21 اقپان, 17:00 1305 0 تەحنولوگيالار ارايلىم بيمەنديەۆا

اينا دوسماحامبەتقىزى: باعدارلاماشى بولۋ ءۇشىن 4 جىل وقۋ مىندەتتى ەمەس

تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيا دامىعان زاماندا الەم بويىنشا IT-ماماندارعا دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى. ەلىمىزدە «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ءتورتىنشى باعىتى بويىنشا IT-مامانداردى دايارلاۋعا باسا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. تاجىريبە مەن ەڭبەكتى كوپ قاجەت ەتەتىن ماماندىقتى يگەرۋ ءۇشىن IT-ماماندار شەتەل تاجىريبەسىنەن حاباردار بولۋ كەرەك. Metod باعدارلامالاۋ مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى اينا دوسماحامبەتقىزى TechWomen باعدارلاماسى بويىنشا قازاقستان اتىنان سان-فرانتسيسكو قالاسىنا بارىپ تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلدى. اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسى بويىنشا كوكەيىمىزدە جۇرگەن ساۋالدارعا جاۋاپ الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.

– TechWomen باعدارلاماسىنا ىرىكتەلىپ، قازاقستان اتىنان كرەمني القابى سان-فرانتسيسكوعا بارىپ كەلدىڭىز. IT سالاسى بويىنشا ەڭ مىقتى ماماندار سول جەردە دايىندالاتىنىن بىلەمىز. مۇنداي اۋقىمدى جوباعا ىرىكتەلۋ وڭاي بولماعان شىعار؟

– سان-فرانتسيسكودا ءبىز بىلەتىن ەڭ مىقتى دەگەن بارلىق تانىمال IT-كومپانيالاردىڭ كەڭسەسى ورنالاسقان. ءدال وسى جەردە جۇزدەگەن يدەيالار تۋىنداپ، جۇزەگە اسىرىلادى. مۇندا الەمنىڭ ەڭ تالانتتى IT ماماندارى جينالىپ، ءبىزدىڭ ەرتەڭ قانداي الەمدە ءومىر سۇرەتىنىمىزدى شەشەدى دەسەك تە بولادى. ال TechWomen باعدارلاماسى STEM سالاسىندا (عىلىم، تەحنولوگيا، ينجەنەر، ماتەماتيكا سالاسى) جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەرگە ارنالعان. بۇل باعدارلاما اقش-تىڭ قولداۋىمەن STEM  سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەردىڭ جوعارعى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسۋگە جانە ولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان.

باعدارلاما 2011 جىلدان باستاپ جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى، ال قازاقستان، قاتەلەسپەسەم، 2017 جىلدان قاتىسا باستادى. بيىل قازاقستاننان 380 جۋىق ۇمىتكەر بولسا دا، تەك 6 ادام ىرىكتەۋدەن ءوتىپ، بەس اپتالىق تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلدىك.  ىرىكتەۋ كەزەڭىندە سەنىڭ ءبىلىمىڭدى ارنايى تاجىريبە جۇزىندە تەكسەرمەيدى. نەگىزىنەن بارلىعى جازعان ەسسە مەن قوعامدا جاساپ جاتقان جۇمىسىڭا، بەلسەندىلىگىڭە بايلانىستى. جاقسى مامان بولا تۇرا، قوعامعا ەشقانداي پايداڭ بولماسا، سەن باعدارلامانىڭ جەڭىمپازى بولا المايسىڭ. مىسالى مەن ءوتىنىش بەرگەندە ءوزىمنىڭ «اجىراسپا» اتتى بلوگىم مەن ايەلدەردىڭ دامۋىنا ارنالعان  تۇرلى ونلاين-مارافوندارىم تۋرالى، ۇيىمداستىرىپ جاتقان  شارالار، جۇمىسىم تۋرالى جازدىم.

