5 جەلتوقسان, 08:04 394 0 دەنساۋلىق اسەل انۋاربەك

قايتا باستالعان داۋ

 ەكپەدەن باسىن الا قاشقاندار جازالانا ما؟ ءدال قازىر قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى – وسى. دەسەك تە، جىلدار بويى جال­عا­سىپ كەلە جاتقان ەكپە سالۋ ماسە­لە­سى قا­شانعا دەيىن سوزىلاتىنى بەي­مالىم. بۇعان دەيىن بالاعا ەكپە سالۋ-سالماۋ تۋرا­لى شەشىمدى اتا-انالار قا­بىل­داي­تىن. ەندى ۇكىمەت مۇنى زاڭ­مەن مىندەتتەۋگە نيەتتى. الايدا مۇ­نى قۋاتتاي­تىن­­دار كوپ ەمەس. كەرى­سىنشە، بۇل جوبانى ادام قۇقى­عى­نا قول سۇعۋعا  تەڭەستىرەتىن­دەر­دىڭ قا­را­سى قالىڭ. سونىمەن، ەكپە­نىڭ جىرى قا­لاي جانە قاشان شەشىلمەك؟

ەكپەنى مىندەتتەۋ دۇرىس پا؟

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن باس­تال­عان ەكپەنىڭ جىرى ءالى دە بىتەر ەمەس. ەستە­رىڭىزدە بولسا، 2015 جىلى ەكپەدەن كەيىن ەستەن تانعانداردىڭ سانى ارتىپ، قازاق­ستاندىقتاردىڭ ۇرەيىن ۇشىر­عان بولاتىن. سودان بەرى ەلىمىزدە ەكپە سال­دىرۋدان باس تار­تاتىنداردىڭ سانى كوبەيگەن.ءتىپتى، سوڭعى ۋا­قىتتا ۆاكتسينا سالدىرۋعا قارسى­لىق بىلدىرۋشىلەر قاتارى الەمدە ارتا باستاپتى. مۇنىڭ ءبارى جايدان-جاي ورىن الىپ وتىرماعان بولار؟! ارينە، وعان ەڭ الدىمەن دارىلىك پرەپاراتتاردى سالۋ كەزىندە بولاتىن قايعىلى وقيعالار سەبەپ. مۇنداي جاعداي­لاردىڭ قازاقستاندا دا سان مارتە تىركەلگەنى بارشاعا ءمالىم. بىراق دارىگەرلەر بار جاع­دايعا ۆاكتسينانى ايىپتاۋعا قارسى.

ونىڭ ۇستىنە، اق حالاتتىلار ەكپە سالدىرماۋ ارقىلى قىزىلشا جانە ديفتەريا سىندى جۇقپالى اۋرۋلاردى ءورشىتىپ الامىز دەپ وتىر. «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەن­ساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» زاڭ جو­باسىنا وزگەرىستەر ەنگىزىپ، ەكپە سالدىرۋدى مىندەتتەۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ جاسالۋىنا دا وسى ماسەلە سەبەپ. دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇل ۇسىنىسى قو­عامدا قىزۋ تالقىعا تۇسۋدە. ەكپە الۋدى مىندەتتەۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ بۇل ساۋال توڭىرەگىندە داۋلى پىكىر بىلدىرۋشىلەر كوپ. ال مينيسترلىك ۇسىنعان وزگەرىستەر بويىنشا، اتا-انالار بالاسىنىڭ ەكپە قا­بىل­داۋىنا قارسىلىق بىلدىرسە، 10 ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل ءتو­لەۋگە مىندەتتەلەدى. سونداي-اق زاڭ جوباسىندا ەكپە سالىنباعان بالالاردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى، مەكتەپكە بارۋىنا تىيىم سالۋ تۋرالى ۇسىنىس بار. ەكپەنى سالدىرۋ نەمەسە سالدىرماۋ ءار ادامنىڭ ءوز ەركى. الايدا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەكپەنى سالدىرۋدى مىندەتتەۋدى ۇسى­نىپ وتىر. وعان دا كوندىك. بىراق ەكپە سال­دىرماعان بالانى مەكتەپكە قابى­ل­داۋ­دان باس تارتۋ ونىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋ­مەن بىردەي ەمەس پە؟ بۇگىنگى زاماندا ءبىلىم­سىزدەردىڭ كۇنى قاراڭ ەكەنى ايتپاسا دا ءتۇ­سىنىكتى.

ءدال وسى ساۋال ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋ­سىم ايىندا اقش-تا دا كوتە­رىل­گەن ەدى. ياعني، نيۋ-يورك تۇرعىندارىنا مە­ديتسينالىق سەبەبى جوق وزگە ماقساتتا ءجا­نە ءدىني كوزقاراسى بويىنشا ەكپەدەن باس تارتۋعا تىيىم سالىندى. مەگاپوليس گۋ­بەرناتورى ەندريۋ كۋومونىڭ ەكپەدەن باس تارتۋعا تىيىم سالۋىنىڭ ناقتى سەبەبى – سوڭعى شيرەك عاسىر ىشىندە كەڭىنەن ەتەك العان شەشەك ىندەتىنەن امەريكالىق­تار اراسىندا زارداپ شەككەندەر قاراسى كوپ. وسى جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا اتال­عان ەلدە 1 000-نان اسا ادامنىڭ شەشەك جۇقتىرعانى انىقتالعان. دۇنيە­جۇزى­لىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى كەلتىرگەن دەرەككە قاراعاندا، الەمدە اتالعان ىندەتتەن زارداپ شەككەندەر قاراسى وتكەن جىل­مەن سالىستىرعاندا 300 پايىزعا ارتىپ كەتكەن.

ايتا كەتەيىك، ءبىزدىڭ ەلدە مىندەتتى ۆاك­تسينالاۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسى 2017 جىلى دا كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان. ال وتكەن جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەكپە ەگىلمەگەن بالالاردى مەكتەپكە كىرگىزبەۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرگەن ەدى. ءبى­راق ول كەزدە مينيسترلىكتىڭ ۇسىنىستارى قابىلدانعان جوق. بۇل جولى دا ەكپە سالدىرۋدىڭ زاڭمەن مىندەتتەلەتىنىنە اسا ۇلكەن سەنىم جوق. ويتكەنى حالىق قالاۋلى­لارى مۇنىڭ اقىلعا سىيمايتىن باستاما ەكەنىن ايتۋدا. ءتىپتى، ءماجىلىس دەپۋتاتى بەكبولات تىلەۋحان بۇل ۇسىنىستىڭ قابىل­دانۋىنا جول بەرمەيتىنىن اشىپ ايتتى. راسىندا دا، ەكپەنى سالۋعا ماجبۇرلەۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ءار ادام ءوز ءومىرى ءۇشىن ءوزى جاۋاپتى. ءار اتا-انا دا ءوز بالاسى ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىك ارقالايتىنى ءسوزسىز. ەندەشە، اتا-انالاردى ايىپپۇلمەن قورقىتۋ ورىندى بولا قويار ما ەكەن؟

بەكبولات تىلەۋحان، ءماجىلىس دەپۋتاتى:

مەن ەكپە سالۋعا ەمەس، ەكپەنى سالۋعا مىندەتتەۋگە قارسىمىن

– ...ادامعا ءوز اتا-اناسىنان سىزدەر جا­قىن ەمەسسىزدەر. ول اكە بالاسىنا جامان­دىق ويلاعاننان ەكپە سالدىرماي تۇر ما؟ مەن نە ءۇشىن بىرەۋدىڭ مۇگەدەك بولىپ قال­عا­نىن كورە تۇرا، بالاما ەكپە سالدىرۋىم كەرەك؟ مەن ەكپە سالۋعا ەمەس، ەكپەنى سالۋعا مىندەتتەۋگە قارسىمىن. جەكە ازامات رەتىندە دە، قوعامنىڭ پارلامەنتتەگى وكىلى رە­تىندە دە ۆاكتسيناتسيالاۋعا ەش قارسى­لىعىم جوق. الايدا قوعام تاراپىنان، سايلاۋشىلار تاراپىنان ۆاكتسينا ساپاسى، ونى تاسىمالداۋ، ساقتاۋ، باقىلاۋ، اقپاراتتان­دىرۋ، ەگۋ كەزەڭدەرىنە قاتىستى سىن ءجيى ايتىلادى. مەن ونى مىندەتتەۋگە قارسىمىن. مەن دە بالامنىڭ اۋرۋ بولعانىن، اۋرۋ تارات­قىش بولعانىن قالامايمىن. سون­دىق­تان ۆاكتسينا ەككىزەمىن. بىراق «بىت-شىت» ۆاكتسينانى ەككىزىپ، كوز الدىمدا مۇگە­دەك قىلاتىن جاعدايعا جول بەرگىزبەيمىن. قالاعان ادام سالعىزسىن، قالاماعانىن ءماج­بۇرلەمەۋ كەرەك. مۇندا ميللياردتاعان اقشا جاتىر. سونى شىعارۋ ءۇشىن ءماج­بۇرلەمەك. ...قانشا بالا مۇگەدەك بولىپ قالىپ جاتىر. قانشا بالاعا ەكپەنىڭ كەرى اسەر ەتكەن كەزى بار. ونىڭ ءبارىن حالىققا كورسەتەر بولساق، سىزدەر كورسەتكەن مالىمەت پەن سۋرەتتەر ويناماي قالادى. 500 مىڭ­نىڭ ەكەۋىنىڭ عانا جاعدايى ناشار دەيسىزدەر. ول ەكى ادامنىڭ ءوز ءومىرى بار. سىزدەر­گە ەشتەڭە ەمەس شىعار، بىراق ولاردىڭ دا اتا-اناسى بار ۋايىمدايتىن. ەرتەڭ ءمينيستردى، ۇلكەن كىسىلەردى، تۋىسىمدى ورتاعا سالىپ، مەنى رايىمنان قايتارۋعا تىرىس­پاڭىز­دار. كىم شىقسا، ول شىقسىن مەن وسى ماسەلەنى سوڭىنا جەتكىزبەي قويمايمىن.

ەكپەدەن باس تارتۋدىڭ سالدارى

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى ەكپەدەن باس تارتۋدىڭ ءنا­تي­جە­سىندە الەمدە جۇقپالى اۋرۋلار ءور­شي تۇسكەنىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر. ءاسى­رەسە، قىزىلشا دەرتىنەن زارداپ شەگىپ وتىر­عان ەلدەر كوپ. دۇنيەجۇزىلىك دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ەكپە پايدا بولعانعا دەيىن جىل سايىن 2,6 ملن ادام قىزىلشا اۋرۋىنان قايتىس بولعان. ال 2000-2017 جىلدار ارا­لىعىندا ەكپەنىڭ كومەگىمەن 21 ملن-نان استام ادام اجالدان امان قالىپتى. سوڭعى جىل­دارى ەكپە سالدىرۋعا قارسىلىق تانىتۋشىلار سانى كۇرت كوبەيگەندىكتەن، قى­زىلشا اۋرۋى دا قايتا ءورشىدى. رەسمي دە­رەك­تەر بۇل سىرقاتتىڭ قازاقستاندا دا كوبەيىپ كەتكەنىن راستايدى. بۇگىندە ەلىمىز الەمدەگى قىزىلشا دەرتى ءورشىپ تۇرعان 10 ەل­دىڭ قاتارىنا ەنەدى ەكەن. بۇل تىزىمدە ما­داگاسكار، ۋكراينا، ءۇندىستان، پاكىستان، فيليپپين، نيگەريا، يەمەن، برازيليا جانە تايلاند ەلدەرى دە بار.

اق حالاتتىلار قازاقستاننىڭ جو­عارىدا ايتىلعان وندىققا ەنۋىنە ەكپەدەن باس تارتۋشىلار قاتارىنىڭ ارتۋى سەبەپ دەپ بىلەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىگى كەلتىرگەن دەرەكتەر بويىنشا، 2014 جىلدان بەرى 14 823 ادام ەكپە سال­دىرۋ­دان باس تارتىپتى. ەلىمىزدە جىل سايىن 5 ملن-عا جۋىق ادام ەكپە سالدىرادى، ونىڭ 1,3 ملن-ى – بالالار. دەگەنمەن مينيسترلىك ۆاكتسينا جاساۋ كولەمىن 1,5 ەسەگە ارتتىرۋعا نيەتتى. ويتكەنى جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە قىزىلشا اۋرۋىنان قايتىس بولعاندار سانى ارتۋدا. بۇل تۋرالى قازان ايىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ ايتقان ەدى. «بىلتىردان باستاپ قىزىلشامەن اۋىرعاندار سانى ارتتى. بۇل تەك بىزدە عانا ەمەس، ەۋروپا ەل­دەرىندە دە تىركەلىپ وتىر. قازاقستاندا اتالعان دەرتتەن 15 ادام قايتىس بولدى، كوبى ۆاكتسينا قابىلداي الماعان كىشكەنتاي بالالار»، – دەگەن بولاتىن ەلىمىزدىڭ باس دارىگەرى. ءمينيستردىڭ سوزىنشە، بالالارىنا ەكپە ەگۋدەن باس تارتقان اتا-انالار كەسىرىنەن ۆاكتسينا قابىلداي المايتىن وزگە بالالار كوز جۇمىپ وتىر. ياعني، جۇقپالى دەرتكە ولاردىڭ اعزاسى توتەپ بەرە المايدى. «ەڭ الدىمەن ەكپەمەن قورعالماعان بالالار زارداپ شەگەدى. ولاردىڭ قاتارىندا ۆاكتسينا الۋعا تىيىم سالىنعان سابيلەر دە، اتا-اناسى ءوز ەركىمەن باس تارتقان سابيلەر دە بار. اۋرۋ ناقتى كىمگە جۇعاتىنىن ەشكىم ايتا المايدى، سوندىقتان بۇكىل الەم بۇل ۆاكتسينانى قابىلداپ وتىر. جاپپاي ەكپە ەگىلگەن كەزدە عانا يممۋندىق قابات پايدا بولىپ، قاۋىپ­سىزدىك ورنايدى»،  – دەدى مينيستر.

قازاقستاننىڭ باس سانيتارلىق ءدارى­گەرى جانداربەك بەكشين دە ءبىر­تانوۆتىڭ پىكىرىن قۋاتتايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قىزىلشانىڭ ءورشۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – ۆاكتسينادان وتپەگەن ادامداردىڭ كوبەيگەندىگىندە. «قوعامدىق يممۋنيتەت ازايىپ بارا جاتىر. سوعان بايلانىستى اۋرۋ دا كوبەيە ءتۇستى. قىركۇيەك ايىندا تاعى 2 ملن دوزا الىپ، 20-29 جاس ارالى­عىن­داعى ازاماتتارعا ەگۋ جۇمىستارى جۇرگى­زىلدى. ناۋرىز ايىمەن سالىستىرساق، قىركۇيەك ايىندا قىزىلشا اۋرۋى جەتى ەسە تومەندەدى. مىنە، بۇل – ەكپەنىڭ تيىمدىلىگى­نىڭ ءبىر دالەلى»، – دەپ اتاپ ءوتتى جانداربەك بەك­شين.

ەكپەدەن زارداپ شەككەندەر قايتپەك؟

بۇگىندە قازاقستانعا فرانتسيا، بەلگيا، ءۇندىستان، اقش، كورەيا، رەسەي ەلىنەن ددسۇ-نىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن ۆاكتسينالار اكەلىنەدى. بۇل ۆاكتسينا­لاردىڭ قاتارىندا جاپون ەلىنەن اكەلىنە­تىن پرەپاراتتار دا بار. قىركۇيەك ايىندا ءدال وسى ەلدە شىعارىلعان ۆاكتسينادان قاۋىپتى زات تابىلىپ، جۇرتتى سارى ۋايىمعا سالىپ ەدى. ونى شەتەلدىك وندىرۋشىلەردىڭ ءوزى ايتىپ، ءدارىنى كەرى قايتارعان بولاتىن. ەلىمىز تۋبەركۋلەزگە قارسى ەكپەنى 14 جىلدان بەرى جاپونيالىق BSG زەرتحاناسىنان ساتىپ الىپ كەلەدى. ولار ءدارىنىڭ اينال­دىرعان ءۇش قۇتىسىنا قاقپاق سىنىعى تۇسكەنىن جاسىرىپ قالمادى. ءسويتىپ ۆاكتسينا جونەلتكەن 35 ەلدەن ونى كەرى الدىرتقان. ال ماماندار جارامسىز دەپ تانىلعان ەكپەنى الىپ ۇلگەرگەندەرگە «ەش قاۋىپ جوق» دەپ سەندىردى. بىراق بالاسى ءۇشىن الاڭداۋلى اتا-انالاردىڭ كەزەكتى رەت ەكپەگە دەگەن سەنىمى ازايدى.

بۇل ۆاكتسينا قۇرامىنان قاۋىپتى زات تابىلسا دا، بالالارعا زيانىن تيگىزە قويمادى. دەگەنمەن ەلىمىزدە ەكپە سالدارىنان ەسەڭگىرەپ قالعاندار جوق ەمەس. ماسەلەن، بيىلعى ناۋرىزدا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 10 جاستاعى بالا قىزىلشاعا قارسى ەكپەنىڭ سالدارىنان تۇسىنىكسىز دەرتكە شالدىققان بولاتىن. دارىگەرلەر بالانىڭ سىرقاتىن انىقتاۋعا ۇزاق ۋاقىت جۇمساپ، سوڭىندا ونىڭ سيمپتومدىق ەپيلەپسياعا شالدىققانىن انىقتادى.

ال ءساۋىر ايىندا كوكشەتاۋدا ەكپەدەن كەيىن ءبىر جاسار قىز كوز جۇم­دى. ءبۇلدىرشىننىڭ اتا-اناسى بۇل جاعدايعا قىزىلشاعا قارسى ەكپەنى ايىپتاعانىمەن، سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسى وزگەشە قورىتىندى جاسادى. ساراپشىلار بالانىڭ ءولىمى ەكپەمەن بايلانىستى ەمەس دەگەن قورىتىندى شىعارعان. «كوكشەتاۋداعى بالا ولىمىنە تىنىس الۋ جەتكىلىكسىزدىگى سەبەپ بولدى دەگەن قورىتىندى جاسالىپ  وتىر. بۇل اۋرۋ ەكى جاقتى تىنارالىق سەروز­دى-دەسكۆاماتيۆتى وكپە قابىنۋىنىڭ سالدارىنان بولعان» دەپ جازىلعان قورى­تىندىدا.  الايدا اتا-انا ەكپەگە دەيىن ساپ-ساۋ بولعان بالانىڭ بۇلاي اياقاستى قاي­عىلى جاعدايعا ۇشىراۋىنا باسقا ءنار­سە­نىڭ سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتادى.

تاياۋدا عانا دارىلىك زاتتار مەن مە­دي­تسي­نالىق بۇيىمداردى ساراپتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ وكىلدەرى مالىمدەمە جاسادى. ورتالىق ۇسىنعان دەرەكتەر اتا-انالاردىڭ تەكتەن-تەككە قورقىپ جۇرمە­گەنىن دالەلدەيتىندەي. سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا قازاقستاندا 370 مىڭ بالاعا ەكپە سالىنىپ، ونىڭ 70-دە ۆاكتسينانىڭ جاناما سالدارى پايدا بولعان. بالالاردىڭ اۋرۋى اسقىنعانىمەن، ولاردىڭ اراسىندا سال بولىپ قالعاندار نەمەسە قايتىس بولعاندار جوق. ولاردىڭ سوزىنشە، ەلىمىزدە ەكپەنىڭ 20 ءتۇرى سالىنادى جانە ولار دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تەكسەرىسىنەن وتكەن. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جىل سايىن ۆاكتسينا ساتىپ الۋعا 28 ميلليارد تەڭگە جۇمسايدى. ماماندار نارىقتاعى ەكپەدەن قانداي دا ءبىر جاناما اسەر تۋىنداسا، فارماكوباقىلاۋ ساراپتاما جۇرگىزە­تىنىن ايتادى. بىراق جۇرگىزىلگەن ساراپتاما بالاسىن اۋرۋعا شالدىقتىرعان اتا-اناعا دەمەۋ بولمايتىنى انىق. سوندىقتان مينيستىرلىك بۇل ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن انىق­تاماستان، زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋگە تال­پىنباعانى ابزال.

سوڭعى جاڭالىقتار