28 قاراشا, 09:41 1208 0 سۇحبات Túrkistan Gazeti

وسمان كابادايى: نۇرسۇلتان نازارباەۆ – تۇركى الەمىنىڭ ساياسي ليدەرى

قازاقستان مەن تۇركيانىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ، باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ اراسىندا دانەكەر بولىپ جۇرگەن فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، احي ەۆران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، بەلگىلى عالىم وسمان كابادايى مىرزامەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى قارساڭىندا اڭگىمەلەسىپ، سۇحباتتاسقان ەدىك. وسمان مىرزا تۇركيانىڭ گازي ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاق تىلىندەگى ات ابزەلدەرىنە بايلانىستى اتاۋلاردىڭ تاريحي سالىستىرمالى زەرتتەۋى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان. وقىرمان نازارىنا ەكەۋارا اڭگىمەنى ۇسىنىپ وتىرمىز.

– ءسىزدى قازاق تىلىندە عىلىمي ەڭ­بەك جازعان عالىم رەتىندە بىلەمىز. قا­زىرگى قازاق ەلىنىڭ قوعامدىق-سايا­سي، مادەني ومىرىنە قانشالىقتى ءمان بەرەسىز؟

– قازاقستاننىڭ مادەني-ازاماتتىق پەي­زاجى ءوزىنىڭ بۇكىل تاريحىندا ۇنەمى ءوز­گەرىپ وتىردى. 1920-1930 جىلداعى قا­زاقستاننىڭ پىكىر جەتەكشىلەرىنىڭ ەڭ الدىمەن ۇلتتىق ماسەلەمەن تىكەلەي بايلانىستى. ۇلت يدەياسىنا ۇلتتىق تامىر مەن تاريح قاجەت. بۇگىنگى قازاقستان ۇلتتىق سايكەستەندىرۋ پروتسەسىندە بارلىق جاعدايدا ءوز جولىن تابۋدا. قازىرگى قازاق ەلىنىڭ مەنى قىزىقتىراتىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەسى – لاتىن الىپبيىنە كوشۋى. بۇل تا­راپتا قازاق جانە تۇرىك تىلدەرىندە بىرنەشە ماقالا جاريالاپ، ءوز پىكىرىمدى ءبىلدىردىم. فيلولوگ مامان كوزقاراسىمەن قاراعاندا، قازىرگى الىپبيدە كەمشىلىكتەر وتە كوپ ەكەن. بولاشاقتاعى قازاق ۇرپاعى ءۇشىن ەڭ دۇرىس لاتىن ءالىپبيى احمەت باي­تۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينس­تيتۋتىنىڭ ۇسىنعان نۇسقاسى. قازاقستان بۇل نۇسقانى قابىل السا، وتە جاقسى بولار ەدى. سەبەبى بۇل نۇسقانى ناعىز ءتىلشى ما­ماندار دايىندادى.

 – تۇركيا مەن قازاقستان ارا­سىن­دا­عى تۋىستىق جانە دوستىق باي­لا­نىستىڭ نىعايۋىنا ءوز تاراپىڭىزدان قانداي ۇلەس قو­سا الاسىز؟

– مەن تاربيەشى بولعاندىقتان، ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم سالاسىندا جۇمىستار ىستەيمىن. تۇركيانىڭ كيرشەحير قا­لاسىنداعى احي ەۆران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇرىك ءتىلى كافەدراسىندا قىزمەت ەتەمىن. تۇركيا مەن قازاقستان مەملەكەتتەرى اراسىنداعى كەلى­سىمشارتقا سايكەس اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەرىكتى وقىتۋشى بولىپ، شىعىس تىلدەرى جانە اۋدارما كافەدراسىندا قازاق جاستارىنا ءدارىس بەرىپ، تۇرىك ءتىلىن ۇيرەتتىم. دارىستەن بولەك، وسى وقۋ ورنىندا ءتىل ۇيرەنۋشىلەر كلۋبىن اش­قانمىن. ءوزىم قىزمەت ەتەتىن ۋني­ۆەر­سيتەت پەن اباي اتىنداعى قازۇپۋ اراسىندا ءماۋلانا وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا كەلىسىمشارت دايارلاپ، تۇركيالىق ستۋدەنتتەر قا­زاق­ستاندا، قازاقستان جاستارى ءتۇر­كيادا ءبىلىم الۋىنا كوپىر بولعان سياقتىمىن. وسى جاڭا وقۋ جىلىندا كيرشەحير احي ەۆران ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى تەك قانا 10 قازاق ستۋدەنتىن وقۋعا قابىلدادى. قازىرگى ساتتە قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا تۇركيا مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاس­تىقتى دامىتقىم كەلىپ ءجۇر. ايتقانداي، الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ سيرەك قولجازبالار مەن كىتاپتار بولىمىندە تۇراقتى جۇمىس ىستەپ، وسمان جانە شا­عاتاي ادەبيەتتەرىنىڭ كاتالوگىن دايارلادىم. ول ەڭبەگىم جاقىن كۇندەرى جەكە كىتاپ بولىپ شىعادى. تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حقتۋ-ءنىڭ ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ كومەگىمەن الماتىدا تۇڭعىش رەت تۇركى تىلدەرىندەگى تاريحي قولجازبالاردى زەرتتەۋدىڭ حالىقارالىق سيمپوزيۋمىن ۇيىمداستىرعانمىن. بۇل سياقتى ءىرىلى-ۇساقتى جۇمىستارىم وتە كوپ بولدى. بۇل جۇمىستارىما اقى العان ەمەسپىن. مەن ونى تەك قازاقستان مەن تۇركيانىڭ دوس­تىعى ءۇشىن، باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ بەرەكەلىك دامۋى ءۇشىن ىستەدىم جانە ىستەي بەرەمىن.

– وسمان مىرزا، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 1 جەل­­توقسان – تۇڭعىش پرەزيدەنت  كۇ­نى. ءسىز قازاق، تۇرىككە ورتاق زيالى ازا­­مات رەتىندە ن.نازارباەۆتىڭ ءتۇر­كى الەمىندەگى ورنى جايلى قانداي ءپى­­كىر­دەسىز؟

– قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبۇتىن ءتۇر­كى حالىقتارىنا تانىمال، اسا سىيلى ازا­­مات. تۇركيالىق ازاماتتاردىڭ ءبارى، سو­­نىڭ ىشىندە مەن دە ول كىسىنى جاقسى كو­رە­مىن. نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنىڭ تاۋەلسىز قا­زاقستان مەملەكەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلە­سى شەكسىز. بۇل تۇلعا جەر بەتىندەگى ءبۇتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ساياسي ليدەرى، ەڭ بەدەلدى ساياساتكەر. باكۋ قالاسىندا ءوت­كەن ەڭ سوڭعى تۇركى حالىقتارىنىڭ كەڭە­سىندە ن.نازارباەۆ مىرزا ءوزىنىڭ قانداي ازامات، قانداي كەمەڭگەر باسشى، كوسەم ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەپ كورسەتتى. ءبىزدىڭ پرەزي­دەن­تىمىز ر.ەردوعان مىرزا دا ۇنەمى نۇرسۇلتان ءابىشۇلىن زور قۇرمەتپەن سىي­لاپ، ءسۇيىس­پەنشىلىك تانىتىپ، بۇكىل تۇرىك ازاماتتارىنا ۇلگى ەتتى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان بەرى تۇركيا مەملەكەتىن باس­قار­عان ءار پرەزيدەنت قازاقستان ەلىن ءجا­نە ەلباسى ن.نازارباەۆتى ەرەكشە ىقى­لاسپەن ءسۇيىپ، قۇرمەت تۇتتى. مەنىڭ كوز­قارا­سىمشا نۇرسۇلتان ءابىشۇلىنىڭ ور­نى مەن بەدەلى قاشاندا بيىكتە، توردە بولا بەرەدى.

– قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك ال­عا­نىنا شيرەك عاسىردان استى. قازاقتا «سىرت كوز – سىنشى» دەگەن ءسوز بار. ءبىز­­دىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىل­دار­دان بەرى قانداي باعىتتا قانداي جۇ­مىس­تار تىندىرا الدى دەپ ويلايسىز؟

– قاراپايىم ءبىر سويلەممەن ايتاتىن بول­سام، 1991 جىلدان كەيىن تاۋەلسىزدىگىن الىپ، جەكە رەسپۋبليكا بولعان ورتالىق ازيا­داعى مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە الەۋەتى جوعارىسى جانە قارقىندى دامىپ، ەكونوميكاسى نىعايعان قازاقستان ەلى. بۇل جەر­دە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلەسى دە، ەڭ­بەگى دە زور. ن.نازارباەۆ قىسقا عانا مەرزىمنىڭ ىشىندە حالىقارالىق قاتى­ناستاردا ەكونوميكا مەن ساياساتتاعى تاماشا جەتىستىكتەرى بار جاس نۇر-سۇلتان قالاسىن «بەيبىتشىلىك استاناسىنا» اينالدىردى. شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا قازاقستاندى قۋاتتى، دامىعان مەملەكەت رەتىندە تانىتتى. حالىقارالىق ساياسي ارەناداعى قازاقستاننىڭ بەدەلى ارتتى. قىسقاشا ايتقاندا، نۇرسۇلتان اقساقال تاريحتا ءوز ورنىن العان دانا كوشباسشى رەتىندە قۇرمەتكە لايىقتى دەپ بىلەمىن. ونىڭ قىزمەتىن جوعارى باعالايمىن.

تۇركيا تاۋەلسىز قازاقستاندى تانى­عان العاشقى ەل بولعان. تاۋەلسىزدىك ال­عان­نان بەرى قازاقستان ۇلكەن، كەرەمەت قا­شىق­تىقتاردى ءجۇرىپ ءوتتى جانە ازيانىڭ شىنىمەن دە جارىق جۇلدىزىنا اينالدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بىرىنشىدەن، ءوزىنىڭ ۇلتتىق تۇتاس­تىعىن قامتاماسىز ەتىپ جانە مەملەكەتتىك تەرريتورياسىن بەكىتتى. دە­موگ­را­فيا­لىق ءوسۋىن ارتتىردى، حالىقتى شو­عىر­لاندىردى. ەكىنشىدەن، ەكونومي­كالىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتتى، دامىدى. مۇنىڭ ءبارى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ارقاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەر دەر ەدىم.

– قازاق ەلى ءۇشىن جەلتوقسان ايى قا­­سيەتتى، قاستەرلى ەكەنىن بىلەسىز.
1 جەل­­­توقسان – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى، 16 جەلتوقسان – تاۋەلسىزدىك كۇنى بول­­­سا، 1917 جىلعى 5-13 جەلتوقسان كۇن­­­دەرىندە الاش اۆتونوميالىق رەس­پۋب­­ليكاسى قۇرىلعان بولاتىن. تۇرىك عالىمى رەتىندە الاش قاي­رات­­كەر­لەرى، الاش ۇكىمەتى مەن قوزعالى­سىن قالاي باعالايسىز؟

– جەلتوقسان ايىنىڭ قازاق ەلى ءۇشىن قاسيەتتى، قادىرلى ەكەنىن بىلەمىن. ءاليحان بوكەيحان جانە الاش پارتياسى تۋرالى بىرقاتار ماقالا جاز­دىم. سول ماقالا جازۋ ىزدەنىسىمەن جۇرگەندە الاش زيالى­لارى­نىڭ قانداي كەرەمەت ادام بول­عاندارىن ءبىلىپ الدىم.  الاششىل­داردىڭ ورنى ءبو­لەك، ءجونى باسقا ەكەن. ولار قازىرگى قازاق­ستان حالقىنىڭ جايلى ءومىرى ءۇشىن ازاپ شەككەندەر. باسا ايتار جايت، بۇگىنگى ءتۇر­كيا­نىڭ پايدالانىپ وتىرعان باي­راعى الاشتىڭ تۋى ەكەنىن ماقتانىش­پەن ايتا الامىز.

– قازاق ەلىنە دەگەن مەرەكەلىك قۇت­تىقتاۋىڭىز.

– بىرىنشىدەن، بارلىق قازاقستان جۇر­تىن تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىمەن قۇت­تىق­تايمىن! بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى، جارىق جۇل­دىزى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوپ جاساسىن. ول كىسىگە زور دەنساۋلىق تىلەي وتى­رىپ، ويى مەن بويى، ءومىرى مەن ەڭبەگى بارىمىزگە جۇعىستى بولسىن دەپ تىلەيمىن. ەكىن­شىدەن، ەڭ ۇلىق مەرەكە – تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن دە قۇتتىقتايمىن! قازاقستان مەم­لەكەتىنىڭ جەتىستىگى كوپ، ازاتتىعى بەرە­كەلى بولسىن! العا، قازاقستان! العا، باۋىر­­­لاس ەل، اتاجۇرتىم!

 

اڭگىمەلەسكەن

ەلدوس نۇسىپۇلى

 

سوڭعى جاڭالىقتار