– TechWomen باعدارلاماسى بويىنشا تاعىلىمدامادان ءوتۋ بارىسىندا ارىپتەستەرىڭىزدەن، جالپى تاجىريبەدە نە ۇيرەندىڭىز؟

– سان-فرانتسيسكودا باعدارلاماشىلار ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە ماماندىق. مۇندا IT-سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە بارلىق جاعداي جاسالعان. مىقتى باعدارلاماشىنى اقشاعا ساتىپ الا المايسىڭ، جالاقىمەن ەشكىمدى تاڭعالدىرا المايسىڭ. مىسالى، ماعان ءبىر كومپانيا جوعارى جالاقى ۇسىنسا، كەلەسى كومپانيا مەنى ساتىپ الۋ ءۇشىن ودان دا جوعارى جالاقى ۇسىنادى. كومپانيالار مامانداردى جوعارىدا اتالعانداي جاعدايلارمەن قىزىقتىرىپ، ەرەكشەلەنگىسى كەلەدى. سوندىقتان ولاردىڭ كومپانيالارىندا كەڭسەلىك ارتىقشىلىقتار ۇلكەن ماڭىزعا يە بولىپ وتىر.

تاعىلىمداما بارىسىندا ءوزىمنىڭ العا قويعان ماقساتتارىم بولدى جانە ءبارى ءوزىم قالاعانداي  ورىندالدى. باعدارلاما بەس اپتاعا جالعاستى، ال SS&C Advent كومپانياسىنان كاسىبي تاجىريبەدەن وتۋىمە ءۇش اپتا بەرىلدى. قاي ەلدە بولسىن، ءۇش اپتانىڭ ىشىندە ءبىر تەحنيكالىق داعدىنا تولىعىمەن ۇيرەنىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى مەن نەگىزگى باسىمدىقتى Soft skills جانە نەتۆوركينگ داعدىلارىن ۇيرەنۋگە بەردىم. جانە ءبىر اي بويى كوپشىلىكتىڭ الدىندا سويلەۋ، ءوز يدەياڭدى تىڭداتا الۋ، تەحنيكالىق ەمەس داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا دا كۋرسقا باردىم. وكىنىشكە قاراي، ەلىمىزدە اتا-انالار دا، مەكتەپ وقۋشىلارى دا كوپشىلىك الدىندا ءوز يدەياڭدى ايتۋ، وي ءبولىسۋ، كوممۋنيكاتسيا قۇرۋ، كونفليكتتەن شىعۋ ماسەلەلەرىنە كوپ ءمان بەرمەيدى. ال دامىعان ەلدەردە مۇنداي داعدىلار بولماسا، سەن ەشكىم ەمەسسىڭ. تەحنيكالىق داعدىلارىڭ مىقتى بولسا دا، سەنى جۇمىسقا الماۋى مۇمكىن. ولار جۇمىسقا الاتىن كەزدە قىزمەتكەردىڭ كومپانياداعى باسقا ادامدارمەن قانشالىقتى قاتىناس قۇرا الاتىندىعىنا جانە سول كومپانيانىڭ مادەنيەتىنە قانشالىقتى ءسىڭىسىپ كەتە الاتىندىعىنا ءمان بەرەدى. سەن ون جەردەن مىقتى مامان بول، بىراق ادامدارمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس ورناتا الماساڭ، جۇمىسسىز قالاسىڭ. ءتىپتى جيىرما جىل بويى ءبىر كومپانيادا جۇمىس ىستەسە دە، وسىنداي كۋرستارعا بارىپ وقيدى. ادام قانشا جاسقا كەلسە دە، ءوزىن دامىتۋىن توقتاتپاۋى قاجەت ەكەنىن كورەسىڭ.

– باعدارلاما بويىنشا ءار ەل وزىندە بولىپ جاتقان وزەكتى ماسەلەنى ۇسىنىپ، ونى تەحنولوگيالار ارقىلى شەشۋدىڭ جولدارىن كورسەتۋ كەرەك. سىزدەر قانداي ماسەلەنىڭ شەشۋ جولدارىن ۇسىندىڭىزدار؟  

– جەمقورلىق – ەلىمىزدەگى ءنومىرى ءبىرىنشى وزەكتى ماسەلە. بىراق جەمقورلىقتى تەحنولوگيا ارقىلى شەشۋدىڭ جولىن تابا المادىق، ويتكەنى ءبىز ۇسىنعان جوبا مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولۋى كەرەك. جەمقورلىق ماسەلەسى بىزگە وتە قيىن تاپسىرما بولدى. سوندىقتان ءبىز بالالارعا ارنالعان عىلىم مۇراجايىنا ۇقسايتىن ورتالىق جاسايمىز دەگەن جوبامىزدى ۇسىندىق. ورتالىقتا بالالار مەن وقۋشىلارعا قاجەتتى بارلىق نارسەنىڭ بولعانىن قالادىق. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەكتەپتەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى تولىق قالىپتاسپاعان، بالالار عىلىمدى تەك كىتاپتان وقيدى، پروبيركانىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن وقۋشىلار دا بار. ونى قولىنا ۇستاپ كورمەگەن، نە ەكەنىن كىتاپتاعى سۋرەتتەن عانا كورەدى. مەكتەپ وقۋشىلارىنا ەكسپەريمەنت جاساۋعا جاعداي قاراستىرىلماعان. ال ەلىمىز دامىپ، وزىق ەلدەر قاتارىنان كورىنسىن دەسەك، تەوريا مەن تاجىريبە ۇشتاسۋى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستالۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.

– Metod باعدارلامالاۋ مەكتەبىندە وقۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن جاستاردىڭ سانى كوپ پە؟

– بالالار مەن ەرەسەكتەرگە ارنالعان Metod باعدارلامالاۋ مەكتەبى بەس جىلدان بەرى الماتى جانە استانا قالالارىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مەكتەپكە بالالاردى 8-9 جاستان باستاپ قابىلدايمىز، ال ەرەسەكتەردىڭ جاسىنا شەكتەۋ جوق. وقيمىن دەگەن ادامعا قانشا جاستا دا ءبىلىم السا كەش ەمەس. باعدارلاماشى بولۋ ءۇشىن 4 جىل ءبىلىم الۋ مىندەتتى ەمەس، قاجەتتى ءبىلىم مەن داعدىنى قىسقا مەرزىم ىشىندە مەڭگەرۋگە بولادى. ءبىزدىڭ مەكتەپكە وزدەرى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ كەلەتىن بالالاردىڭ سانى از. وقۋعا كوپ رەتتە باعدارلاماشى، IT-ينجەنەر سالاسىنىڭ ماماندارى بالالارىن اكەلەدى، ويتكەنى ولار بولاشاقتا قانداي ماماندىقتىڭ ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولاتىنىن بىلەدى. سوندىقتان بالالارىن وسى سالاعا بەيىمدەپ، وقىتىپ جاتىر.

مەنىڭ ويىمشا قازاقستاندا  عىلىم، تەحنولوگيا، ينجەنەر، ماتەماتيكا سالاسىنىڭ نەگىزىن قالايتىن مەكتەپتەگى پاندەر دۇرىس وقىتىلمايدى. ينفورماتيكا ءپانى NIS, قازاق-تۇرىك ليتسەيى، رفمم جاقسى وتكىزىلۋى مۇمكىن، ال قالعان قاراپايىم مەكتەپتەردە باعدارلاماۋدى جاقسى ۇيرەتەتىندەرىنە كۇمانىم بار. مىسالى بالا ينفورماتيكا سالاسىنا قىزىعۋى مۇمكىن، بىراق ول ءبىلىمنىڭ تاجىريبەمەن ۇشتاسپايتىنىن كورەدى دە سول باياعى زاڭگەر نەمەسە ەكونوميست ماماندىعىن تاڭدايدى. ءبىز بالالاردىڭ تاڭداعان ماماندىعى بويىنشا ونى دامىتاتىن ورتانى جاساي الماي وتىرمىز. مىسالى ءبىزدىڭ قوعامدا كەز-كەلگەن ينجەنەرلىك ماماندىقتى قيىن دەپ ويلايمىز. ءوزىمىز سولاي ويلاعاندىقتان بالالارىمىزعا دا سول ويىمىزدى تاڭامىز. ءوزىمىزدىڭ قورقىنىشتارىمىزدان، قالىپتاسقان تاپتاۋرىن كوزقاراستارىمىزدان ارىلاتىن كەز كەلدى. ءبىز بالالاردان ماتەماتيكانى، فيزيكانى جاقسى وقىعانىن تالاپ ەتەمىز، بىراق ومىردە قاجەتتى داعدىلاردى ۇيرەتپەيمىز. تالاپ ەتۋدەن بالا ماتەماتيك، فيزيك بولىپ شىقپاۋى مۇمكىن. بالانىڭ اكادەميالىق وقۋىنا عانا ەمەس، قارىم-قاتىناس جاساۋ، جوبالارمەن جۇمىس ىستەۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ كەرەك، ال ونى جاساۋ وڭاي. ءبىزدىڭ مەكتەپتەردە ساباقتا جىبىرلاماي وتىرۋ كەرەك، قولدى كوتەرىپ سويلەۋ كەرەك، كىتاپتى وقىپ ايتىپ بەرۋ كەرەك دەگەن سىندى «كەرەكتەر» كوپ. مۇعالىمدەردە كرەاتيۆ بولماعاندىقتان، بالالاردا تۇلعالىق قاسيەتتەر قالىپتاسپايدى.

– سان-فرانتسيسكودا جيناقتاعان تاجىريبەڭىز بويىنشا مەكتەبىڭىزدىڭ دامۋ جوسپارىنا قانداي وزگەرىستەر ەنگىزگىڭىز كەلەدى جانە بۇل ەلىمىزدىڭ IT-سالاسىنىڭ دامۋىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى دەپ ويلايسىز؟

– ازىرگە وي ۇستىندە ءجۇرمىن، مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلارمەن بىرلەسىپ اقىلداسا وتىرىپ شەشەمىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ونلاين وقۋ جاقسى دامامىعان، ورىس تىلىندە ونلاين-باعدارلامالاۋ جاسايىن دەسەڭ باسەكەلەستىك وتە جوعارى. قازاق تىلىندە باعدارلامالاۋدى ۇيرەتۋ تۋرالى جوسپارىم بار. بىراق مەنىڭ ويىمشا ول دۇرىس جۇزەگە اسپايدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە باعدارلامالاۋدىڭ كەرەك ەكەنىن دۇرىس تۇسىنبەيدى، بۇل رەتتە ونلاين-كۋرس تۋرالى ايتۋ تىپتەن ارتىق. ونىڭ ۇستىنە بۇل وتە ۇلكەن قارجىلاي تاۋەكەلدى قاجەت ەتەدى. وقۋشىلارعا ارنالعان ونلاين-ساباقتار وتكىزەيىن دەسەڭ، اتا-انالاردا سەنىم جوق، وففلاين وقىتقىسى كەلەدى، بىراق وففلاين جاساساڭ، بالانى تاسىمالداۋ قيىن دەپ سىلتاۋراتىپ بالالارىن تاعى اكەلگىسى كەلمەيدى.

روبوتتاندىرۋ، ياعني روبوت تەحنيكالاردى ەنگىزۋ تۋرالى ويىم بار، ولاردى ساتىپ الۋ كوپ قاراجاتتى قاجەت ەتەدى جانە باسەكە كوپ. الداعى ۋاقىتتا وقۋ ادىستەمەسى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قولعا الامىن. مىسالى، بىزدە ءاربىر وقۋشى باعدارلامالاۋعا كەلگەندە كۋرستىڭ سوڭىندا ءوزىنىڭ جوباسىن جاساپ شىعارادى. مىسالى ءبىر توپتا 7 ادام بولسا، جەتى جوبا جاسالادى. ەندى مەنىڭ ماقساتىم – سول جەتى بالانى بىرىكتىرىپ، ءبىر جوبانى جاساپ شىعارۋ. سەبەبى بۇل بالالارعا بولاشاقتا كەرەك داعدىلاردى ۇيرەتەدى. بالالاردىڭ بويىندا جوبا بويىنشا توپتىق جۇمىس ىستەۋ داعدىلارىن قالىستاستىرعىم كەلەدى. ولار ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناس قۇرىپ ۇيرەنەدى، ءبىر جوبانى اياعىنا دەيىن جەتكىزىپ شىعادى.

ءبىز كرەمني القابىنا قازاقستاننىڭ اتىنان 6 قىز باردىق، تاپسىرما بويىنشا ءبارىمىز بىرىگىپ ءبىر جوبانى جاساۋىمىز كەرەك. التاۋىمىزدىڭ ارقايسىمىز ءوز الدىمىزعا كوشباسشىمىز، توپتا جۇمىس ىستەۋ، ورتاق ءتىل تابىسۋ، جۇمىستاردى ءبولىپ الىپ جاساۋ وتە قيىنعا سوقتى. بۇل جەردە ادامدارمەن ارالاسپاساڭ، بىلگەنىڭمەن بولىسپەيتىنىڭدى ۇعاسىڭ. ال ءبىلىم بولىسكەندە عانا كوبەيەدى، قوعامعا پايدا اكەلەدى. سوندىقتان وسىنى ادىستەمەنى باعدارلامالاۋ مەكتەبىمنىڭ وقۋ جوسپارىنا ەنگىزەمىن.

– قازاقستاننىڭ تسيرفلىق بولاشاعىن قالاي بولجايسىز؟

– بىزدە كەز-كەلگەن سالانىڭ دامۋىنا ءبىر كەدەرگى بار، ول – جەمقورلىق. سونىمەن قاتار ادامدار دامىعىسى كەلمەيدى، اسىرەسە وسى ءۇردىس بەلگىلى ءبىر قىزمەتتە وتىرعاندار اراسىندا بايقالادى. دامىعان ەلدەردە ادامدار وزدەرىنىڭ ويلاپ تاپقان جاڭالىعىن،  قوعامعا تيگىزگەن پايداسىن ايتىپ ماقتانسا، بىزدە ادامدار كيگەن كيىمى، جەگەن تاماعى، استىنا مىنگەن كولىگى، اتاق-ابىرويى، قىزمەتىمەن ماقتانادى. ءبىر عانا قاراپايىم مىسال ايتايىن، ساپار بارىسىندا ەلشىلىككە باس سۇقتىق. ءبىزدى قوعاممەن بايلانىس ءبولىمىنىڭ 24 جاستاعى قازاق جىگىتى قارسى الدى. بىلەسىز بە، سول جىگىت بىزبەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ مەنىڭ باسقا كەزدەسۋىم بار ەدى دەپ تۇرىپ كەتىپ قالدى. ءبىز اڭتارىلىپ وتىرىپ قالدىق. ءتىپتى ءبىر كەسە قارا ءشاي ۇسىنا المادى. بىراق ءوزىنىڭ قىزمەتىن قايتا-قايتا ايتىپ، ەسىمىزگە سالىپ ماقتانۋدى ءبىلىپ وتىردى. ونىڭ اناسى بالام ۆاشينگتوندا قىزمەتتە دەپ مىنا جاقتا ماقتانىپ وتىر-اۋ دەپ ويلادىم. باسقا ەلدەن بارعان قىزدار ءوز ەلشىلىكتىنىڭ قالاي قۇرمەتپەن، جىلى كوڭىلمەن قارسى العاندارىن جارىسا ايتقاندا قازاقستاننان بارعان قىزدار ۇندەمەي قالدىق. ءبىز وسىلاي تامىر-تانىستىقپەن، جەمقورلىقپەن قولىمىز جەتكەن قىزمەت ورنىمىزدى ماقتانىش ەتىپ وتىرعانىمىزدا، دامىعان ەلدەر ودان ءارى دامىپ جاتىر. ءبىز اق پەن قارانى اجىراتپايىنشا، دۇرىس نارسەنى ماقتان تۇتۋ قاجەتتىگىنىن تۇسىنبەيىنشە، بىزدە وسىلاي اقشا، قىزمەت، مانساپ الدىڭعى ورىنعا شىعىپ، دۇرىس تسيفرلى قازاقستان قۇرا المايمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان

ارايلىم جولداسبەكقىزى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار