14 قاراشا, 10:35 384 0 قوعام اسەل انۋاربەك

وڭاي بەرىلەتىن ونلاين نەسيە

«ءبىر باسىمدا ءبىر جارىم ميلليون تەڭگە قارىزىم بار». تۇنگى ۋا­قىتتا تەلەفونىنا كەلگەن وسى ءبىر حابارلاما ونىڭ ەسىن شى­عارىپ­تى. ءبىر تانىسىم ءىنىسىنىڭ باسىنا تۇسكەن جاعدايدى بايانداپ بەرگەندە ونلاين نەسيەنىڭ تالايدى ءتۇڭىلدىرىپ جۇرگەنىنە كەزەكتى رەت كوز جەت­كىز­دىم. ينتەرنەت ارقىلى وپ-وڭاي راسىمدەلەتىن بۇل قارىزدى كوپ­شىلىك «باتپان قۇيرىق» كورەتىنى راس. بىراق ونىڭ سوڭى ورعا جىقپاي قوي­مايتىنى تاعى راس.

ونلاين نەسيە، ميك­رو­نەسيە ءراسىم­دەي­تىن شا­عىن ۇيىمدار تۋرالى بۇ­عان دەيىن تا­لاي رەت ايتىلىپ، تالاي رەت جازىلعانى بىزگە دە، وقىرمان قاۋىم­عا دا بەلگىلى. ءبى­راق «ايتپاسا ءسوز­دىڭ اتاسى ولەدى» دە­گەنگە يەك ار­تاتىن قازاق ەمەسپىز بە؟! ونسىز دا كۇ­نىن ازەر كورىپ جۇرگەن كوپ قازاقتىڭ با­­سىنا قارا بۇلتتاي ۇيىرىلگەن نەسيە قا­رى­زى كۇن ساناپ ءوسىپ بارا جاتقانىن جا­سىرىپ-جابا الماسپىز. ءتىپتى، ءبىر نەسيەسىن ەكىن­شى بانكتەن قارىز الىپ جاۋىپ ءجۇر­گەندەر قانشاما؟! ەكو­نوميستەر ەلدىڭ ەڭ باستى قاتەلىگى وسى ەكە­نىن ايتقانىمەن، ولاردا وزگە امال جوق. ونىڭ ۇستىنە، العان قا­رىزىن ۇتىمدى پايدالانۋعا ءبارىنىڭ ءبىر­دەي قارجىلىق ساۋاتى جەتە بەرمەيدى.

«ونلاين نەسيەدەن وپىق جەدىم»

