16 قاڭتار, 11:05 492 0 جاھان انار لەپەسوۆا

ابىگەر الەم

 جاڭا جىلدى جايسىز حاباردان باس­تاعان جاھاندى مازاسىزدىق جايلادى. الپاۋىتتار اراسىنداعى كيكىلجىڭ، كىم مىقتىنى انىقتاي الماي الەككە ءتۇس­كەندەردىڭ اتىس-شابىسى الەمدى ۇرەي قۇر­ساۋىنا قامادى. عالام­شاردىڭ ءبىر بۇرى­شىن تابيعي اپات قىسپاققا السا، ەندى ءبىر بۇرى­شى ادام­نىڭ سالعىرتتىعى مەن قاس­كوي­لىگىنىڭ سالدارىنان تۋعان زاۋالدان زارە­زاپ.  

تەگەراننىڭ تىنىشىن كەتىرگەن سەگىز كۇن

8 قاڭتاردا 176 ادامنىڭ ءومىرىن قي­عان تەگەرانداعى ۇشاق اپاتى  توڭىرە­گىن­دەگى سەرگەلدەڭ سەيىلگەن جوق. كوپكە دەيىن سەيىلمەيتىن ءتۇرى بار. ساياسات «سەركەلەرى­نىڭ» تەكەتىرەسىنەن تۋعان وقي­­عا قانشاما جازىقسىز ءومىردى جالماپ، جاھاندى  تۇراق­سىزدىق پەن ما­زاسىزدىق قۇر­­ساۋى­نا قامادى.

11 قاڭتاردا يران قارۋلى كۇشتە­رى­نىڭ باس شتابى «تەگەران اۋەجايى ماڭىن­دا ۋكراينالىق ۇشاقتى يران­دىق اسكە­ريلەر قاتەلەسىپ اتىپ ءتۇسىردى» دەپ ءما­لىمدەدى. ولار ۇشاق يسلام رەۆوليۋتسياسى ساق­شىلار كورپۋ­سى­نىڭ «قۇپيا اسكەري ورتالىعىنا» قاراي باعىت العاندىقتان، اسكەريلەردىڭ ونى «جاۋ نىسانى» دەپ ويلاپ قالعانىن ايت­تى.

يران پرەزيدەنتى حاسان روۋحاني Twitter جەلىسىندە وقيعانى «ۇلى ترا­گەديا جانە كەشىرىلمەيتىن قاتەلىك» دەپ اتا­دى. «وكىنىشكە قاراي، اسكەريلەر ءجۇر­گىزگەن ىشكى زەرتتەۋگە سايكەس، قاتە­لە­سىپ جىبەرىلگەن زىمىراندار ۇشاق اپا­تى­نا سەبەپ بولعان، 176 كىناسىز ادام اجال قۇشتى» دەپ جازدى مەملەكەت باس­­­­­­شى­سى. ال يراننىڭ سىرتقى ىستەر مي­نيسترى دجاۆاد زاريف بۇل وقيعاعا اقش كىنالى ەكەنىن مالىمدەدى. «قايعىلى كۇن. قارۋلى كۇشتەر جۇرگىزگەن ىشكى تەر­گەۋدىڭ الدىن الا قورىتىندىسى: اقش اۆانتيۋريزمىنەن تۋىنداعان داع­دارىس كەزىندە ادامنان كەتكەن قا­تەلىك» دەپ جاز­دى ول Twitter-دە.

بۇعان دەيىن يران ۇكىمەتى باتىس جەتەكشىلەرى مەن ساراپشى­لارى­نىڭ «ۇشاق­­تى يراندىق زىمىران اتىپ ءتۇ­سىرگەن بولۋى مۇمكىن» دەگەن بولجامىن جوققا شىعارىپ كەلگەن ەدى. باس­تاپ­­قىدا ۇشاق «تەحنيكالىق اقاۋعا باي­­­لانىستى» قۇلادى دەپ ايتىلدى، الاي­­­دا New York Times گازەتى Boeing ۇشا­­­عىنا زىمى­ران­نىڭ ءدوپ تيۋ ءساتى كور­­­سەتىلگەن ۆيدەونى جاريالاعاننان كەيىن يران جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارا ال­­ماسىن ءتۇسىندى.

كوپ ۇزاماي يران پرەزيدەنتى حا­سان روۋحاني ۋكراينالىق Boeing 737-800 ۇشاعىن اتىپ قۇلاتقانى ءۇشىن مەملەكەت اتىنان كەشىرىم سۇراپ، ۋكراينا حالقىنا جانە ۇشاق اپاتىنان قازا تاپقانداردىڭ وتباسىنا كوڭىل ايت­تى.

يراننىڭ يسلام رەۆوليۋتسياسى ساقشىلارى كورپۋسىنىڭ قول­باس­شىسى حوسەين سالامي دا زىمىرانمەن اتىپ تۇسىرىلگەن ۇشاق ءۇشىن كەشىرىم سۇرا­دى.

ISNA اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەن­­­سەك، يران پارلامەنتىندە ءسوز ءسوي­لە­گەن سالامي ۋكراينا لاينەرىن اتىپ ءتۇ­سىرىپ قاتەلىككە جول بەرگەنىن مويىن­­داعان. «ومىرىمدە ەشقاشان بۇلاي قات­تى ۇيالعان ەمەسپىن. بالكىم ءبىز قا­تەلىك ءجى­بەر­گەن شىعارمىز، سونىڭ سال­دارىنان كوپ­تەگەن وتانداسىمىز قازا تاپتى. الاي­دا ءبىز ادەيى ىستەگەن جوق­پىز، سول ءۇشىن دە كەشىرىم سۇرايمىز. بورتتا ءوزىم بولىپ، سولارمەن بىرگە ورتەنىپ كەت­كە­نىم جاقسى ەدى. الدىمەن قۇداي، سو­سىن يران حالقى مەن قازا بولعان­دار­دىڭ وت­باسىلارى كەشىرسىن ءبىزدى»، – دەپ كەلتىردى CNN يران گەنە­را­لىنىڭ ءسوزىن.

يران باسشىسى كەشىرىم سۇرا­عان­نان كەيىن ۋكراينا حالقىنا ۇندەۋ جاساعان  ەل پرەزيدەنتى ۆلاديمير زەلەنسكيدىڭ سوزىنەن ۇستامدىلىق پەن بايسالدىلىق اڭعارىلدى.

– حاسان روۋحاني قازا تاپقان جو­لاۋ­­شىلاردىڭ دەنەسى ەلگە مەيلىنشە تە­زىرەك قايتارىلۋى ءۇشىن ءتيىستى تاپ­سىر­ما بەرەتىنىن ايتتى. ۋكراينانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى شۇعىل تۇردە يرانعا ماسەلەنى رەتتەۋگە قاتىستى ناق­تى قادامدار بويىنشا نوتا جىبەرەدى. ونىڭ ىشىندە وتەماقى تولەۋ جاعى دا بار. يران تاراپى بۇل ماسەلەدە ۋك­راي­نا­­مەن تولىق كەلىسىپ وتىر، – دەدى ۋكراي­نا پرەزيدەنتى. رەسمي تەگەران اۋە اپا­­تىنا قاتىسى بار ادامداردىڭ بار­لىعى جازالاناتىنىنا ۋادە بەرگەنىن ايتقان زەلەنسكي بۇل وقيعادا ۋكراي­نالىقتاردىڭ ەڭ باستى قارۋى سابىر ەكەنىن ۇقتىرعانداي بولدى.

ءتىلسىز جاۋ تۇتقىنىنداعى اۆستراليا

اپتاپ ىستىق پەن قۇرعاق­شى­لىق­تان كەزەنەسى كەپكەن اۆستراليا وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن بەرى ورتتەن كوز اشار ەمەس. سوڭعى اپتادا ءورت قارقىنى كۇشەيىپ، كوپتەگەن قالا تۇرعىندارىن ەۆاكۋاتسيالاۋعا تۋرا كەلگەن. مىڭداعان ءورت ءسوندىرۋشى مەن ەرىكتىنىڭ اراشا تۇسكەنىنە قاراماستان، 24 كىسى اجال قۇشىپ، تاعى 17-ءسى ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن. ءتىلسىز جاۋ 6,3 ملن گەك­تار جەردى شارپىدى. بۇل دانيا مەن نيدەرلاند اۋماعىنان دا ۇلكەن.

