5 جەلتوقسان, 11:26 2437 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

جايباراقات كۇن كەشۋ بۇيىرماعان

دۇنيەتانىمى شەكسىزدىكپەن، كەڭ­دىكپەن، ادالدىق پەن ادىلەت، جو­مارت­تىقپەن ءول­شە­نەتىن، عاجايىپ ءتىلى بار حا­لىقتىڭ پوەزياسى الەمدىك جاۋھار­لار­دىڭ قاتارىندا تۇرۋى دا زاڭدىلىق!

سونداي جاۋھار جىرلارىمەن ۇلتىنىڭ رۋحاني بايلىعىنا ۇلەسىن قوسىپ كەتكەن فاريزا وڭعار­سى­نوۆانىڭ تۋىندىلارى في­لوسوفيالىق اۋقىمى، ادامگەرشىلىك ءجا­نە ازاماتتىق پارمەنى، وي مەن ءسوز ورنەك­تە­رىنىڭ كوركەمدىگى بويىنشا تەرەڭ تالداۋ­لار­عا، بىرنەشە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياعا سۇرانىپ-اق تۇر. وسىنى الدىمەن ءوزىمىز زەرت­تەپ، ارى قاراي الەمگە نا­سيحاتتاۋعا قو­عامدىق سانانىڭ دايىندىعى مەن ىقى­لاس، ىنتامىز كەرەك-اق سياقتى. ءوزىنىڭ ءما­دەني مۇرا­سىنا، ءتىلىنىڭ بايلىعى مەن رۋ­حىنىڭ كۇشتىلىگىنە سە­نىم­دى، ولاردى ۇلىق­تاۋدى، ماقتانىش ەتۋدى ماقسات ەتكەن ەل عانا اقىندارى مەن جازۋشىلارىن الەم تىلدەرىنە اۋدارىپ، كەڭ تانىتۋعا جانقيار­لىقپەن ەڭبەك ەتەدى.

فاريزا – جاراتۋشى سىيلاعان قاسيەت بويىنا دارىعان، ۇلىلىقتىڭ ورىسىندە قا­نىققان اقىن. قاسيەتتى بولۋدى دا، ۇلىلار قاتارىنا ەنىپ ءوز ءداۋىرىنىڭ ەرەكشە قۇبىلى­سى اتانۋدى دا قۇدىرەتتى جاراتۋشى عانا سىي­لايدى. ەجەلگى تۇركىدەن ساقتالعان كۇل­تەگىن جازبالارىنداعى بابالار، اسان قايعى مەن اباي، ابايدى قازاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرگەن مۇحتار، جاڭا داۋىردەگى مۇقاعالي، قاسىم مەن ورالحان، تۇمانباي مەن قادىر، شەراعاڭ، ءابىش پەن فاريزا بولسا، سول ۇلىلار كوشىن ۇزبەي ەرتەڭمەن جالعاعان رۋحتىڭ «تيتان كوپىرلەرى» بۇگىنگى مىرزاتاي اعالار. اتالعانداردىڭ ارقايسىسى قاسيەت تۇنعان، ۇلاعاتتى ءسوز تاستاعان ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمدەرى. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەر­سەك قازاق دالاسىندا ۇلى، اۋليە، قاسيەت­تى دەگەن تەڭەۋلەرگە لايىق تۇلعالاردى مىڭداپ تىزە الامىز.

قاسيەت دارىعان تۇلعا ۇلتىنا قاراڭعى تۇندە جارىق، قيىندىعىندا پانا بولادى. قاسيەت قونعان ادام – كوپتىڭ ءبىرى ەمەس. ءبى­راق قاسيەتپەن بىرگە ولاردىڭ قاسىرەتتەرى دە از بولمايدى، مويىندارىنا ارتىلعان جۇگى دە توتەنشە اۋىر. تاعدىرلارى قيىن، ءوز­دەرى جالعىز، جاناشىرى از. بۇرالاڭى كوپ ءومىر فاريزا اقىندى دا از سىناماعان:

ازاپتىراق اقىندى وي قاماعانى:

اساۋ وي بۇلقىنعاندا،

ءسوز-مارجاندار جيىلماي گۇل قىرمانعا،

مىڭ قۇبىلىپ جانار ما، ءتۇر-تۇلعاڭ با –

ۇقساپ داۋىلدى ايدىندا اق جەلكەنىڭ

دال-دۇل بوپ جىرتىلعانعا،

كەنەت... الەم، سوسىن سەن – قوس قۇدىرەت،

قايتالاپ كۇلكىڭدى ارنا...

بۋىندىرىپ وي-تولعاق ازاپتايدى

اقىندار جىر تۋعاندا.

ال قاراپايىم حالىق اقىنىن ءپىر تۇتا­دى. ويتكەنى ۇلىلار بۇقارانىڭ سوزىنە يلا­نادى، وكسىگىنە تۇنشىعادى، بىرگە قۋا­نىپ، بىرگە قينالادى. قالىڭ بۇقارادا ەش ۋا­قىتتا بيلىك تە، بايلىق تا بولمايتىنى راس. بۇگىن دە، ەرتەڭ دە سولاي جالعاسا بە­رەدى.

قاي داۋىردە بولماسىن اقىننىڭ ايت­قانى، سىناعانى بيلىككە ۇناي بەرمەگەن. بي­لىككە ءسوزىن ۇقتىرا الماعان، تۇسىندىرۋگە جول، ۇعىندىرۋعا مىنبەر تابا الماعان باس­قا اقىندارداي فاريزا اپايىمىز دا ءوزىن قالايشا جالعىز سەزىنبەيدى؟

سەنىم – ادام جانىنىڭ نۇر شۋاعى،

ەرتەڭىنە شاقىرعان شىڭ شىنارى.

ونسىز قادىر، قابىلەت، دارىنىڭ دا

كۇن كورمەگەن تامىرداي تۇنشىعادى.

كىنالاماي بارلىعىن، ءبىر جايدى ۇعىن:

جەر ۇستىندە باسقاشا تۋمايدى كۇن،

ادالدىعىڭ، سەنىمىڭ جوق پا جۇرتقا –

وندا ولاردان سەنىڭ دە جۇردايلىعىڭ.

ەرەكشە قاسيەتتىڭ ارقاسىندا اقىن باس­قالارعا كەلمەگەن ويدى ايتادى، باسقالار تاپ­پاعان جولدى كورەدى. سول قاسيەتتىڭ ار­قاسىندا ۇلىنىڭ ارتىندا قالعان ءسوزى مەن ءۇنى، ءومىر ونەگەسى حالقىنىڭ رۋحاني قازىناسىنا اينالادى. مىنە، ءدال سول ساتتەن باستاپ ۇلى ادامنىڭ ۇلت جۇرەگىندەگى ۇلى­لىق ساپارى باستالادى. بۇل – قۇدىرەت سىي­لا­عان قاسيەتتىڭ ارقاسى!

فاريزا – اقىن، فاريزا – تۇلعا، فاريزا – اپاي…

2007 جىلى فاريزا وڭعارسىنوۆا تۋرالى «جۇرت مەنى قاتال دەيدى…» اتتى فيلم ءتۇ­سىردىم. ءوزىم كۇتپەگەن جىلىلىقپەن كو­رەر­مەن ءفيلمدى جوعارى ىلتيپاتپەن قابىلدادى. بارىنەن بۇرىن، ءبىرىنشى كورەر­مەن – فاريزا اپامىزدىڭ ريزاشىلىعى ەرەك­شە بولدى.

«جۇرت مەنى قاتال دەيدى…» العاش رەت «قا­زاقستان» ۇلتتىق ارناسىنان 2008 جىلى 22 ناۋرىزدا پرايم-تايمدا ەفيرگە شىقتى. فيلم اياقتالعان سوڭ 1 مينۋتتان كەيىن فاريزا اپاي تەلەفون شالدى. «ۇلبوسىنجان، مەن تۋرالى فيلمدەردى ساعان دەيىن دە ءتۇ­سىرگەن. سەنىڭ فيلمىڭنەن باسقالار بويلاي الماعان، ءوزىم بوتەنگە اشا قويماعان مىنەز بەن سەزىمدى كوردىم. سولاردى ءدال تاۋىپ كو­رەرمەنگە جەتكىزگەن، مەنىڭ كوپشىلىكتەن جا­سىرعان جۇرەك سىرىمدى جايىپ سالعا­نىڭ ءۇشىن دە ريزامىن» دەگەن فاريزا اپاي­دىڭ سوزدەرى ومىرىمدە ەستىگەن ەڭ قادىرلى ماق­تاۋ شىعار. وسىنداي ۇلى جاننىڭ باتاسىن الۋ، ول كىسىنى قۋانتۋ قانداي باقىت!

فاريزا اقىننىڭ نازىكتىك پەن سەزىمگە ەلجىرەگەن ۇلكەن جۇرەگىن ماعان اداستىرماي تاپقىزعان التىن كىلت مىنا ولەڭ جولدارى بولدى:

ول جوق جەردە

تاڭدايداعى بال ۇمىتتەردىڭ،

تولقىنىنا تۇنشىعىپ، مالىنىپ شەردىڭ،

ەشتەڭەنى، ەشكىمدى كوزىمە دە ىلمەي

تەك سوعان تابىنىپ سەندىم.

ءۇزىلىپ قىرشىن،

سونان سوڭ...

وتەتىن بولدى جابىرقاۋ، جەكە كەشتەرىم...

قايعىم بار (بىلەم – باسقالار بەكەر دەسكەنىن)

ول – وزگەنى سۇيە الماي

جالعىزدىقپەنەن

ماڭگىلىك نەكەلەسكەنىم.

جالعىزدىققا جۇتىلماۋعا اقىنعا شى­نايى كوڭىلمەن جاناشىر حالقى كو­مەك­تە­سەدى. اقىنعا اق سەزىمىن، تازا جۇرەگىنىڭ بۇي­­رىعىن تىڭداماۋ دا وڭايعا تۇسپەگەن.

جۇرەگىم بۇلقىپ كەرىم،

قۇشاقتاسا بەرەدى كىرپىكتەرىم،

ەرەك بەينەڭ تۇرادى سوندا الدىمدا،

كەۋدەمدەگى ءدۇبىردى ىركىپ دەمىم.

كۇيىم مەنىڭ – كۇزگى گۇل، نۇر – كۇتكەنىم.

ادام جارىق دۇنيە ەسىگىنەن كىرىپ ەسەيەدى، تولىسادى. كەيىننەن قارتتىق شالىپ سو­لادى، سونە باستايدى. ىشكى دۇنيەسى الا­سا­پىرانعا تولى جاندار «شىرىگەن تەرىگە» ۇقساپ تەز تارتىلا بەرسە، قاسيەتتى جاندار، كەرى­سىنشە، پاراسات-پايىمى، ومىرلىك جيعان ءتا­جىريبەسى تولىسىپ ابىزدىققا كوتەرىلىپ، ىشكى جان سارايى كەڭەيە بەرەدى.

كوزى تىرىسىندە فاريزا وڭعارسىنوۆانى «ۇلتى­مىزدىڭ رۋحاني اناسى» دەپ ايتقان ەدىم. اپايدىڭ ءوزى «بۇنىڭ قالاي، بۇل قان­داي مارتەبە، تەڭەۋ؟» دەپ سۇراعان ەمەس. اقىن تەمىرحان مەدەتبەك اعامىزدىڭ 1989 جى­لى فاريزا وڭعارسىنوۆا تۋرالى ما­قا­لاسىنان «ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني اناسى» دە­گەن فاريزا اپايعا ارناعان تەڭەۋلەرىن جا­قىندا تاۋىپ الدىم.

بۇنداي تەڭەۋلەردى ول كىسىنىڭ كوزى ءتىرى­سىن­دە ايتۋ اركىمگە دە ۇلكەن جۇك ەكەنى بەل­گىلى. بىلە تۇرا، مەن دە وسىعان تاۋەكەل ەتتىم. اپايدان قاتتى ءسوز ەستىپ قالۋ قاۋپى دە بولدى. سولاي بولا قالعان جاعدايدا دا وكىن­بەس ەدىم. ەڭ باستىسى، دۇنيەدەن وتكەن سوڭ اياماي جاتاتىن ماقتاۋ سوزدەرىمىز بەن قۇر­مەتىمىزدى «فاريزا اپاي – ءسىز قازاقتىڭ رۋ­حاني اناسىسىز. ءبىز ونى مويىندايمىز» دەپ ءتىرى كەزىندە ايتىپ ۇلگەرگەنىم.

فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ پوەزياسى سۋى ءمولدىر، تۇنىپ تۇرعان سىرلى قۇدىق ءتا­رىزدى. فاريزا – ءاربىر قازاقتىڭ جۇرە­گىن­دەگى سەزىم جانارتاۋىن وياتا العان، وياتا بە­رە­تىن قاستەرلى اقىن.

بۇيىعى ءومىر تىلەمەن عاسىردان مەن.

مەيلى، جۇرتىم تەنتەك دەر، اسىل جان دەر.

بۇل تىرلىكتە جارق ەتكەن جاقسىلىقتىڭ

بارلىعىن دا قۇشامىن عاشىق جانمەن.

قىڭىر كەتسەم كەشىر دەپ وتىنبەيمىن.

شاقىر، ءومىر، ادىلەت سوتىن مەيلىڭ!

مەن ايتەۋىر جالتاڭداپ، جالبارىنىپ

ءوزىم قىلعان ىسىمە وكىنبەيمىن.

فاريزا وڭعارسىنوۆا ءوزىنىڭ بىرەگەي تۇل­عاسىمەن ۇلت شامشىراعىنداي ۇرپاعىن اداس­تىرماي، ادىلەت پەن اقيقاتتىڭ ءتۇزۋ، شىن­­دىقتىڭ حاق جولىنا ۇندەگەن ىسىمەن دە قاس­تەرلى. اقىن فاريزا وسىلايشا رۋحا­نيات­تىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ، ماڭگىلىكتىڭ ءدا­نىن بولاشاققا سەۋىپ وتكەن:

جايباراقات كۇن كەشۋ بۇيىرماعان،

قيال قۋعان مەن بولدىم «قيىن» بالاڭ.

سالقىن دۇنيە مەنى ابدەن قالتىراتتى –

سابيىڭە قويىنىڭدى اش، ءۇيىم-دالام!

قۇشاعىڭنىڭ جىلۋىن بەرسەڭ بولدى –

مەن ءالى دە تالاي شىڭ، قيىردى الام!

فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ 10 تومدى­عى­نىڭ 4-كىتابىنا 2004 جىلى جازعان ال­عى ­سوزىن دانىشپان ءابىش اعا كەكىلباەۆ بى­لاي دەپ تۇيىندەگەن ەكەن: «دۇنيە شەكسىز. ءومىر شەكتى. بۇل ءتۇپ قياناتتىڭ تۇبەگەيلى ەسەسىن كەلتە داۋرەن ءسۇرىپ، كەسكەكتى عۇمىر كە­شەتىن تەك وسىنداي ەرەسەن تالانتپەن، ەرەن ونەرمەن عانا قايتارا الماقشىمىز. ەندەشە، فاريزا ەرىكسىز باس يدىرەدى. بار بول، ءباھادۇر ءسوز!». قازاقتىڭ رۋحاني تورىنە قوش كەل­دىڭىز، فاريزا اقىن!

P.S.

ماقالا جازىلىپ بولعان سوڭ ەكى اپتا وتكەندە فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ ون تومدىق شىعار­مالار جيناعىن پاراقتاپ وتىرىپ مىنا جولداردى كەزدەستىردىم:

«...تابيعاتىندا ساۋلە جوق ادامدى اقىن نەمەسە كومپوزيتور جاساۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنداي ساۋلەنى جاراتىلىس قانا بەرەدى. سول جاراتىلىس بەر­گەن ساۋلەنىڭ ۇلكەن الاۋعا اينالۋى ءۇشىن الدىن­دا تەڭىزدەگى ماياكتاي الىستان بولسا دا جار­قىراعان ءبىر ۇلگىلەر بولۋى قاجەت-اق. ونەردەگى ۇستازدىق دەگەن سول.

ونەردىڭ كيەسى ايەل زاتىنا قونسا، ەل-جۇرتىنا جاقسى. بىراق ونەر يەسى ءۇشىن ۇلكەن جۇك. ول جۇكتىڭ سالماعىن كەز كەلگەن ەر كوتەرە الماۋى مۇمكىن».

ۇلبوسىن ەسەنبەكوۆا،

«دارىن» مەملەكەتتىك جاستار

سىيلىعىنىڭ يەگەرى

سوڭعى جاڭالىقتار