıs audarıp bara ma, belgisiz. Atqan soñ, attıñ üstinen domalap tüsti, barıp qarasam keudesinde Aleksandrov medali bar, bolıs bolğan adam eken deydi. Bolıs orısqa qızmet etken adam. Qalğandarınıñ bärin nayzaladıq, qılıştadıq deydi. Oq şığarmaydı, bir adam aman qalmaydı. Mıñğırğan mal Kravçenkoğa tegin tüsti. Qanşa mal tüskenin aytadı da, qanşa adamdı qırğanın aytpaydı. Men osını surettep jazdım. Bala-şağadan bastap bir adam aman qalmaydı. Swrausız qırğın degende töbe şaşıñ tik twradı. Şındıqtı boyamalağan joqpın. Fon Bergtiñ jazğanın mwrağattan tauıp alıp, öz auzımen aytqızğanda, Sofiya tıñdap otırıp: «Seni orıs äskeri degenge namıstanıp otırmın. Beybit halıqtı qırıp kelesiñ» deydi. Meni jılatqan osı qırğın. İşime sıymay -twğın. Osını oqığannan keyin pälen kün wyıqtağan joqpın. Men mwnı arhivten bwrın da oqığam, Twrsın Jwrtbay da «Qazaq ädebietine» jazğan. Biraq öz közimmen oqığannan keyin tañqaldım. Qazir atı-jönin wmıtıp otırmın, Jarkenttiñ sauda jasaytın bir orısınan swraq aladı. «Men Qaraqoldan kele jattım. Tüp özeniniñ ber jağında qarnı jarılğan bir äyel jatır, özi zorlanğan, joldıñ boyında öltirip ketken. Ana jerde bir bala jatır, sonıñ balası bolar, kötenin oyıp alğan. Mına jaqta tağı bir bala jatır. Onı da öltirip ketken» deydi. Osılar köterilisşi me? Sonda ne üşin öltirdi dep swraydı. Qazaqtı jer betinen qwrtu kerek bolğan. Maqsat solay siyaqtı. 1916 jılı ärbir orıs otbasına jasırın qaru taratılğan eken. Osınıñ bärin körip otırğan Kobzev Samsalını, sonıñ bala-şağasın jwmısqa ornalastıradı, qamqorşı boladı. Qojabektiñ aytatını bar: «Sen meni şaqırasıñ, orıstarıñnan meni qorğay alasıñ ba» deydi. «Men qorğay almasam, seni jwmısqa şaqıram ba?» deydi. Bäriniñ atı öz attarımen ataldı. Tasaşıda Qojaştı ağaşqa asıp ketti. Mwrağatta Qojaş degen atı joq, biraq Tasaşınıñ auzında qazaqtı şoşıtu üşin qazaqtı ağaşqa asıp, auzına müşesin qıstırıp ketkeni ras. Ol barlıq estelikterde bar. Anau qırılğan adamdardıñ işinde jiırma şaqtı bala batpaqqa batıp öledi, ol eldiñ jazğan esteliginde twr. Tuırlıqtıñ astında top-tobımen ölip jatqan adamdardıñ süyegi üyilip qalğan, barlıq oqiğa jelisi İliyas Jansügirovtiñ estelik jinağında bar. Osınıñ bäri töbe şaşıñ tik twratın närseler.

Qaşqan qazaqtı nege keri qaytardı? Mwnıñ da sebebi bar. Narınqolğa barsañ Sümbe degen jerde äskeri küzet ornı bar. Qıtayğa ötkenderdiñ barlığı osı jerden şekara asqan. Qazaqtar asulardıñ bärin bilgen, alğaşqılar ötip ketken. Keyin mwnı bekitip, ötkizbey qoyğan. Orıstıñ soldattarı art jaqtan kelip, atqılaydı, zeñbirektiñ dausı şıqqanda qazaqtar ölgen-tirilgenine qaramay şekara asadı. Qalmaqtar taudan tüse qalıp, qazaqtardıñ malın, qızdarın tonap aladı. Bwl bolğan närse. Äubäkir alğaş barğanda pälen malımnıñ jartısın berip öttim deydi. Köbi solay istegen. Al Qojabek ağalar barğanda Däuletbaydıñ bir inisi qalmaqtardıñ atamanı bolıp jürgen. Sol arqılı özi ötkizip aladı. Bwl da bolğan oqiğa. Qalmaqtar şekaradan öte almay twrğan qazaqtardı atpen aralap, ädemi-ädemi qız-kelinşekterdi öñgerip äketedi eken. Bir kün, eki künnen soñ qan-söl joq qıp qaytadan äkep tastaydı. Bwl tiridey öltiru ğoy… küyeui twr, ata-enesi twr, olarmen eşkim sanaspaydı. Bwnday qorlıqqa şıdau swmdıq qoy. Osı qorlıqtıñ bärin oqığannan keyin wrpaq kişkene oylanuı kerek. Täuelsizdik aspannan tüspeytin närse. Tögilgen qan, tögilgen ter, taptalğan namıstan kelip qolımız jetti. Täuelsizdik qasietti. Äne, ata-babañ täuelsizdigi joq kezde körgeni anau. Bwlar Qıtayğa ötken soñ Uaqıtşa ökimet ornadı. Olardıñ bar bitirgeni – qazaqtı izdedi. Qıtayğa «Bizdiñ halqımızdı otanına qaytar» degen resmi hat tüsiredi. Olar qudalanbaydı, tek jerimizge qaytar dep talap qoyadı. Qıtayğa halıq kerek joq, üydi-üydi aralap twrıp, qaytardı. Keybiri tuıstarımız bar dep qaluğa tırıstı. Halıq aş, kele jatadı da qwlap tüsedi, qasına kelip qarasañ, qwlağan jerinde janı şıqqan. Qaytuın qaytqanmen, jolda tağı qırıladı. Erte köktemde qaytarğan ğoy, wzınsarı kezinde, juannıñ jiñişkerip, jiñişkeniñ üziletin aşözek kezi. Qazaq arı auğanda da, beri auğanda da swrausız qırıldı. Serikbay bolıstıñ Kökşegir degen äyeli äygili Qojeke batırdıñ qızı. Sonı qalmaq tanidı. Körkem şığarma bolsa da oydan şığarılğan beyne joq, bolğan tarihtı bwrmalau joq. Tek adamnıñ psihologiyalıq dayındığı, tarihi närselerdiñ psihologiyalıq astarın aşu. Onı jazbau tarihqa da obal, adamğa da obal.

– Bwl taqırıpqa «Jau jağadan alğanda» romanı bastau bolğan siyaqtı. Ekeui de eleñ-alañ uaqıtta qazaqtıñ bastan keşken qiın kezeñin qamtidı. Bwl jalğastıqtıñ tübinde zañdılıq bar deysiz be?

– Ol Keñes ükimetiniñ ornauı turalı ğoy. Elu jasımda tuğan jerge degen borışım siyaqtı qarap, jiırma kün memlekettik mwrağatta otırdım, jiırma kün Jarkenttiñ mwrağatında otırıp qarağam. Bäri tarihi närse, Dutovtı öltirgen Mahmwt Qojamiyarovtıñ öziniñ qolımen jazğanın oqıdım. Jeke listoktağı wltı degen jerge taranşı dep jazğan. Qalay barğanı, qanşa adam barğanın jazadı. Bwl tarihi şındıq. Meniñ mektepte birge oqığan Aqjol YUsupov degen dosım bar, sonıñ äkesi qatısqan. Äkesin kördik, äkesimen söylestik. Olardıñ bärin nagradtağan, qılış bergen. Qılış asınıp, tapanşa wstağanı üşin «halıq jauı» bolıp ketetin zaman boldı. Bas keyipker Kitapbek ömirde bolğan adam. Sahalinge aydalıp ketken Wltanbay turalı A.Çehov jazğan. «Sahalin» degen oçerkinde mwnda mwsılmandar da twradı dep, atı-jönin keltirgen. Ol kisi elge oralğan soñ, balası Zärip bizde alğaşqı revkom müşesi bolğan. Tuğan tuıstarı Almalıda, Basqwnşıda twradı. Tarihta şındıqqa jetuden artıq qızıq joq.

– Tarih tülkibwlañğa salınğan deydi tarihşılarımız, jazuşılarımız. Bir söziñizde «Sayasat sağım siyaqtı siqır närse» degen ediñiz. Sayasat aralaspağan tarihqa qaşan qol jetkizemiz?

– Tarihtı sayasatta paydalanbağan memleket joq. Tarihtı sayasatker de, tarihşı da, aqın-jazuşı da paydalanadı. Bizdiñ ata-babalarımız pälen dep aytadı degenderi keyde añızğa aynalıp ketedi. Añız – tarih emes. Añız sol adamnıñ belgili bir däuirde bolğanın ğana däleldeydi. Mısalı, Rayımbek batırdıñ töñireginde añız köp. Añız – damığan ötirik. Keyde adamğa ziyanın keltiredi, añızğa qwlağı üyrenip alğan adamdar şındıqqa senbeydi, tarihi şındıqtı moyındamaydı. Qazir Şıñğıs hannıñ töñireginde de solay. Tileuberdi Äbenaywlı Şıñğıs handı eşqanday moñğol emes deydi. Segiz jüz jıl boyı senip keldik osığan, endi tarihşılardıñ özi sonı moyındağısı kelmeydi. Ğalım Zäripbay Orazbay Irandağı Raşiddinniñ eşkim körmegen tüpnwsqasın, audarıp jatır. Sonda eşqanday moñğol degen söz joq. Ol moğol degen sözdiñ qate jazılıp ketkeni. Moğolstan – Jetisu. Şıñğıs hannıñ tuıp-ösken jeri – Jetisu. Oğan qarsı şığu üşin ieroglifti men bılay oqıdım, sen bılay oqıpsıñ dep ayta alu kerek. Bizde oqısa da, oqımasa da «ä, ol ötirik» dey saladı. Tarihtı meñgeru mädenieti, tıñdau mädenieti, üyrenu mädenieti kem. Bwl tarihşılardıñ özinde kem bop twr. Al basqadan ne swraysıñ? Tarihşı öziniñ pänin qwrmetteytin, tarihqa qasietti dep qaraytın bolsa, «Şınında biz bwğan män bermeppiz, mına azamattıñ jazıp otırğanı şındıq şığar» dep qarau kerek. Bwl – tarihtıñ aldında da, ata-babanıñ aldında da adamgerşilik. «Bwl sandıraq» dep otıra beredi köbi. Sebebi ol tarihşı emes. Bizde «men tarih ğılımdarınıñ doktorımın, sondıqtan ötirik aytsam da şındıq boluı kerek. Äbenaywlı qıtay tilin bilmek tügili, jer älemniñ tilin bilse de ol tarihşı emes, onı tıñdamau kerek…» degender bar. Qadırğali Jalayıridıñ tarihşı degen qwjatı bar ma edi? Dulatidiñ de tarihşı degen qwjatı bolğan joq. Mine, osınday närselerdiñ kesirinen aynalıp kelgende biik därejege köterilmegenimiz bilinedi. Tarihşı, tarih degen öte qasietti närse. Är adam keltirgen däyekke sıylastıqpen qarau kerek. Sonda tarihtıñ bedeli köteriledi. «Oybay, aqın-jazuşılar köbeyip ketti, tarihşı bolmasa da tarihtı aytıp jatır» dep baybalam saladı keybireuler. Qayta quanuı kerek. Özderi aralasıp, pikir talastıruı kerek. Men Jarkenttiñ tarihın äldebir tarihşı kelip jazadı dep kütip jüruim kerek pe? Men sonda tuıp-östim, jerdiñ jayın bilem, ol menimen birge ölmeui kerek. Bizde tarihtı oqıtu naşar. Bwl tarihşılardıñ negizgi mini. Tarihtı iemdenuge bolmaydı, tarih halıqtiki. Halıqqa nasihattau kerek, halıqpen aqıldasıp jasau kerek. Tarih turalı tarihşılar ğana söyleu kerek degen qağida joq. Tarihşılar kitap oqımasa, izdenbese oğan aqın-jazuşılar kinäli emes qoy. Kitap oqığannıñ arqasında aqın-jazuşı boladı. Al tarihşılardıñ köbi tek orıs ğalımdarın oqudan aspaydı, öz ğalımdarımızdı mensinbeydi. Mahmwt Qaşqaridıñ audarılğanına bälen jıl boldı. Twnğan tarih. Soğan pikir aytqan eşkimdi bilmeymin. Kitaptıñ işinde talay tarih bar, ru, taypalardıñ atı jatır. Mına taypalardıñ atı pälen kezde aytılğan, biz pälen kezde dep jürmiz, nege bwlay dep Aristovpen nege salıstırmaydı? Bükil Wlı jüzdiñ ru taypaların aytqan, qazaq taypaları jöninde aytpağanı joq. Nege sonı salıstırmaydı? Ärine, tarih bizdiñ käsibimiz emes, biraq oqimız, köremiz. Mine, tarihqa belsene kirispegen soñ osınday boladı. Änebir jılı Marat Täjin tarih turalı bayandama jasap edi. Barlıq tarihşılar «endi qatıramız» dep şuladı. Sol şudıñ nätijesi qayda? Täjinniñ qızmetiñ auısıp edi, tarihşılardıñ da mindeti auısıp ketti. Äşeyin bireuge qolpaştap tarih jasaydı. Tarih qanı tamğan şındıq boluı kerek.

– Orıstıñ otarında üş ğasırğa juıq uaqıt bolsaq ta tilimizdi, dinimizdi, wltımızdı saqtap qaldıq. Wlttıq özegi älsiz halıq bolsa, jwtılıp keter me edi? Osınıñ özi qazaq üşin erlik emes pe?

– Dwrıs swraq qoyıp otırsıñ. Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarında bizdiñ eki ülken tarihşımız kolhozdastırudı qoldap maqala jazdı. Kamal Smaylov meniñ tarihtı jazıp jüretinimdi oqısa kerek: «Bekswltan osılay jazıptı, sen qalay qaraysıñ?» deydi. «Biz wlt bolıp qalıstaspağanbız» degen maqala eken. «Otar ma edik, qatar ma edik?» degen qarsı maqala jazdım. «Leninşil jasqa» şıqtı. Eger wlt bolıp qalıptaspağan bolsaq, 1731 jıldan 1991 jılğa deyin 260 jıl qalay otarşıldıqqa tötep berdik?! Tilimizdi, şekaranı, ata-tekti, psihologiyalıq birlestikti saqtap qaldıq. Stalinniñ wlt bolu üşin qajet degen bes erekşeligin tolıq saqtap qaldıq. Bizde dialekt joq. Şetel asqan qazaqpen erkin tüsinisemiz. Tilimizden de, bärinen ayrılar edik. Osı maqalanı Amantay Ahetov orısşağa audarıp bastı. Wlt bolmasaq, bölek-bölek jürgen qauım bolsaq, wzaq jıldıq otarşıldıqqa eşqaşan tötep bere almas edik. Biz erteden wlt bolğanbız. Şıñğıs han, Üysin, Kök türik, Saq, Ğwn zamanı bar. Arğı ata-tegimizden wyımdasqan halıqpız, äytpese bıt-şıt bolar edik. Biz sol wlttıq wyısudı dwrıs bekite almay jatırmız. Äu basta birikken elmiz, bizdi iritken keyingi zaman. Ata men ruğa bölinu – nadandıq. Biz ru wğımın bölekteu üşin qoldanamız. Şıñğıs han nayman, kerey, jalayır, merkitti biriktirip, memleket qwrğan. Nege osılar birige qaldı? Bäriniñ ata-babası türik bolğan soñ jinaldı. Anau tañğwttar qayta-qayta köterilis jasadı, öytkeni olar türik emes. Otırar qazaqtıñ jeri deydi, Otırar Horezm şahtıñ jeri bolğan. «Şıñğıs han qazaqtıñ jerin qirattı» deydi. Rubruk, Karpini, Marko Polo Qazaqstanğa keledi, eşqanday qirağan jer körmeydi. Taldıqorğannan on segiz şaqırım jerde Ekiözen qalası bar. Sonıñ ornı äli jatır. Rubruk osı qalanı «Sauda jürip jatır, ädemi qala eken» dep suretteydi. Qayalıqqa bardıq, şetelden köpester keledi deydi. Şıñğıs han olardı qiratpağan. Osılardı körgennen keyin Ebi jeline wrındıq deydi. Qoylıq degendi dwrıs aytpaydı. Dwrısı – Qaylıq. Rubruk Qaylıqqa kelgende «Endi Şıñğıs hannıñ tuğan jerin körsetem dep bizdi on eki kün toqtattı. Al onı köretin bolsaq, on bes künge ayaldaymız» deydi. Şeteldiñ tarihşıları da, bizdiñ tarihşılar da jerdi bilmeydi. Ebi, Sayqın jeli qayda? Jer-su attarı twr. Biz qalay män bermey kelgenbiz?

Bir tarihtı ekinşi tarih ne joqqa şığaradı, ne däleldeydi. Memleket ata-baba jeriniñ üstinde twrğan şañıraq. Biz ata-babanı sıylauğa tiispiz. Türikter auız biriktirgende älemdi bilegen. Ädil Ahmetov pen ağılşın professorı Amerikadağı ündisterdiñ arğı atası türik ekenin däleldedi. Beybarıs atınıñ twyağı tigen Afrikada jwma meşitin aşqan. Attila, Şıñğıs han Europağa barğan.

Arıstan tarağan wrpaqtıñ üş balası üş auıl birikpeyinşe, täuelsizdik mäñgi bolmaydı. Mäñgi bolğıñ kelse, mäñgi qoldaytın bauır tabuıñ kerek. Meniñ oyım osı. «Äy dünie-aydı» jazğandağı maqsatım osı.

– Jalpı, jastardıñ ğalamtor älemine ötip kete jazdap jürgeni kürdeli bir mäsele. Olar kitap oqudan alşaqtap ketken. Osığan qalay keldik? Köpşilik qazirgi jastar kitap oqımaydı deydi, al osı jastardıñ ata-anası, ata-äjesi kitap oqi ma? Olar kitap oqığan bolsa, jastardı nege kitap oquğa tärbielemeydi?

– Bizdiñ twsımızda eñ köp kitap oqitın Qazaqstan bolatın. Odan ayrılıp qaldıq, ökinişke qaray. «Mädeniet jäne twrmıs», «Qazaqstan äyelderi» jurnaldarı ärbir qoyşınıñ qoynında jüretin, qoy bağıp jürip, kitap oqitın. Köptegen orıstıñ jastarın bayqadım, jol qısqartu üşin kitap oqıp otıradı. Ol adamgerşilik. Kitap oqımağan adam jaqsı maman boluı mümkin, biraq adam sıylamaydı, ata-baba, tarihtı sıylamaydı. Aqşasın aladı, tamağı toq. Adamğa keregi sol ğana bolsa, januardan ayırmaşılığı şamalı. Osı jolı Astanağa barğanda qattı oylanıp keldim. Täuelsizdikke jetkenimiz osı ma dep kergitin nebir naysaptar bar. Men tañ qaldım. Astana-operanı aralap kördim.Ğajayıp älemdi aralağanday äser qaldıradı. Tarihtı oqığanda pälenşe patşa saldırğan saray, memleketiniñ mädenieti däuirlegen twsta salğan dep tañday qağamız. Sonday küşti memleket bolğan eken dep däripteymiz. Bizdiñ Astana mädeniettiñ ğajayıp oşağı, ğimarattardıñ ärqaysısı bir eskertkiş. Jüz jıl bwrın täuelsizdik alıp, memleket qwrğan elder bizge qızığa da, qızğana da qaraydı. Jiırma bes jıldıñ işinde qalay salıp alğan dep tañday qağadı. Osını biz kötere almay jürgen siyaqtımız. Aqtamberdi aytqanday, osınşama baq-däuletti kötere alar ma ekenbiz? Bilim, mädeniet, adamgerşilik kötere aladı, qarın kötere almaydı. Qarın bügin toq, erteñ joq. Osınday tärbie beruden olqılığımız bar. Tarih – bilimniñ anası. Ötkeniñdi ekşeydi, qazirgini salıstıradı, bolaşaqtı boljaydı. Key adam «dayar asqa – tik qasıq», eşteñeniñ qadirin bilmeydi. 16-jıldıñ qırğının bilmegen täuelsizdiktiñ de qadirin bilmeydi.

Men negizi äyel, mahabbat taqırıbında jazam. Sonıñ özinde de sıylastıq turalı jazam. Kez kelgen zañnıñ negizi sıylastıq. Bärin bilimmen meñgeru kerek. Sonda ğana irgemiz mıqtı memleket bolamız, az bolsaq ta, terezemiz teñ halıq bolamız.

Jeti ata men şejire – tarih, biraq bwnı qazirgi jastar dwrıs tüsinbedi. Gerodottıñ özi aytatın Anaharsisten bastauğa boladı. Arğı ata qalıp, bergi atanı däriptep ketkenbiz. Tipti bası aşıq närseni şatastıramız. Altın adam saq emes, üysin. Üysin, Ğwn, Qañlı bir däuirde ömir sürgen. Osını üysinge qimaydı, rulıq, taypalıq auru meñdep alğan keybireudi. Osıdan qwtılmay memleket nığaymaydı. Basşılardıñ keybiri taypalıq közqaraspen dertti, bwl etek alıp ketken auru. Oqığan jastar osını joyuı kerek. Bilim naşarlap ketti, osını taratıp tüsindirmesek el bolmaymız.

– Bekswltan ağa, köñildi alañdatqan, kökeydi tesken, jazılmağan dünieleriñiz bar ma? Qazir ne jazıp jürsiz?

– «Qızğa qızığu» degen äñgime jazıp jürmin. İştarlıq turalı tolğau jazıp jürmin. Birin-biri köre almauşılıq üdep baradı. Nadandıqtıñ eñ asqınğan türi. Bağı janğan adamdı köre almaudan artıq mädenietsizdik joq. 1936 jılğı qırğında köre almastıqtan birin-biri körsetken.

«Qızğa qızığudıñ» da negizi osı. Biz sıylasa bilmeymiz. Bilimdilik degen bärin biletin adam emes, bilimdilik mädeniette. Ol mädeniet äueli basqanı sıylaudan bastaladı. Tarihtı sıylau – mädeniet pen bilimdiliktiñ bastı belgisi. Ädil söyleytin adam qay auıldan bolsa da, ol seniñ bauırıñ boluı kerek. Ädildik memlekettiñ negizgi tüpqazığına aynalsa, memleket sonda mıqtı.

– Şındıqtı tura aytqanıñız üşin köp rahmet!

 

Äñgimelesken

Aqniet OSPANBAY

comments powered by HyperComments