ورتتەن ەڭ كوپ جاپا شەككەن – ەلدىڭ جاڭا وڭتۇستىك ۋەلس شتا­تى. 130-دان اسا ورمان ءورتىنىڭ سال­دارى­­نان مۇندا 2019 جىلدىڭ قىر­كۇيە­گىنەن بەرى 1 687 ءۇي قيراعان. شتاتتاعى 28 قورىقتىڭ 12-ءسى كۇلگە اينالىپ ۇلگەردى. اسا باعالى الەمدىك مۇرا بولىپ ەسەپتەلەتىن كوك-شۇبار تاۋلاردىڭ (Blue Mountains) 20 پايىزى وتقا ورانىپ، ونداعى بيوتسەنوز جۇيەسى ادام ايتقىسىز اپاتقا ۇشىرادى. سونىمەن قوسا جەلتوقساننىڭ ورتاسىنا قاراي جاڭا وڭتۇستىك ۋەلستە مە­ري­لەندتىڭ اۋدا­نىمەن پارا-پار 27 مىڭ شار­شى شاقىرىم ايماق كۇلگە كومىلگەن بو­لا­تىن. ۆيكتوريا شتاتىندا دا 800 مىڭ­عا جۋىق گەكتار اۋماق ورتەنىپ، ون­داعان ءۇي قيرادى.

Public Radio International ورتالى­عى­نىڭ باعالاۋى بويىنشا قى­زىل جا­لىن­عا ورانعان قۇرلىقتا 1,25 ميللياردتان اس­تام جانۋار – سۇتقورەك­تىلەر مەن قۇس­تار، سونىڭ ىشىندە مىڭ­داعان كوالالار، كەنگۋرۋلار، ۆاللابيلەر، كۋكابۋررالار، كاكادۋلار مەن يتايۋلار جا­نىپ كەت­كەن. ال سيدنەي ۋني­ۆەرسيتە­تى­نىڭ پرو­فەسسورى كريس ديكمان 480 ملن جانۋاردىڭ كوزى جويىلدى دەگەن دەرەكتى العا تارتادى. قالاي بولعاندا دا، الا­پات ءورت اۆستراليانىڭ ەڭ باعالى قا­­­­زىناسىن ورتايتتى.

اپات تەك اۆستراليا ەمەس، جەر شا­­رى­نىڭ ەكوجۇيەسىنە اسەر ەتە­­تىنى ءسوزسىز. بۇل تۇرعىدا الەمدىك ساراپ­­شىلار اۆستراليا ۇكىمەتىن سىنعا الۋدا.

الايدا قىزىل جالىندى اۋىز­دىقتاپ، ەل تۇرعىندارىنىڭ ءجا­نە عالامشاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن ەل بيلىگى ايانىپ جات­قان جوق. وتكەن اپتادا اۆستراليا­نىڭ ۇكىمەت باسشىسى ءورتتى توقتاتۋعا مەملەكەت تاراپىنان 23 ملن اۆستراليا دول­لارىنىڭ بولىنگەنىن مالىمدەدى. بۇل شامامەن 16,2 ملن اقش دوللارىنا تەڭ. ال اپاتتا جاپا شەككەن ازاماتتارعا كا­سىپتەرى مەن ۇيلەرىن قايتا تۇرعىزۋ ءۇشىن ارقايسىسىنا 4 200 اقش دوللارى كولەمىندە وتەماقى تولەنبەك.  سونداي-اق سكوتت مورريسون رەزەرۆتەگى 3 مىڭعا جۋىق اسكەري قىزمەتكەردىڭ ءورت ءسوندىرۋ جۇ­مىستارىنا جۇمىلدىرىلاتىنىن ايت­تى. ەلدەگى اپاتپەن كۇرەسۋگە جۇ­مىلعان ەرىكتىلەر توبىنىڭ دا قاراسى قالىڭ. مەملەكەتتىڭ قورعانىس ءمينيسترى ليندا رەينولدس Sydney Morning Herald باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «وسىن­شا ادامنىڭ ءبىر كۇندە ورتاق جۇ­مىسقا جۇمىلدىرىلۋى ەل تاريحىندا العاش رەت بولىپ تۇر. ۇكىمەت قولىنان كەل­گەن بارلىق كومەكتى كورسەتىپ جاتىر. 5 تىكۇشاق پەن پاتشالىق اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ 2 كەمەسى ءورت بولىپ جاتقان اۋماقتا»، – دەدى.

جالپى، ورمان ءورتى اۆستراليا ءۇشىن قالىپتى جاعدايعا اي­نال­عان. ماسەلەن، 2009 جىلعى اقپاندا ۆيك­توريا شتاتىندا الاپات ورتتەن 180 ادام قازا تاپتى. بۇل وقيعا ەل تاريحىنا «قارالى سەنبى» دەگەن اتپەن ەندى.

ەكولوگتار بيىل ادام شىعىنى اي­تارلىقتاي از بولسا دا، ءورتتىڭ كۇشتى ەكەنىن ايتادى. وت جالىنى قاتتى بولعانى سونشا، تەز تاراپ، گەكتارلاردى ءاپ-ساتتە شارپىپ وتەدى ەكەن. مەملەكەتتە 2009 جىلدان بەرى قۇرعاقشىلىق. مە­تەورولوگيا بيۋروسىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك، 2019 جىلدىڭ جەلتوقسانى ەڭ قۇرعاق ماۋسىم رەتىندە تىركەلگەن. اۋا تەم­پەراتۋراسى 40 گرادۋس تسەلسيدەن تۇسپەگەن. 17 جەلتوقسان سىناپ باعانى 40,9°-قا كوتەرىلسە، ال ەرتەسىنە 41,9°-تى كور­­سەتتى. وسى كۇنگە دەيىن ەڭ جوعارى تەم­پەراتۋرا 2013 جىلى 40,3° تىركەلگەن ەدى.

كەيبىرەۋلەر ەلدەگى اپاتقا اپتاپ ىستىقتان بولەك، ەكولوگيا بەلسەندىلەرىن ايىپتايدى. ايتۋلارىنشا، ولار كەۋىپ كەتكەن جاسىل جەلەكتى وتاۋعا قارسى بولعان. ال ورماندى كۇتىپ ۇستاۋ­عا كەلگەندە وزدەرى سەلقوستىق تانىتقان. كارى اعاشتاردى دەر كەزىندە كەسپەگەن. اۆستراليالىق ساياساتكەرلەر وسىنداي ءۋاج ايتىپ وتىر.

بۇعان دەيىن اۆستراليادا ءورت قول­دان قويىلىپ كەلدى. ماماندار­دىڭ باقىلاۋىمەن كەۋىپ قالعان شوپتەر ورتەلەتىن. بيىل بيلىك بۇل ىسكە ءبولى­نە­تىن قاراجاتتى قىسقارتقان. ويتكەنى بەلسەندىلەر قولدان جاسالعان ءورت ورماندى مەكەن قىلاتىن قۇستار الەمىنە زيانىن تيگىزەدى دەگەن جەلەۋمەن دو­عارۋدى تالاپ ەتتى.

ەلدەگى ورتكە بايلانىستى ءجۇر­گى­زىل­گەن تەرگەۋ جۇمىستارى ءناتي­جە­سىندە ورمان ءورتىن قاساقانا ۇيىم­داستىردى دەگەن ايىپپەن 200-گە جۋىق ادام كۇدىككە الىندى. اۆستراليا پوليتسياسى 183 ادامدى، ونىڭ ىشىندە 40 شاق­تى كامەلەتكە تولماعان جاستى سوت­قا بەرگەن. 183 ادامنىڭ 53-ىنە ءورت قول­دانۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى ەسكەرتۋلەردى ەسكەرمەگەن دەگەن ايىپ تاعىلسا، 47 ادام تەمەكى مەن سىرىڭكەنى ءورت قاۋىپ­سىزدىگىن ەسكەرمەي قولدانعانى ءۇشىن ايىپتالۋدا.  سونداي-اق جاڭا وڭتۇستىك ۋەلستە ورمان ءورتىن قاساقانا ۇيىمداس­تىردى دەگەن ايىپپەن 24 ادامنىڭ ءىسى قارالۋدا.

 

قىتاي vs اقش: ساۋدا سوعىسى اياقتالا ما؟

اپتا باسىندا قىتايدىڭ ۆيتسە-پرەمەرى ليۋ حە باستاعان دەلەگاتسيا ۆاشينگتونعا كەلدى. ءۇش كۇنگە جوسپارلانعان ساپاردىڭ باستى ماقساتى – اقش-پەن مامىلە جاساسۋ ەدى. كەشە، 15 قاڭتاردا بۇكىل الەم كوز تىككەن كەزدەسۋدە ەكى الپاۋىت دەرجاۆا بىرقاتار ساۋدا كەلىسىمىنە قول قويدى. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اقش قىتايدان يمپورتتالاتىن جالپى قۇنى 156 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن تاۋارلارعا باج سالىعىن كەيىنگە قالدىردى. ال كەشەگى كەلىسىم بويىنشا اقش باج سا­لىعىن ەكى ەسە تومەندەتپەك. ءوز كەزەگىندە پەكين اقش-تان اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەن وزگە دە ونىمدەر يمپورتىن ۇلعايتۋعا كەلىستى. وسىمەن ۆاشينگ­تون مەن بەيجىڭ اراسىنداعى ساۋدا سوعىسىن باسەڭدەتۋدىڭ «ءبىرىنشى فازاسى» اياقتالدى دەۋگە نەگىز بار.

الايدا حالىقارالىق ساراپشىلار وسى وقيعادان كەيىن الەمدىك ەكونوميكا دامۋ داڭعىلىنا تۇسەدى دەپ قۋانعان مەملەكەتتەردى اسىقپاۋعا شا­قىردى. ويتكەنى مۇنداي كەلىسىمدەر ۆاشينگتون مەن بەيجىڭ اراسىندا تالاي رەت جاسالىپ، سوڭعى ساتكە كەلگەندە ىسكە العىسىز بوپ قالعانىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. ناقتىراق ايتساق، وتكەن جىل­دىڭ سوڭىندا ەكى تاراپ كەلىسىمگە كەلىپ، تىنىشتىق ورناي باستاعانداي بولىپ ەدى. ءتىپتى، قىتاي تاراپى داۋ-دامايدىڭ وڭ شەشىمىن تاباتىنىنا ءۇمىتتى ەكەنىن دە مالىمدەگەن. الايدا «باياعى جارتاس، سول جارتاس». سوندىقتان ماماندار جاھان جۇرتشىلىعىن ترامپتىڭ ۋادە­سى­نە كوپ ءۇمىت ارتۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن ەس­كەرتتى.

50063791 - usa vs iran

الپاۋىتتار اراسىنداعى كە­لى­سىم­دى اسىرا باعالاۋعا اسىقپاۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – قىتاي دۇنيەجۇزىلىك ساۋ­دا ۇيىمىنىڭ ساۋدا سەرىكتەستەرىن كەم­سىتپەۋشىلىك ءپرينتسيپىن بۇزباي، يمپورت بويىنشا ءوز مىندەتتەمەلەرىن قالاي ورىندايتىنى ازىرگە بەلگىسىز. شىن مانىندە، بۇل كەلىسىم قىتايعا قار­سى اقش ۇكىمەتىنىڭ كەيبىر ساۋدا نا­را­زىلىقتارىنا عانا قاتىستى، ال ونىڭ قالعان تالاپتارى جاعدايدى الدەقايدا قيىنداتادى. تۇتاستاي العاندا، ۆا­شينگ­تون قىتايدىڭ ۆاليۋتالىق مانيپۋلياتسيالاردى توقتاتۋىن، زياتكەرلىك مەنشىكتى ۇرلاۋدى دوعارۋىن، تەحنولوگيالاردى ودان ارى ماجبۇرلەپ تاسى­مال­داۋ­عا شەك قويۋىن جانە مەملەكەتتىك ين­ۆەس­تيتسيالار ارقىلى امەريكالىق كوم­پانيالاردى ساتىپ الۋدى توق­تاتۋىن قالايدى. كەلىسسوزدەر ءبىر تاراپ­تىڭ عانا مۇددەسىن كوزدەمەيتىنى انىق. دەمەك، قىتاي بيلىگى دە اقش-تان وسى باعىتتار بويىنشا جاساعان قادامدارى­نىڭ قايتارىمىن كۇتەدى. كوزقاراستار­دىڭ كەرەعارلىعى، مۇددەلەردىڭ ءبىرىنشى بولۋعا ۇمتىلىسى اياقتالۋعا جاقىندا­عان ساۋدا سوعىسىن قايتا قوزدىرما-سىنا كەپىلدىك جوق. ءالىپتىڭ ارتىن با­عايىق.

سوڭعى جاڭالىقتار