27 جەلتوقسان, 11:51 701 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

الاش ارىستارىنىڭ لاتىن ءالىپبيى جايلى پىكىرتالاسى

عىلىم-ءبىلىمنىڭ ەسىگىن اشاتىن كىلتى ىسپەتتەس جازۋ-سىزۋدىڭ رۋحاني ومىرىمىزدەگى ماڭىزى زور. ءوز ءداۋى­رىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن دەر كەزىندە كوتەرىپ وتىراتىن قازاق ءباسپاسو­زى­نىڭ نازارىنان ءالىپبي ماسەلەسى تىس قالعان ەمەس. تاريح بەتتەرىنە ۇڭىلسەك جازۋ، ءالىپبي ماسەلەسى اۋىق-اۋىق ءپى­كىرتالاس تۋدىرىپ وتىرعان كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ سانالدى. قا­زاق دالاسىنا يسلام دىنىمەن بىرگە ەنگەن اراب جازۋى ون عاسىردان استام قولدانىس تاپتى. قازاق جەرىن وتارلاپ العان رەسەي پاتشالىعى تۇركى حا­لىقتارىن رۋحاني بىرىكتىرىپ وتىر­عان اراب جازۋىنىڭ ورنىنا ورىس جازۋىن ەنگىزۋدى كوزدەدى. ميسسيونەر عالىمدار اراب تاڭبالارىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىن ناقپا-ناق بەينەلەۋدەگى ولقىلىقتارىن كولدەنەڭ تارتىپ كيريلليتساعا كو­شىرۋ­گە ارەكەتتەندى. XIX عاسىر با­سىن­داعى قازاق وقىعاندارى سان عاسىرلار بويى پايدالانىپ كەلگەن اراب تاڭبالارىنىڭ كەمشىلىكتەرىن جويۋ­عا تىرىستى. ولار ءوز ويلارىن «ءتۇر­كىستان ءۋالاياتى»،  «دالا ءۋالاياتى»، «اي­قاپ»،  «قازاق»  سىندى باسىلىم­دار­­­دا ورتاعا سالدى.

«دالا ءۋالاياتى» گازەتىن شىعارۋشى­لار­دىڭ ءبىرى د.سۇلتانعازين اتالعان با­سى­لىم­نىڭ 1899 جىلعى 22,23 ساندارىندا باسىل­عان ماقالاسىندا قازاق تىلىنە ورىس ءارپىن پايدالانۋ كەرەك پە  الدە اراب جازۋىن جەتىلدىرىپ قولدانا بەرۋ قاجەت پە دەگەن ماسەلەنى تالقىلايدى. اۆتور قازاق حالقى باسقا تۇركى حالىقتارى سياقتى اراب تاڭ­با­لارىن پايدالانىپ كەلگەنىن، ونى تاستاپ باسقا ءالىپبيدى الامىز دەيتىندەرگە قو­سىلمايتىنىن ايتا كەلىپ: «سەبەبى قازاق بىلمەيتىن ءبىر بوتەن ءالىپبي شىعارعانشا، بۇرىنعىسىن تۇزەتكەنى جاقسى»،  – دەيدى. قا­زاققا ورىس ارىپتەرىن ەنگىزۋدى ۇسىناتىن ميس­سيونەر عالىم ن.يلمينسكيگە قاتىس­تى كوزقاراسىن بىلاي اڭعارتادى: «ءبىر ءبىلىمدى ادام يلمينسكي دەگەن قازاق ءسوز­دەرىن ورىس ارىپتەرىمەن جازسا كەرەك، ورىس ارىپتەرىنە بىراق وزگەرتسە كەرەك دەيدى. بۇل كىسىنىڭ ءسوزى دە ونشا كەلىسىمدى ەمەس. سەبەبى بۇل يلمينسكي ورىس الىپبيىنە كوپ لاتىن ارىپتەرىن قوسادى جانە ورىستىڭ ءوز ءارىپ­تەرىن ءبىرتۇرلى قىلىپ وزگەرتىپ، ورىس ءالىپبيىن تىم قيىن قىلىپ جىبەرەدى».
د.سۇل­تانعازين قازاق ءسوزىن جازۋعا وزگەرىسسىز السا، ورىس، لاتىن تاڭبالارىنىڭ دا سايكەس كەلە بەرمەيتىنىن، جاڭا الفاۆيت قابىلدا­عاننان گورى «قازاقتاردىڭ نە زاماننان بەرى عادەت الىپ ۇيرەنگەن» اراب الىپپەسىن قازاق تىلىنە لايىقتاپ بىراق وزگەرتۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسايدى. «سولايشا وزگەرتكەن ۋا­قىتتا،  –  دەپ جازادى ول،  – اراب قارىپتەرى مۇ­نان دا جاقسى بولار ەدى». وسى مازمۇنداس پىكىردى 1912 جىلى  «قازاق» گازەتىندە با­سىل­عان ا. بايتۇرسىنۇلىنىڭ «باستاۋىش مەك­تەپ» دەگەن ماقالاسىنان دا اڭعارامىز:  «...قازاقتى ورىسقا اۋدارامىز دەگەن پىكىر ءبارىن ءبۇلدىرىپ وتىرعان. سول شكولدار ارقىلى قازاق ءتىلىن جوعالتىپ، ورىس تىلىنە تۇسىرەمىز دەيدى، قازاق تۇتىنىپ وتىرعان اراب قارپىن تاستاتىپ، ورىس قارپىن الدىرامىز دەيدى. سول ءۇشىن بالالار انا تىلىمەن وقىماي، ورىس تىلىمەن وقىسىن. انا تىلىمەن وقىسا دا، ورىس قارپىمەن وقىسىن دەيدى. وكىمەتكە كەرەگى مەملەكەتتەگى جۇرتتىڭ ءبارى دە ءبىر تىلدە، ءبىر دىندە، ءبىر جازۋدا بولۋ. ال حالىققا كەرەگى  –  ءوز ءدىنى، ءتىلى، جازۋىنىڭ ساق­تالۋى»  دەپ قازاقتىڭ  دىنىنە، تىلىنە، جازۋى­نا ءتونىپ كەلە جاتقان قاتەردى ەسكەرتەدى.

كەڭەس ۇكىمەتى ورناعاننان كەيىن دە ءالىپ­بي ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەنىن سول تۇستاعى ءباسپاسوز ماتەريالدارىنان كورۋگە بولادى. ال  كسرو قۇرامىنا ەنگەن تۇركى حالىقتارىن اراب تاڭبالارىنان لاتىنعا كوشىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەن تۇستا قازاق زيالىلارىنىڭ اراسىندا قىزۋ پىكىرتالاس تۋىندادى. 1923-1929 جىلدارى قازاق ءباسپاسوزى «ارابشىلدار» مەن «لاتىنشىلدار» پىكىرتالاسىنا كەڭىنەن ورىن بەردى. «ەڭبەكشى قازاق»، «اق  جول»، «سارى ارقا»، «جاڭا مەكتەپ»، «جارشى»  سىندى باسىلىم­داردا  ا.بايتۇرسىنۇلى، ج.ايماۋىتۇلى، م.دۋلاتۇلى، ە.ومارۇلى، ن.تورەقۇلۇلى، ءا.ءبايدىلداۇلى  سەكىلدى ارىستارىمىزدىڭ اتالعان ماسەلەگە قاتىستى جاريالانىمدارى جارىق كوردى. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى، جۋرناليست ءابدىراحمان ءبايدىلدين «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندەگى «ءبىزدىڭ جوبامىز» اتتى ماقالاسىڭدا ماسكەۋدە قىزمەتتە جانە وقۋدا جۇرگەن قازاق جاستارىنىڭ لاتىنشىلدار ۇيىمىن اشقانىن ايتا كەلىپ، كۇن تارتىبىندە بۇل ماسەلەنىڭ قويىلۋ سەبەبىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «ەلدى ساۋاتتاندىرۋ كەرەك. بۇل يگى ءىستى تەزدەتۋگە اراب ءارپى جارامسىز، تەز حات تانىتىپ، تەز جازدىرۋعا قولايسىز. ونىڭ باسپا ىسىنە دە كەدەرگىلەرى كوپ. سانى 24-28, ال باسۋعا، جازۋعا كەلگەندە 100-دەن اسادى. شىم-شىتىرىق نۇكتەلەر كوپ، جازۋ وڭنان سولعا قاراي، ال تسيفرلار سولدان وڭعا قاراي وقىلادى، ءپان بەلگىلەرىنە جارارلىق تاڭبالار جوق».  ءا.ءبايدىلداۇلى ەسكى ارىپتەردى جاماپ-جاسقاپ كادەگە اسى­رايىق دەگەندەردى العا قاراي دامۋدا «جاۋىر ات پەن شيقىلداعان سىنىق اربانى» تاستاعىسى كەلمەگەندەر ياعني ارابشىلدار، ەسكىشىلدەر، ال لاتىن ءارپىن  «ءوزى جۇيرىك، ءوزى بەرىك وتارباعا»  تەڭەپ، مۇنى جاقتاۋشىلار «جاڭاشىلدار»  دەپ باعا بەرەدى. «وسى ءجۇي­رىك كولىكتەرگە مىنۋدەن قورىقپايىق، بولا­شا­عى زور، كوپتىڭ قۇرالى لاتىن ارىپتەرىن ءۇي­رەنىپ، مادەنيەتتى جۇرتتارمەن تەز جا­قىنداسۋدىڭ جولىنا تۇسەيىك. بۇل جول اداس­تىرماي ازاتتىققا اپاراتىن توتە،  دۇرىس جول» دەگەن پىكىردە بولدى.

احمەت بايتۇرسىنۇلى «اق جول» گازەتىندەگى «باسپا قارىپتەرىن تۇزەتۋ تۋرالى» تاقى­رىپ­تى ماقالاسىندا «ازەربايجان جوباسى لاتىن قارپىن الۋ بولسا، ول ءتىپتى الىنبايتىن جوبا عوي. حالىققا حات تانىتا الماي جۇرگەندە، حات بىلگەندەرىمىزدەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن»  دەگەن پىكىرىن بىلدىرەدى. عالىم اراب تاڭبالارى ءبىر تۇرپاتتى بولعاندا باسپا ىسىنە، حات تانىتۋعا اكەلەتىن پايداسى مول ەكەنىن ايتادى. وعان دالەل رەتىندە قازاق-قىرعىز ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە جاساعان بايانداماسىندا جاساعان تۇجىرىمدارىنا توقتالادى. اتالعان سەزد ءالىپبي، قارىپ ماسەلەسىنە بايلانىستى اشىلاتىن بولعاندىقتان، ونىڭ قارساڭىندا «لاتىنشىلدار» دا، «ارابشىلدار» دا ءوز پىكىرلەرىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالادى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «جازۋ ماسەلەسى تۋرالى سوڭعى ءسوز» دەگەن ماقالاسىندا «اقاڭنىڭ جازبا ماشينەگە ارناپ شىعارعان تاڭبالارى قابىلدانسىن» دەي كەلىپ، سەزد قارساڭىندا لاتىن قارپىنە كوزقاراسىن دا اشىق ايتادى. «جۇزدەن ءتورت-اق ادام حات تانيتىن قازاقتىڭ كوزىن اشامىز دەپ جۇرگەندە، ءبىرجولا جاڭا قارىپكە ءتۇسىپ كەتسەك، سول تورتەۋىن سوقىر قىلىپ الۋ قاۋپى بار». وسى تۇستا ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە، كەڭەس ۇكىمەتى ورناعاننان كەيىن كەڭسەلەردەگى جازۋ ماشينەلەرىنە ءتورت ءتۇرلى بولىپ كەلەتىن اراب تاڭبالارى ۇيلەس­پەدى. قازاق ءالىپبيىن جازۋ ماشينە­لەرىنە ىڭعايلاپ ءوز جوبالارىن ۇسىنۋشى­لار ءجانتورين، احمەتجانوۆ، الپاروۆ جانە بايتۇرسىنۇلى سىندى ازاماتتار بولدى. ج.ايماۋىتوۆ بايتۇرسىنوۆتىڭ وسى جوباسىن ايتادى.

ماسكەۋدە، تاشكەنتتە لاتىنشىلدار ۇيىم­دارى قۇرىلدى. 1924 جىلى ماۋسىم ايىن­دا ورىنبوردا وتكەن قازاق-قىرعىز ءبىلىم­پازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە وسى ماسەلە كەڭ كولەمدە تالقىلاندى. سەزدە بايانداما جاساعان احمەت بايتۇرسىنۇلى تۇرىك جۇرتىنىڭ توقسان پايىزى اراب تاڭ­بالارىن پايدالانىپ كەلەدى، ءار­قاي­سىسىنىڭ حات مادەنيەتى بار، ءبىر ءارىپتى تاستاپ ەكىنشى ءارىپتى الا قويۋ وڭاي جۇمىس ەمەس، مۇنداي قارجى مەن قايرات قازاق تۇگىل، تۇرىكتىڭ قاي جۇرتىندا بولسا دا جوق دەگەندى ايتادى. عالىم سول تۇستاعى قازاققا لاتىن الىپبيىنە كوشۋدەن گورى، قازاق تىلىنە ىڭعايلاپ جاساعان ءوز ءالىپبيىنىڭ (توتە جازۋدىڭ) ءتيىمدى ەكەنىن جان-جاقتى عىلىمي نەگىزدە دالەلدەۋگە تىرىسادى. اتالعان جيىندا  لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى ۇسىنىپ ءنازىر تورەقۇلوۆ سويلەگەن سوزىندە «ءبىز لاتىن ءارپىن قازاققا كۇشپەن الدىر­عالى وتىرعانىمىز جوق. لاتىن ءارپى ءۇي­رەنۋ-جازۋعا تىم پايدالى، جەڭىل. تۇرىك ءارپىنىڭ بىرەۋى ءتورت ءتۇرلى، لاتىندىكى ءبىر عانا ءتۇرلى» دەپ اراب تاڭبالارىنا قارا­عاندا لاتىن ءالىپبيىنىڭ باسپا ىسىنە، بالا وقىتۋعا جەڭىلدىگىن دالەلدەۋگە تىرىسادى. وسى سەزدەگى قىزۋ تارتىس جايلى قالامگەر ەرعالي الدوڭعاروۆ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە بىلاي دەپ جازدى: «احمەتتى جاقتاپ تالاي شەشەندەر ءتۇرلى دالەلدەر كەلتىرىپ، مىسالىعا قارىپ بەلگىلەرىن، سان بەلگىلەرىن، قارىپتى جيۋ، تەرۋ جەڭىلدىگىن ايتتى. لاتىن قارپىن قولدانۋعا ءالى ەرتە، ورىس حالقى الماعاندا ءبىز نەگە الامىز، قارىپكە قىزى­عىپ، مادەنيەتىمىزدەن ايىرىلامىز دەگەن تۇردە قارسىلىق ءبىلدىردى. سەز ماسەلەنى ءباسپاسوز بەتىندە ەركىن تالقىعا سالۋ قا­جەتىن، سونداي-اق استراحان جانە قاراقال­پاق قازاقتارىن قوسىپ، تولىق سەز شاقى­رىلاتىنى جونىندە قاۋلى شىعاردى». قا­لامگەر ەرعالي الدوڭعاروۆ «ەڭبەكشى قا­زاقتىڭ» جاۋاپتى حاتشىسى بولا ءجۇرىپ، حا­لىققا ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ءتۇسىندىرۋدى وزىنە بورىش ساناسا كەرەك. «ونەردىڭ باسى – ءالىپبي» (14.02.1926) دەگەن ماقالاسىندا «زامان تالابى، وركەنيەتكە جەتۋ جولى – لاتىن تاڭبالارىنا كوشۋ بولىپ وتىر. پارتيا جولىنان تايماي، بىرتە-بىرتە وسى ارىپكە كوشكەنىمىز ءجون، كەرىتارتپالىققا سالىنبالىق»، – دەپ باسۋ ايتادى.

«ەڭبەكشىقازاق» گازەتىندە ءماجيت ءۇم­بەت­ۇلى دەگەن وقىرمان بىلاي دەپ جازادى: «لاتىن قارپى، اراب قارپى دەگەن اڭگىمە باس­تالىپ ءجۇر. اراب قارپىنەن نەگە قاشتىق؟ ورىستىڭ ميسسيونەرلەرى ەلمەنسكي شى­عارعان قارىپتەن احمەت بايتۇرسىنۇلى قا­زاق تىلىنە يكەمدەگەن اراب قارپى قازاق حال­ق­ىنا اسا قولايلى تيگەن جوق پا؟»

مىنە، وسى سەكىلدى ءتۇرلى پىكىرلەر قاي­شى­لىعى تۋاتىنى ءدال قازىرگىدەگىدەي زاڭدى قۇبىلىس ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. ارينە، پىكىرتالاس تەگىننەن-تەگىن تۋمايتىنى بەلگىلى. ارابقا قارسىلاردىڭ باستى ءدا­لەلدەرى: اراب تاڭبالارىنىڭ ءتورت ءتۇرلى بولىپ جازىلۋى. ونىڭ تەحنيكا قۇيۋ، تەرۋ جۇمىستارىنا كەلتىرەتىن كەمشىلىكتەرى ەدى. اراب تاڭبالارىندا قالۋدى جاقتاۋشىلار باسقا الىپپە العانشا، ارابتىكىن جەكەلەيىك، كەمشىلىگىن تۇزەتەيىك دەگەندى ايتقان. «لاتىن ءارپى جايىندا» («ەڭبەكشى قازاق» 24.02.1927) دەگەن ماقالاسىندا جان احمەت ەسىم­دى اۆتور لاتىن ءارپى جازۋعا جەڭىل، قو­لاي­لى دەگەن لاتىنشىلداردىڭ پىكىرى نەگىزسىز، دۇرىس ەمەس دەيدى. لاتىن ارىپتەرىنىڭ كولدەنەڭ سىزىقتارى مەن قۇيىرشىقتارى تولىپ جاتىر دەپ مىسالدار كەلتىرەدى. بالاعا ۇيرەتۋگە جەڭىل دەگەندەرى دە بوس ءسوز. احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ توتە جازۋى وتە قولايلى، وڭتايلى دەگەن پىكىرىن اۆتور ورىن­دى دالەلدەيدى. اتالعان ماقالادا لا­تىنشىلداردىڭ بىرقاتار پىكىرلەرىنە توي­تارىس بەرەدى.