جۇرتتىڭ ونلاين نەسيەگە ءۇيىر بولۋىنىڭ باستى سەبەبى – ەش­قانداي قۇجاتتى تالاپ ەتپەيتىندىگى. ءيا، ين­تەرنەت ارقىلى ونلاين قارىز الۋ ءۇشىن جە­كە باسىڭىزدى كۋالاندىراتىن قۇ­جا­تىڭىزدىڭ دەرەكتەرىن ەنگىزسەڭىز بولعانى. ال اقشادان قىسىلىپ تۇرعان ادام ءۇشىن بۇل وتە ۇتىمدى. ءتىپتى، مۇنداي نەسيە بەرەتىن ۇيىمدار جۇمىسسىزداردىڭ دا بەتىن قايتارمايدى. جۇمىسىڭ، تابىسىڭ تۋرالى انىقتاما تالاپ ەتپەيتىن «جىل­دام اقشا بەرۋشىلەر»، اسىرەسە جاستاردى ەلىك­­تىرىپ وتىر. ونلاين نەسيەنىڭ ورعا جى­­عارىن بولجاماعان جاستاردىڭ ءبىرى – ءماۋ­­لەن (ەسىمى وزگەرتىلدى). اۋەلدە قارجى­دان قىسىلعان ماۋلەن جالاقىعا دەيىن ون­لاين قارىز الۋعا بەكىنگەن. بىراق ول ءبىر ايدان كەيىن قارىزىن قايتارۋ ءۇشىن ودان ءارى «بىلىققا» باتارىنان كۇدىكتەنبەگەن دە. جالاقى العان كۇنى قارىزىمنان قۇتىلا قويامىن دەپ ويلاعان ازامات جاعدايدىڭ بۇلاي اياقتالارىن بىلگەنىمدە، ونلاين نەسيەگە جولاماس ەدىم دەيدى. «ءوزىم بار-جوعى 40 مىڭ تەڭگە جالاقى الامىن. تىعىز ۋاقىت ارالىعىندا قارجى قاجەت بول­عاندىقتان، ونلاين نەسيەگە جۇگىن­گەن­نەن وزگە امالىم بولمادى. ويتكەنى بانك­كە بارىپ، قۇجات تاپسىرىپ جۇرۋگە ۋاقىت تاپ­شى ەدى. ونىڭ ۇستىنە بانكتىڭ مەنىڭ جا­لاقىما نەسيە شىعارا قويۋى دا ەكىتا­لاي. سونىمەن نە كەرەك، ينتەرنەت ارقىلى تەز ارادا ونلاين قارىز راسىمدەدىم دە، ەش كە­دەرگىسىز 35 مىڭ تەڭگەنى قولىما الدىم. ول كەزدە اقشا تاپقانىما قۋاندىم دا، ارتى قالاي بولاتىنى تۋرالى ويلامادىم. جالاقى العان كۇنى قارىزىمنان قۇتىلا قويار­مىن دەپ ويلادىم»، – دەيدى ونلاين نەسيە الىپ وپىق جەگەن ماۋلەن.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ايتۋىنشا، ول ونلاين نەسيە بەرۋشىلەردىڭ پايىزى تىم جوعارى ەكەنىن بىلمەگەن. قارىزىن ءدال ۋاقىتىندا قايتارا الماعان ازامات پايىزدىق ۇلەستى كورگەندە توبەسىنەن جاي تۇسكەندەي بول­عان. ءسويتىپ، ءبىر ايدان كەيىن قارىزىن قاي­­­­­تارۋ­عا شاماسى كەلمەگەن ماۋلەن امال­سىز­دان ەكىنشى ءبىر جىلدام نەسيە ءراسىم­دەۋ­شىنىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن. «وسىلاي تىزبەك جالعاسىپ كەتە بەردى. 40 مىڭ تەڭگە جالا­قىم ەش نارسەگە جەتپەگەسىن، بىرىنەن الىپ، ەكىنشىسىنە تولەپ جۇرە بەردىم. سوڭىندا قارىزعا بەلشەدەن باتتىم. ەكى-ءۇش اي ءىشىن­دە 10-نان استام ميكروكرەديت ۇيى­مى­نا بەرەشەك بولىپ، جالپى قارى­زىم 1,5 ميل­ليون تەڭگەدەن اسىپ ءتۇستى» دەپ جاع­دايىن ءتۇسىندىردى كەيىپكەرىمىز.

ەڭ قىزىعى، ابدەن قارىزعا باتقان 23 جاسار جىگىتتىڭ بەتىن قايتارعان ۇيىم بولم­اپتى. ءبارى دە سۇراعان سوماسىن ەش قيىن­دىقسىز بەرىپ وتىرعان. وسىلايشا، ماۋلەن ونلاين نەسيە الۋدىڭ «مامانىنا» اي­نا­لىپ شىعا كەلەدى. ءتىپتى، بۇل «بىلىق­قا» دوستارىن دا باتىرىپ ۇلگەرىپتى. سوڭ­عى ساتتە بۇكىل قارىزىن قاعازعا ءتۇسىرىپ، ەسەبىنە جەتكىسى كەلگەندە ماۋلەن بۇل قا­رىز­دان ءبىر ءوزى قۇتىلا الماسىن انىق ءتۇ­سىنەدى. «نە ىستەرىمدى بىلمەي كەتتىم. دوس­تارىم­نىڭ اتىنان راسىمدەلگەن نەسيەلەر دە بار. ءبارى ءبىر-ءبىرىن جابۋ ءۇشىن الىنعان قا­رىز بولعاندىقتان، وتەۋ مەرزىمدەرى دە ءبىر ۋاقىتتا. ەڭ قيىنى دا سول بولدى. تى­عىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن تابا المادىم. ءوزىم­دى ىشتەي جەگەنىممەن، ارتقا قاراي جول جوق. بولار ءىس بولدى، بوياۋى ءسىڭدى. جاعدايىمدى ەشكىمگە تۇسىندىرمەدىم. اقىماق بولىپ كورىنگىم كەلمەدى، شى­نىمدى ايتسام»، – دەيدى ماۋلەن. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ونلاين نەسيە الىپ، وڭباي ۇتىلعانداردىڭ ءبىرى عانا. ەلىمىزدە مۇنداي جاندار وتە كوپ. ولاردىڭ ءبىرازى ونلاين نەسيەنىڭ قىر-سىرىن تولىق بىلمەيدى. ال جاستاردىڭ كوبى ءۇشىن مۇنداي نەسيە بەرۋشىلەر ينتەرنەتتەگى «قۇتقارۋشىلار» ىسپەتتەس.

ايى وڭىنان تۋعان الاياقتار

ونلاين نەسيە راسىمدەۋشى ۇيىم­داردىڭ ەشبىر قۇجات تالاپ ەت­پەيتىندىگى الاياقتارعا قولايلى بولىپ تۇر. مۇنداي ۇيىمداردىڭ كوپشىلىگى قارىز الۋشىدان جەكە كۋالىك قانا تالاپ ەتەدى. وسىنى ۇتىمدى پايدالانعان الاياق­تار تالاي جۇرتتى سان سوقتىرىپ ءجۇر. مىسالى، وتكەن اپتادا الماتىدا قۇقىق قورعاۋشىلار ونلاين نەسيەمەن اينالىس­قان الاياقتى قولعا تۇسىرگەنىن حابارلادى. 32 جاستاعى ايەل 269 ادامنىڭ اتىنان ونلاين نەسيە راسىمدەپ ۇلگەرگەن. الاياق­تىڭ قۇرىعىنا تۇسكەندەردىڭ ءبارى – با­زارداعى ساۋداگەرلەر. كۇدىكتى قالا بازار­لارىنان تاۋار ساتىپ الۋ ارقىلى سا­تۋشىلاردىڭ سەنىمىنە كىرگەن. تاۋارعا تولەيتىن قولما-قول اقشاسى بولماعان­دىق­تان، بانك كارتاسى ارقىلى تولەۋگە كەلىسكەن. ءسويتىپ، ساتۋشىلاردىڭ بانك كارتالارى مەن جەكە كۋالىكتەرى تۋرالى مالىمەتتەرگە قول جەتكىزگەن. ودان كەيىن الاياق قاجەتتى مالىمەتتەردى ەنگىزۋ ارقىلى ونلاين نەسيە ۇيىمدارىنان الگى ساتۋ­شىلاردىڭ اتىنان قارىز العان. ءتىپتى، ساۋداگەرلەر ءوزىن تانىپ قويماس ءۇشىن بازارعا ءار كەلگەن سايىن كەلبەتىن وزگەرتىپ، شاشىن ءتۇرلى تۇسكە بوياپ العان. قازىر كۇ­دىكتى ۇستالىپ، تەرگەلىپ جاتىر. الماتى قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتى رەسمي وكىلىنىڭ ايتۋىنشا، كۇدىكتى وسىعان دەيىن دە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىل­عان ەكەن.

وسى وقيعانىڭ ىزىنشە تارازدا ين­تەرنەت ارقىلى الاياقتىق جاساعان 28 جاس­تاعى تۇرعىن ۇستالدى. ول ونلاين نەسيە ءرا­سىمدەۋ ارقىلى جۇرتتىڭ 500 مىڭ تەڭ­گەدەن استام قاراجاتىن قولدى قىلعان. الاياق­تىڭ بۇل ارەكەتىنەن 10 ادامنىڭ جاپا شەككەنى بەلگىلى بولدى. ۋاقىتشا ۇستاۋ اباقتىسىنا قامالعان كۇدىكتى بار كىناسىن مويىنداپ وتىر. قازىر وسى ءىس بويىن­شا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇرۋدە. ايتا كەتەيىك، جىل باسىنان بەرى جامبىل وب­لىسىندا وسىعان ۇقساس 70-تەن استام دەرەك تىركەلىپتى.

ال وتكەن ايدا كوكشەتاۋ قالاسىندا وسىنداي ءبىر الاياق قولعا تۇسكەن بولاتىن. كوكشەتاۋلىق الاياق 30 جاستاعى ازاماتتى الداپ سوعىپتى. كوكشەتاۋ قالالىق پو­ليتسيا بولىمىنە حابارلاسقان جەرگىلىكتى تۇرعىن ءوزىنىڭ اتىنا ونلاين نەسيە ءرا­سىم­دەلگەنىن نەسيە بەرۋشى ۇيىمنان حا­بار­لاسقان كەزدە ءبىر-اق بىلگەن. ال پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جەدەل ىزدەستىرۋ شاراسى كەزىندە الاياقتىعى ءۇشىن بۇرىن سوتتى بولعان كۇدىكتىنى ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە ۇستادى. ول زارداپ شەگۋشىنىڭ ارىپتەسى ارقىلى نەسيە كارتا تۋرالى ءمالى­مەت­تەردى ءبىلىپ، ۇيالى تەلەفوننىڭ كومەگىمەن ونلاين نەسيە راسىمدەگەن.

ءدال وسىنداي وقيعالاردىڭ ءبىرى جىل باسىندا قوستاناي وبلىسىندا تىركەلدى. ينتەرنەتتەگى الاياقتار قوستاناي وبلىسى تۇرعىنىنىڭ اتىنان ونلاين قارىزعا ءوتىنىش بەرگەن. ايەل بۇدان نەسيەنى كەشىك­تىرۋ تۋرالى حابارلاما العاندا عانا حا­باردار بولىپتى. قوستاناي وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىز­مەتىنىڭ حابارلاۋىنشا، ارالاس تاۋار­لاردى ساتۋعا ارنالعان جاڭا تەحنولوگيا­لار، ءارتۇرلى ۆەب-سايتتاردىڭ پايدا بولۋى ونلاين نەسيە الۋعا ارنالعان ءتۇرلى ءتا­سىلدەر سىزبالارىن جاساۋعا مۇمكىندىك بە­رەدى. تيىسىنشە، بۇل – الاياقتار ءۇشىن وڭاي ولجاعا كەنەلۋدىڭ ءبىر جولى.

ىزگىلىك پەن قازاقىلىقتىڭ ورتاسى سانالاتىن وڭتۇستىك وڭىردە دە الاياق­تاردان اياق الىپ ءجۇرۋ مۇمكىن بولماي بارادى. ءما­سەلەن، قىر­كۇيەك ايىندا ارىس اۋدان­دىق ىشكى ءىس­تەر بولىمىنە جەرگىلىكتى تۇر­عىن­داردىڭ ءبىرى كەلىپ، بانك كار­تا­سىن­داعى قوماقتى سوماسىنىڭ جىم­قى­رىلعاندىعى جايلى ارىزدانعان. بەلگىلى بولعانداي، كۇدىكتى ايەلدىڭ تولەنبەگەن نەسيەسى بول­عاندىقتان، بانك كارتا­سىنداعى اقشاسىن پايدالانا الماعان. سوندىقتان اقشا تابۋدىڭ وڭاي جولىن ىزدەپ، ارام وي تۋىن­داپ، ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كورشى ايەلدى پايدالانعان. ياعني، كۇدىكتى جابىرلەنۋشى كورشىسىنە بارىپ، بانك كارتاسىنا تانى­سىنا ايتىپ اقشا سالدىرىپ، سوسىن شى­عارىپ الامىن دەپ وتىنگەن. وسىلايشا، جالعان سىلتاۋمەن جابىرلەنۋشىنىڭ قۇپيا كودىن، دەرەكتەرىن ءبىلىپ الىپ، 3 بانكتەن 300 مىڭنان استام تەڭگەگە ونلاين نەسيە ءرا­سىمدەگەن.  سونداي-اق جابىرلەنۋشى ايەل­دىڭ شوتىنا كەلىپ تۇرعان جۇكتىلىك كەزىندە بەرىلەتىن ءبىر­رەتتىك جاردەماقىسى، ياعني 400 مىڭنان استام اقشاسىن ۇيالى تەلەفون ارقىلى باسقارىپ، ءوز پايداسىنا جارات­قان. جالپى، كۇدىكتى ايەل ءوزىنىڭ كورشىسىنە 700 مىڭنان استام تەڭگەگە شىعىن كەلتىر­گەن.

مىنە، مۇنىڭ ءبارى بۇگىنگى قوعامدا الاياق­تارعا قۇربان بولۋدىڭ وپ-وڭاي ەكەن­دىگىن دالەلدەيدى. وكىنىشتىسى، سول ارامزالاردىڭ ءبارىن بىردەي قولعا ءتۇسىرۋ ءمۇم­كىن بولماي تۇر. ال الدانعان اڭقاۋ جۇرت وسىنداي اككى الاياقتاردىڭ كەسىرىنەن ون­لاين نەسيە قارىزىن تولەپ، جازىقسىز شى­عىنعا باتىپ ءجۇر.

زاڭدى ءبىلۋ ماڭىزدى

ينتەرنەتتە جارناماسى جەر جارىپ تۇرعان ونلاين نەسيە بەرۋشى ۇيىمداردىڭ ءبارى بىردەي زاڭدى جۇمىس ىستەي مە؟ بۇل اسا ماڭىزدى ساۋال بولعانىمەن، ناقتى شەشىمى تابىلا قوي­ماعان ماسەلە. كەيبىر دەرەككوزدەرگە سەن­سەك، مۇنداي ۇيىمداردىڭ باسىم كوپ­شى­لىگىنىڭ جۇمىسى زاڭسىز. رۇقساتى بولماي، قىزمەتى زاڭمەن رەتتەلمەگەن ونلاين نەسيە سەرۆيسى قارىز الۋشىنىڭ موينىنا ۇلكەن پايىزدى، ايىپپۇلدى جانە قو­سىم­شا قىزمەت اقىسىن ەسەلەپ قوسادى. نە­گىزىنەن، ەلىمىزدە تەك ارنايى رۇقساتى بار بانكتەر مەن ميكروقارجىلىق ۇيىم­دار عانا نەسيە بەرۋگە قۇقىلى. ال وزگەلەردىڭ جۇمىسى زاڭسىز بولىپ ەسەپتەلەدى. ۇلتتىق بانك وتكەن جىلى اقشانى ينتەرنەت ار­قى­لى وڭدى-سولدى تاراتاتىن فيرمالارعا جىلدىق پايىزدىق مولشەرلەمە 100 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس دەگەن نورما بەكىتكەن. الايدا ەرەجەنى ەلەپ-ەسكەرىپ جاتقان ەشكىم جوق. ونى بۇگىنگى كۇنى 700-1000 پايىزعا دەيىن ۇستەمەاقىمەن نەسيە تولەپ جۇرگەن جاندار دالەلدەيدى. ستا­تيستيكالىق دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، ەلىمىزدە سوڭعى بەس جىل ىشىندە 200 ملرد تەڭگەنىڭ ونلاين نەسيەسى بەرىلگەن. جان باسىنا شاققاندا 3-4 قارىزدان كەلەدى. ال ونلاين نەسيە كومەگىنە جۇگىنەتىندەردىڭ 55 پايىزى – جوعارى ءبىلىمدى جانە وتباسىن قۇر­ماعان ازاماتتار.

ساراپشى مامانداردىڭ پىكىرىنە سەن­سەك، ونلاين نەسيەنىڭ زاردابىن تارتقان ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قۇلىقتى ەمەس ءتارىزدى. ويتكەنى ونلاين نەسيە الىپ، ورعا جىعىلعانداردىڭ كوپشىلىگى ءوز قۇقىعىن قورعاعاننان گورى تاعى دا قارىزدانىپ-قاۋعالانىپ سول نەسيەنى وتەگەندى قۇپ كورەدى. ەگەر كەز كەلگەن ادام ونلاين نەسيە الىپ، ۇستەمەاقىسىنىڭ تىم جوعارى ەكە­نىن بىلسە، زاڭ جۇزىندە ءوز قۇقىعىن قورعاي الادى. ازاماتتىق كودەكستىڭ 159-بابىنا سايكەس، ارنايى رۇقساتى جوق ونلاين سەرۆيستىڭ كەلىسىمشارتى، ياعني ۇستەمەاقى جانە وزگە دە تولەمدەر زاڭسىز بولىپ تانىلادى. ونلاين نەسيە العان كەز كەلگەن ادام كەلىسىمشارت بولىكتەرىن زاڭسىز دەپ تانۋ تۋرالى سوتقا جۇگىنسە، تەك نەگىزگى بورىشىن عانا قايتارۋعا قۇقىلى. الايدا مۇنى ونلاين قارىز العانداردىڭ كوبى ەسكەرە بەرمەيدى. ەسكەرگەننەن بۇرىن، ءبىزدىڭ ەلدە ءوز قۇقىعىن تولىق بىلەتىندەر از. ال الگىندەي ميكروقارجى ۇيىمدارى­نىڭ ۋىسىنان قۇتىلۋ ءۇشىن ءوز قۇقىعىڭ مەن مىندەتىڭدى ءبىلۋ اسا ماڭىزدى. ول ءۇشىن ازاماتتىق كودەكستى، كوللەكتورلىق قىز­مەت تۋرالى زاڭدى مۇقيات وقىپ شىعۋ قا­جەت. ايتپەسە، ءالى تالاي قازاق ونلاين نە­سيەدەن وپىق جەيتىنى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار