2017: Qanday tosınsıy kütip twr?

/  1 233 ret oqıldı
0

Şaşasına şañ jwqtırmağan alaman uaqıttıñ kidiretin türi joq. Äne-mine degenşe, tağı bir jıldı da artqa tastadıq. Ädette jıl soñında ärkim öz-özine esep berip, qorıtındılaytını belgili. Neni eñserdik, nege ülgermedik? Qaşanda ötkenge salauat aytıp, keleşekten ümit etetin Qazaq eli Tauıq jılınan ne kütedi?

Qazaq tarihında «tas meşin» atauımen belgili Meşin jılı elimiz üşin ülken äriptermen jazılmaqşı. Sebebi 2016 jılı Qazaqstan Respublikasınıñ Täuelsizdik alıp, derbes memleket atanğanına 25 jıl toldı. Sonday-aq, el egemendiginiñ alğaşqı irgetasınıñ qalanuına küş salğan Alaşorda ökimetine jäne Wlt-azattıq köterilisine – 100 jıl, qazaqtıñ wlt bolıp wyısuı jolında basın bäygege tikken Alaş qayratkeri Älihan Bökeyhanovtıñ tuğanına 150 jıl toldı. Al ata-babamız añsap ötken Täuelsizdikti bir taban jaqındata tüsken Jeltoqsan köterilisiniñ 30 jıldığı da osı jıldıñ enşisinde. Bwl aytulı şaralardıñ bir parası ğana. Demek, Meşin jılı qol jetken biikterdi saralap, alda twrğan asqaralı mindetterdi atqarğan jıl.

Bir qarağanda, aqıldı äri tapqır körinetin meşinniñ minez-qwlqı äp-sätte mıñ qwbılatındığın eskersek,  ata-babalarımız bwl jıldı jaysız jıl retinde bağalağan. Mısalı, tarihtan belgilisi, meşin jılı älemde bülinşilik, jaysız oqiğalar jii orın alğan. Aytalıq, 1920 jılı keñ-baytaq qazaq dalasında qora tolı mal qırılıp, sonıñ saldarınan bwl jıldı halqımız «tas meşin» dep atap ketkeni aqiqat. Ol ol ma, san milliondağan adamdı jalmap, talay jandı elden şettetken 1932 jılğı aştıqtıñ da meşin jılınan bastau alğanı belgili.

Qwtı men jwtı qatar kelgen

Adam balası tumısınan bilmekke, körmekke qwmar bop keledi. Är jılğa özimizşe dolbar jasap, tipti keyde säuegeylik tanıtuğa beyim twratınımız da sol sebepti. Qazaqı tanım boyınşa, nağız tauıq jılı naurız ayında kiredi. Desek te, memleketimizde grigorian küntizbesi jappay qoldanılatındıqtan qazaq tarihındağı Tauıq jılında  orın alğan oqiğalarğa şolu jasap körelik.

Tauıq müşel esebiniñ onınşı jılı. Tauıq jılı – 1909, 1921, 1933, 1945, 1957, 1969, 1981, 1993, 2005, 2017, 2029 jıldar bolıp kete beredi. Bizge jetken äñgimelerge süyensek, tauıq jılı qauip-qater jii bolıp twrğan, halıq beynetti köp şekken jıl desedi. Köneköz qariyalardıñ aytuına qarağanda, däl osı Meşin ketip, Tauıq tuatın 1969 jıldıñ jazı quañ, qısı malşı men şaruağa öte jaysız bolıptı. Bükil eldi qalıñ qar jauıp, üskirik boran birneşe aptalap soqqan eken. Sodan 1969 jılğı Tauıq jılı «jwt bolğan jıl» retinde eldiñ esinde qalğan. Al sonau 1920-21, 1932-33 tauıq jıldarı qorada tigerge twyaq qalmağan jwt, aştıq bolğanı köpke belgili. Alayda mwnıñ ğılımi negizi joq desek te, Äbiqay aqın:

«Tas meşin» jalğastırdıñ «tauığıñdı»,

Sıpırıp sansız qızıq, sauığımdı.

Toñqiğan atpaqıldıñ saqasınday,

Körkimen körsetpediñ auılımdı.

Aştıqtan qırğa, Sırğa tentirettiñ,

Ağayın neşe dos, jar, bauırımdı, – dep jazğan eken.

1909 jılğı tauıq jılın qazaq ruhaniyatına sübeli üles qosılğan jıl dep aytuğa boladı. Sebebi däl osı jılı Abay Qwnanbaywlınıñ twñğış ret jır jinağı jarıq kördi. Atalğan eñbektiñ Peterbor baspasınan şığuına Wlt kösemi Älihan Bökeyhan mwrındıq bolğan edi. Sonday-aq tauıq jılı Ahmet Baytwrsınwlınıñ «Qırıq mısal», Mirjaqıp Dulatwlınıñ «Oyan, qazaq!» kitabı jarıq kördi. Aqın «Oyan, qazaq!» kitabın jazğan kezde nebäri 24 jasta bolatın.

Negizi, Mirjaqıp Dulatwlınıñ «Oyan, qazaq!» deui tegin emes. Sebebi patşalı Reseydiñ imperiyalıq sayasatı qazaqtıñ basına äñgirtayaq bop oynap, şekten şıqqan bolatın. Äytse de 7-8 jıldan keyin patşa tağınan tayıp, bilikke bol'şevikter keledi dep eşkim oylağan joq. Al bwl kezde qazaqtıñ sanı 6 millionnan asqan bolatın.

1921 jılğı tauıq jılı qazaq tarihında swrapıl aştıq boldı. Kommunisterdiñ solaqay sayasatınıñ saldarınan qazaq bir emes, eki ret aştıqtan qırıldı. Mısalı, professor S.P. Şvecovtıñ mälimetteri boyınşa, 1921 jılğı aştıqta Qazaqstan halqı 30 payızğa deyin azayıp ketken. Keybir eldi mekenderde näubet halıqtıñ 100 payızın qamtıp, olar tügeldey derlik qırılıp qalğan. Şvecovtıñ deregindegi qırılğan 30 payız adam şamamen 1,5 million boladı eken. Demek, 1921 jılğı tauıq jılı qazaq esinde «jwt jılı» retinde qaldı. Sonıñ kesirinen qazaq halqı 6 millionnan 4,5 millionğa azayıp ketti.

1933 jılğı tauıq jılı aştıqtan qırılğan qazaqtıñ tamırına qan jügirtken jıl boldı. Bwl jılı qazaq elin 8 jıl basqarğan Goloşekin bilikten ketip, onıñ ornına bilikke Mirzoyan kelgen edi. Qazaqtar «Mırzajan» dep atağan Mirzoyan Goloşekinnen qalıspay wlt ziyalıların qırudı äri qaray jalğastıra berdi.

Qoş, sonımen aştıqtan 4,5 million qazaqtıñ qanşası aman qaldı? Batıs zertteuşisi R.Monvest 1931-1932 jıldardağı aşarşılıqta 1 million, M.Olkott 1,5 millionnan astam adam öldi deydi. Al şın mänisinde, atalğan aştıqtan şamamen 2 million 200 mıñ adam qırılğan körinedi. Tarihşı-ğalım Bürkitbay Ayağan aşarşılıq qwrbandarı turalı mınaday derekter keltiredi: «Jalpı, otandıq zertteuşiler büginge deyin 1921-22 jäne 1932-33 jıldardağı aşarşılıq qwrbandarınıñ sanına kelgende, ärtürli mälimetter beredi. 1932-1933 jıldardağı aşarşılıqtan minimum – 1,5 millionnan – 2,2-2,3 millionğa deyin, maksimum – ömirge kelmegen wrpaqtıñ sanı turalı mağlwmattardı qosa eseptegende 4 millionğa deyingi sandar körsetiledi». Bir sözben aytqanda, 4,5 million qazaqtan nebäri 1 million 800 mıñ qazaq aman qaldı. Mine osı qazaqtı 1941-45 jıldardağı swrapıl soğıs kütip twrğan bolatın.

1945 jılğı tauıq jılı 4 jılğa sozılğan soğıs ayaqtalıp, qazaqtıñ köñiline quanış wyaladı. Alayda soğıstağı auırtpalıq qaraşanıñ şımbayına batıp, äbden titıqtatıp tastağan bolatın. Twrmıs auırtpalığınan bölek, anası balasınan, äyeli er azamatınan ayırıldı. Ekinşi düniejüzilik soğısqa elimizden 1 mln 200 adamnan 1 mln 400 mıñ adamğa deyin attanğan eken. Ökinişke qaray, 600 mıñğa juıq otandasımız soğıstan oralmadı. Reseydiñ äskeri derekterine süyensek, swrapıl soğısta 126 mıñğa juıq qazaq jauıngeri qaza tapqan. Şın mänisinde soğısta qaza tapqandardıñ sanı bwdan da köp boluı mümkin. Sebebi bol'şevikter orıs emes wlttardı aldıñğı şepke qoyıp, özderi tasada qalğanı belgili. Demek, 1921 jıldan bastap, 1945 jılğa deyingi 24 jılda 6 million qazaqtıñ şamamen 4,5 millionı qırıldı.

1957 jılğı tauıq jılındağı eñbekterde auıl şaruaşılığındağı astıq öndiruden ösimniñ mol bolğandığı jazılğanmen, 1957 jılı astıq eki jarım ese kem öndirilse, 1963-1964 jıldarı egis kölemi bes esege kemigen.

Ğalımdardıñ zertteui boyınşa tıñ igeru jıldarındağı topıraqtıñ sapalı qırtısınıñ 15-20 payızı, al keybir jerlerinde 23 payızğa deyin bülinip qwnarsızdanğan. Eñ bastısı – jıldar boyı mal şaruaşılığımen aynalısıp kele jatqan qazaq halqınıñ mal bası kürt tömendedi. Wsaq mal üş esege azaysa, jılqı sanı 1916 jılı 4340 mıñnan 1961 jılı 1158 mıñğa azaydı, al tüye sanı 1928 jılğa qarağanda segiz esege kemigen.

Tıñayğan aymaqtıñ 700 qazaq mektebi orıs tiline auıstırılıp, 1960 jıldıñ basında oblıstıq, audandıq barlıq qazaq gazetteri jabılıp, is-qağazdar men baylanıs, telegraf qızmetteri orıs tilinde jürgizile bastadı.  Sonday-aq, 1957 jılı qazannıñ 4-inde Bayqoñır ğarış aylağınan ğalamşar tarihında alğaş ret jerdiñ jasandı serigi wşırıldı.

1969 jılğı tauıq jılı qazaqtardıñ esinde qattı qısımen este qaldı. Sonıñ saldarınan tört tülik mal jem-şöpten aşığıp qırıldı.

1981 jılğı tauıq jılı Keñes ükimetiniñ orıstandıru sayasatı küşeygenimen, odaqta sayasi dağdarıs bayqala bastadı. KSRO-nı 1966 jıldan basqarıp kele jatqan Brejnev 1982 jılı qaytıs bolıp, onıñ ornına Andropov keledi. Nebäri eki jıl ğana KSRO-nı basqarğan ol elde qatañ tärtip ornatadı.

1993 jılğı tauıq jılında qazaq halqı täuelsizdiktiñ 2 jıldığın atap ötti. Azattıqtıñ alğaşqı jıldarında qaraşa halıqtıñ jağdayı öte müşkil boldı. Alayda däl osı jılı qazaqtıñ wlttıq valyutası teñge aynalımğa endi. Äleumettik jağdayı naşarlap, äbden titıqtağan halıqtı töl teñgeniñ jarıqqa şığuı serpiltip tastadı. Äu basta 1 AQŞ dolları 4,7 teñge bolğan edi. Al 1994 jıldıñ qañtarında teñge 10 esege juıq qwnsızdanıp ketti. Biraq qalay bolğanda da 1993 jıldıñ tauıq jılı qazaqtar üşin qwt jılı boldı.

2005 jılğı tauıq jılı elimizde saylau jılı boldı. Atalğan jılı Parlament senatı men Prezident saylauı ötti. Sonday-aq osı jılı Qazaqstan men Resey arasında tarihi qadam – «Qazaqstan-Resey şekarası turalı» Zañı bekitildi.

Tauıq jılı tabıstı jıl bolğay

Şığıs küntizbesi boyınşa, Tauıqtıñ tabiğat küşi – Ot, sondıqtan Tauıq ottı, qızba bolıp esepteledi. Negizgi tüsi – qızıl jäne qızılğa jaqın reñkter, altın tüstes, qızğılt, sarı. Köptegen jwldız belgileri üşin 2017 jılı keleñsizdikke tolı boluı mümkin. Äteştiñ qızba minezi sekildi dolı uaqıttıñ qay jağınan tosınsıy jasaytının boljay almaysıñ. Mäselelerdiñ köp bolatını sonşalıq, bireuin jayğamay jatıp ekinşisi tuındauı mümkin, uaqıtılı dwrıs şeşim şığaru üşin bärin baqılauda wstauğa tura keledi. Jäne biz aytqan özgeris adamdardıñ qoğamdıq ömirinde ğana emes, bükil älemde orın aladı. Sondıqtan da astrologtar Tauıq jılınıñ tosın oqiğalarınan saqtanuğa şaqıradı.

Alayda Tauıq äreketsiz otıruğa tözbeydi, barlıq is-ärekette wqıptılıq pen tärtipti qalaydı. Tauıq – mansapqor, köşbasşı, wyımdastıruşı, jauaptı, jetekşi, köptegen amal-ärekettiñ ortasında jüredi. Eger siz öziñizge senimdi bolsañız, yağni öz isiñizdiñ şeberi bolsañız, bwl jıl sizdiñ jılıñız. Öz şaruañızğa berilgen jan bolsañız, köp närsege qol jetkizesiz. Jwldız joramalı boyınşa, Tauıq jılı adamdarğa keybir mindettemelerdi qabılday otırıp, jauapkerşilikti sezinuge ündeydi.

Tauıqtar – auzın aşsa, ar jağınan jüregi körinip twratın aqköñil adamdar. Eñbeksüygiş, batıl. Ärnege äuesqoylığı da basım keledi. Jwrttıñ nazarında bolğandı, özin maqtağandı jaqsı köredi. Eşkimge senbeydi, tek öz degenimen jüredi.

Tauıq atına zatı say, şiraq minez tanıtuı mümkin. 2017 jıldıñ basında äteş birqalıptı, baysaldı bolğanımen, köktemge qaray qws türli jañalıqtarımen barşanı äure-sarsañğa sala bastaydı. Bwl jıldıñ bastı qağidası – ömirdegi kez kelgen özgeriske filosofiyalıq twrğıdan qarau.

Äteş jarqırap toptıñ aldında jürgendi wnatatındıqtan adamdardan da sonday minez kütedi. Türleniñiz, beyneñizdi qwbıltıp, «eksperiment» jasañız, sebebi äteş özgeristi wnatadı. Qatıp qalğan erejege bağınbay, öz işki tüysigine senetinderge jıl simvolı mindetti türde kömekke keledi. Bwl jılı kez kelgen intellektualdı jwmıs örge basadı, äsirese şığarmaşılıq eñbekpen aynalısatındardıñ jolı boladı.

2017 jıl qarjılıq twraqtılığımen de quantadı. Sebebi, äteş şoqıp jeytin dändi izdep jürip tabadı. Ol bwnımen şektelmey, barşağa tiimdi tabıs közin tabuğa kömektesedi.

Otbasılı adamdardıñ ömiri de birqalıptı bolmaydı. Äsirese, säbii joq otbasılar da biıl bala süyudi oylastırğanı jön bolar. Sebebi tauıq jılı tuğan balalardı jarqın äri ğajayıp ömir kütip twr degen boljamdar jii kezdesedi. Tauıq jılı tuğan säbiler sayasatta, jalpı ömirdiñ kez kelgen salasında biik asulardı bağındıradı eken.

Al tauıqtıñ is-äreketine qarap aua-rayın qalay boljap kelgen, endi soğan oralayıq. Tauıq biikte qonaqtasa, sonday-aq, jerge aunap, qanatın tazalay bastasa, jauın jauadı. Eger qıs kezinde tauıq erte qonaqtasa, kün suıtadı. Jañbır jauıp twrğanda tauıq dalada jem izdep jürse, onda aq jañbır boladı, yağni wzaqqa sozıladı. Äteş qısta bir ayağın köterip twrsa, kün kürt suıtıp, ayaz boladı. Al jañbırlı küni äteş tañ atpay şaqırsa, kün aşıladı dep boljanğan. Islam dininde tauıq perişteni körgende şaqıratını aytıladı.

Qorazdıñ qızba minezi, köptiñ köz aldında jürgendi wnatatını aytıladı. Ärine, bwl da jaman qasiet emes. Osılay bola twra, «Kimniñ tarısı pisse, sonıñ tauığı» degen sekildi keleñsiz mätelder de kezdesedi. Añız-äfsanalarda altın jwmırtqa tabatın erekşe tauıq jaylı äñgimeler de köp. Jaratuşınıñ är jılı twrğay, är küni sätti sanaladı. Demek, adami ölşemdermen saralanğan boljamdardı talğamay qabılday beru de dwrıs emes. Adam ömirinde är jıl öz erekşeligimen este qalatının qaperge salamız.

Ne degende de, bizdiñ estip, bilip, körip jürgenderimiz adamzat balası oylap tapqan häm ömir täjiribesinen alğan boljam men twspaldar ğana. Demek, adami ölşemder soñğı, kesimdi ükim bola almaydı. Şariğat jolımen kelip aytar bolsaq, qasietti Qwranda: «Olar oylarına ğana ilesedi de, müldem joramaldaydı» degen ayat aldımızdan şığadı.

comments powered by HyperComments