لاتىنشىلدار تاراپىنان ءنازىر تورە­قۇلوۆ «تاعى دا جاڭا ءالىپبي تۋرالى» («ەڭ­بەك­­شى قازاق» 21.02.1927) دەگەن ماقالاسىندا لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسى قىرعىز، وزبەك، تۇرىكمەن، قاراشاي سەكىلدى شىعىس ەلدەرىنىڭ ءبىرسىپىراسىندا كوتەرىلىپ،  قولداۋ تاۋىپ وتىرعانىن ايتادى. اۆتور قازاق زيالىلارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ لاتىن ءارپىن الۋعا «قۇبىجىقتان» ارتىق قارسى بولىپ وتىر دەپ رەنجيدى. قوشكە كەمەڭگەروۆتىڭ «...مۇن­داي وزگەرىس جاساۋعا قازاقتىڭ قالتاسى تايىز، كۇشى كەلمەيدى» سىندى، ەلدەس وما­روۆتىڭ «... قازاققا جاڭا ءارىپتىڭ كەرەگى جوق، ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا بىتكەن ۇلت ءارپىمىز بار. وگەي ءارىپ قازاققا جاناسپايدى» دەگەن كوزقاراستارىن ءنازىر تورەقۇلوۆ قاتتى سىنايدى.

ءالىپبي ماسەلەسى جونىندە 1926 جىلى ناۋرىز ايىندا باكۋ قالاسىندا تۇرىك ءبىلىم­پازدارىنىڭ سەزى بولدى. اتالعان  جيىن­عا  قازاقستاننان احمەت بايتۇر­سىن­ۇلى، ءبىلال سۇلەيۇلى، ەلدەس ومارۇلى، ءازيز بايسەيىتۇلى باردى. سەزگە تۇرىك ءناسىلدى ۇلتتاردىڭ كوبىنىڭ وكىلدەرىمەن قوسا بارتولد، ولدەنبۋرگ، كرىمسكي، مەنسەل سىندى باتىس حالىقتارىنىڭ پروفەسسورلارى دا قاتىستى. سەزدە قوسىمشا بايانداما جاساعان ءالىمجان شاراپۇلى «...ەملە تۇزەۋ جۇزىندە تۇرىك جۇرتتارىنىڭ الدا­عىسى قازاق. قازاققا لاتىنعا كوشىپ، كوپ قاراجات، شىعىن شىعارۋدىڭ قاجەتى جوق. لاتىن قارپىنىڭ قازىرگى قارپىمىزدەن ارتىق­شىلىعى شامالى» دەگەندى ايتتى. احمەت بايتۇرسىنۇلى دا ازعانتاي كۇشىمىزدى مەكتەپ ۇيلەرىن سالۋ مەن وقۋلىقتارعا جۇم­ساۋى­مىز كەرەك. قارىپ ماسەلەسىنە مۇقتاج­دىق تۋىپ وتىرعان جوق دەگەننەن تانبادى.

ءنازىر تورەقۇلوۆتى قولداعان «لاتىنشىل» قالامگەر ابدراحمان ءبايدىلدين «جاڭا الىپپە تۋرالى» (1928 ج.) دەگەن كىتا­بىن­دا ارابشىلداردىڭ بىرقاتار پىكىرلەرىن وتكىر سىنعا الدى. قارىپ ماسەلەسى ءتوڭى­رە­گىندەگى قازاق زيالىلارى قىزىلوردادا، تاش­كەنتتە باس قوسقان جيىنداردا ءمىرجا­قىپ دۋلاتوۆ پەن قوشكە كەمەڭگەروۆ لاتىنشىلداردى حالىقتىڭ مادەني جانە الەۋ­مەتتىك جاعدايىن ەسكەرمەگەندىكتەن
«...جە­لىككە ەرگەن دەموگوكتار» دەيدى. لاتىنشىل ءابدىراحمان ءبايدىلدين وسى پىكىرگە ءا.بوكەيحانوۆ («قىر بالاسى» دەپ كورسەتەدى) پەن ەلدەس وماروۆ تا قوسىلعانىنا قىن­جىلادى. ءابدىراحمان ءبايدىلدين «قازان ءتوڭ­كەرىسىنەن كەيىن ەڭبەكشىلەردىڭ شارۋا­شىلىعى دامىدى، مادەني تىلەكتەرى ءوستى. ونى ورىنداۋعا اراب ءارپى جارامسىز. لاتىن تاڭبالارىنا كوشۋ «جەلىككەندىك ەمەس، زامان تالابى» دەگەندى ايتادى.

1927 جىلدىڭ قىسىندا قىزىلوردادا وتكەن ايتىستا ارابشىل ءىلياس احمەتۇلى لاتىن ءارپىن الۋ ماسەلەسى قازان توڭكە­رى­سى­نەن كەيىن تۋىپ وتىرعان، پاتشا وتارشىل­دىق ساياساتتى كۇشەيتكەن زاماندا تۋىندادى دەپتى. ونىڭ پىكىرىنشە، ورىس پاتشاسى تا­تاردى جەڭىپ، ازيانى وزىنە قاراتىپ، لاتىن ءارپىنىڭ ءبىر تاراۋىنا ورىس ءارپىن الدىرۋعا كۇش سالعان. ورىستىڭ ميسسيونەرلەرى ازعىرىپ، ءدىنىن، ءتىلىن بۇزۋ ءۇشىن ولارعا لايىقتاپ دەربەس ءارىپ شىعاردى. لا­تىن ءارپى ءتۇسىن بوياپ كەلگەن ورىس ءارپى دەگەن پىكىرىن اشىق ايتتى. ال  ءا.ءبايدىلدين بۇل پىكىرگە «لاتىنشىلدار-ميسسيونەرلەر، لاتىن ءارپىن الۋ – وتارشىلدىق دەگەنگە قازىرگى زاماندا كىم سەنەدى؟» دەپ تاڭدانادى. ءىلياس احمەتۇلىنىڭ بۇنىسى «دۇمشەلىك» دەپ تۇيىندەيدى. اقيقاتىنا كەلسەك، ءىلياس احمەتۇلىنىڭ «وتارشىلدىق» دەگەنى جانى بار ءسوز. حالىقتى سان عاسىرلار بويى پايدالانىپ كەلگەن جازۋىنان ايىرۋ، قوردا­لانعان جازبا مۇرادان قول ءۇزدىرۋ، وتكەنىن وشىرۋمەن، رۋحاني تامىرىنان ايىرۋمەن پارا-پار ەمەس پە؟ سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ «...لاتىن ءارپىن الۋدىڭ ساياسي قورقىنىشى بار، مولدالار قارسى بولادى. اراب تاڭ­با­لارى يسلام ءدىنىنىڭ تايانىشى، ارىپتەن قول ۇزسەك دىنىمىزدەن دە قول ۇزەمىز» دەگەن كوز­قا­راسىن ءا.ءبايدىلدين مەن ن.تورەقۇلوۆ «ەسكىشىل»، «ءدىنشىل» دەپ جەردەن الىپ، جەرگە سالادى. سونداي-اق  ج.ايماۋىتوۆ، ق.كە­مەڭ­گەروۆ، م.دۋلاتوۆتاردىڭ لاتىن ءارپىن الساق، حالىق جاپپاي ساۋاتسىزدىققا ۇرىنادى دەگەن ەسكەرتپەلەرىن حالىقتى ۇركىتۋ ءۇشىن ايتىلعان دەپ سانايدى.

قوشكە كەمەڭگەروۆ پەن مىرجاقىپ دۋ­لا­توۆ «لاتىن ءارپىن الۋعا ەرتە، الدىمەن ودان باسقا كەرەكتەرىمىزدى ورىنداۋىمىز كە­رەك» دەگەن ماسەلە كوتەرەدى. ولارعا ءنازىر ءتو­رەقۇلوۆ «نەگە ەرتە، نەگە كەش ەمەس؟ بۇ­لا­رىڭىز دۇرىس دەسەك قالىڭمال الۋ ادەتىن جويۋ دا ەرتە، قازاقتىڭ رەسپۋبليكا بولۋى دا ەرتە،  ماديار مەن قوشمامبەتتەردىڭ «لا­پىلداپ» قارسى شىعۋلارى دا ەرتە» دەپ جاۋاپ قايتارعان.

1927 جىلى قىزىلوردادا شىققان «ءالىپ­پە ايتىسى» دەپ اتالاتىن جيناققا اراب­­­­شىلداردىڭ دا، لاتىنشىلداردىڭ دا ءپى­كىر­لەرى تولىق ەنگىزىلدى. احمەت باي­تۇر­سىن­ۇلىنىڭ اراب ءالىپبيىن جاقتاعان بايان­دا­ماسىن، تەلجان شونانۇلىنىڭ لاتىن تاڭ­بالارىن جاقتاپ سويلەگەن ءسوزىن، سون­داي-اق  ومارۇلى ەلدەس، ەرمەكۇلى الىمقان، بۇرالقىۇلى مۇستاپا، بايتاسۇلى ابدۋللا سىندى قالامگەرلەردىڭ پىكىرلەرىن ۇسىنعان.

بىرنەشە ساۋات اشۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورى، قالامگەر تەلجان شونانۇلى ءالىپبي ءما­سەلەسى كوتەرىلگەلى بەرى پىكىرتالاسۋشىلار ەملە مەن ءالىپبيدى شاتاستىرۋدا دەي كەلىپ، «ەملەمىز جاقسى دەگەنگە قوسىلامىز. بىراق تاڭبامىز، الىپپەمىز، ارابىمىز جاقسى دەگەنگە قوسىلعىم كەلمەيدى. ورىس جولداس­تار: قازاق لاتىن الىپپەسىن السا، قازاقشا تەز ۇيرەنەمىز دەيتىن كورىنەدى. بۇل ءتىل مەن الىپپەنى شاتاستىرۋ بولادى. بۇل دا دۇرىس ەمەس. وسىنداي شاتاستىرۋلار ارابشىل جولداستار اراسىنان كوبىرەك تابىلادى» دەپ ەلدەس وماروۆتىڭ «لاتىنشىلدار عىلىم تەرميندەرىن قازاقشالاۋعا قارسى» دەگەن پىكىرىن تەرىسكە شىعارادى. تەلجان شونانۇلى الىپپە وزگەرسە ءتىل وزگەرەدى دەگەندەردىكى ءجونسىز دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى. قالامگەر قاي ءالىپبي تىلگە ۇيلەسىمدى، جازۋعا جەڭىل، ساۋات اشتىرۋعا قولايلى، باسپا ىسىنە ءتيىمدى دەگەن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوز تۇ­جى­رىمدارىن ايتا كەلىپ،  احمەت بايتۇر­سىن­ۇلىنىڭ بىرقاتار ۇستانىمىن تەرىسكە شىعارادى.

1928-29 جىلدارى لاتىن-قازاق ءالىپ­بيىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇ­حامەد­ۇلى بولدى. X.دوسمۇحامەدۇلى قازاق حالقى قولدانىپ وتىرعان اراب تاڭبالارىن تاستاپ، لاتىن قارىپتەرىن الۋعا قارسى بول­عاندىعىن مىناداي پىكىرىنەن اڭعارتادى: «...ءنازىر ايتقانداي، مەنىڭ لاتىن ءارپىن الۋعا قارسى ەكەنىم راس. بىراق لاتىنعا قار­سى ەكەنىمدى بىلە تۇرا ماعان لاتىن ءارىپ­تەرىنىڭ جوباسىن جازىپ بەرۋگە تاپسىرعان سوڭ، سول جوبانى جاساعانىم دا راس».

ءسوزىنىڭ سوڭىندا قايراتكەر عالىم «...جازۋ ماسەلەسى وتە زور ماسەلە. ونى جەتە تەك­سەرىپ بارىپ شەشۋ كەرەك» دەپ ەسكەرتەدى.

لاتىن قارپىنە كوشۋگە بايلانىستى ءپى­كىرتالاس 7-8 جىلعا سوزىلدى. قازاق زيا­لىلارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان قازاق ەلى 1929 جىلى 24 قاڭ­تاردا قازاقستان ورتالىق كەڭەس كوميتەتى IV سەسسياسىنىڭ قاۋلىسىمەن لاتىن قار­پىنە كوشىرىلدى. جاڭا ءالىپتى مەرزىمدى باسىلىمدار ارقىلى ناسيحاتتاۋ باعىتىندا ورتالىق جاڭا ءالىپبي كوميتەتى 1929 جىلى «جارشى»  جۋرنالىن شىعاردى. 1935 جىلى جاڭا قارىپتى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا  «توتە وقۋ»  گازەتى جارىق كوردى. اتالعان باسىلىم 1939 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان 1941 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن «ساۋاتتى بولۋعا كومەكشى» دەگەن اتپەن شىعىپ كەلدى. 1941 جىلى «جاڭا جازۋ»  دەپ وزگەردى.

قاشاندا ءوز زامانىنىڭ وزەكتى پروبلەمالارىن كوتەرە بىلگەن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ بەتىنەن ءالىپبي ماسەلەسى، ول جايىنداعى قىزۋ پىكىرتالاستار اۋىق-اۋىق كورىنىس بە­رىپ وتىردى. ويتكەنى جازۋ، ءالىپبي ءاربىر حا­لىقتىڭ رۋحاني جانە مادەني وسۋىمەن قاتار دامۋ دەڭگەيىن كورسەتەتىن اسا زور الەۋمەتتىك ءمانى بار قۇبىلىستىڭ بىرىنەن سانالادى. ونىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىنىڭ قوعامىمىزدىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىمەن بىرگە وزگەرىسكە ۇشىراعان وزىندىك تاريحى بار. تۇركى حالىقتارىنىڭ ءالىپبيى وتارلاۋ­شى ەلدەردىڭ جويقىن كۇشىمەن سان ءتۇرلى وزگەرىسكە ۇشىراپ، تاعدىر تالكەگىن باستان كەشىردى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جازۋ الماستىرۋ ماسەلەسى تاعى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ، وسىعان قاتىستى ءارتۇرلى پىكىرلەر ءباسپاسوز بەتىندە كورىنىس بەردى.

1993 جىلى 30 جەلتوقساندا بەلگىلى في­لو­لوگ ءابدۋ-ءالي قايدار «انا ءتىلى» باسىلى­مىنداعى «كەمەل ەلگە، كەمەل ءالىپبي كەرەك»  دەگەن  ەلباسىنا ارنالعان اشىق حاتىندا لاتىن تاڭبالارىنا كوشۋدى ۇسىنعان بولاتىن. وسى ۇسىنىستان كەيىن ءالىپبي اۋىستىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى باسپاسوزىمىزدە ءتورت ءتۇرلى پىكىردەگى جاريالانىمدار ورىن الدى.

ءبىرىنشىسى، لاتىن تاڭبالارىنا كوشۋدى ۇسىنۋشىلار.  ەكىنشىسى، كيريلليتسا تاڭبا­سىن­دا قالۋدى ءجون كورەتىندەر پىكىرى. ءۇشىن­شىسى، احمەت بايتۇرسىنۇلى تۇزگەن توتە جازۋ­عا اۋىسۋدى دۇرىس سانايتىندار. ءتور­تىن­شىسى، كونە تۇركى جازۋىنا كوشۋدى قول­دايتىندار.

وسى پىكىرلەردىڭ قايسىسى دۇرىس، قاي­سىسى بۇرىس ەكەنىن انىقتاپ، ساراپتاما جا­ساپ، باعا بەرەتىن ۋاقىت كەلدى.

قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىنىڭ XII سەسسياسىندا ەلباسى سويلەگەن سوزىندە بەس ماسەلەگە ەرەكشە توقتالىپ ءوتتى. سو­لار­دىڭ ءبىرى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى بول­دى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە «قازاق ءالىپ­بيىن لاتىنعا كوشىرۋ جونىندەگى ماسەلەگە قاي­تا ورالۋ كەرەك. ءبىر كەزدەرى ءبىز ونى كەيىن­گە قالدىرعان ەدىك. ايتسە دە، لاتىن قار­پى كوممۋنيكاتسيالىق كەڭىستىكتە با­سىم­دىققا يە. جانە دە كوپتەگەن ەلدەر، سونىڭ ءىشىن­دە پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ لاتىن قار­پىنە كوشۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ماماندار جار­تى جىل ىشىندە ماسەلەنى زەردەلەپ، ناق­تى ۇسىنىستارمەن شىعۋلارى ءتيىس» دەپ اتاپ كور­سەتتى. ساياسي-الەۋمەتتىك جاعىنان، ءما­دەني-رۋحاني قىرىنان قاي ءارىپ قازاققا قو­لايلى، ءتيىمدى ەكەنىن زەرتتەپ، ءبىر توق­تامعا كەلەتىن ءسات تۋدى.

 

ءماريا مايلىقۇتوۆا،

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق

ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشىسى

«تۇركىستان»، №5, 1 اقپان، 2007

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار