14 قاراشا, 10:03 505 0 ەكولوگيا انار لەپەسوۆا

كيىك قىرىلعان كۇز

كيىك – تۇمسا تابيعاتتىڭ ەرەك جا­را­تىلىسى. جاۋدىركوز جانۋار الەمنىڭ ءۇش-اق بۇرىشىندا تابيعي جول­مەن ءوسىپ-ونەدى ەكەن. كيەلى اڭعا تال بەسىك بولعان سول ساناۋلى مە­كەننىڭ ءبىرى – قازاق توپىراعى. ءوت­كەن عاسىردىڭ ورتاسىندا دالا­مىز­داعى كيىكتىڭ سانى 2 ميلليوننان اسىپ جىعىل­عان. ماماندار­دىڭ ەسەبىنشە، بۇگىندە ەلىمىزدە نە­بارى 334 مىڭعا جۋىق كيىك تۇياعى قال­عان كورىنەدى. بەيرەسمي دەرەكتەر ءتىپتى 200 مىڭعا جەتۋى نەعايبىل دە­گەن­دى مەڭزەيدى. وزەكتى ورتەيتىنى – دالا جانۋا­رىنىڭ ون ەسە ازايۋىنا تا­بي­عاتتان گورى ادامنىڭ  قوس­قان «ۇلەسى» كوبىرەك.

2020 جىلعا دەيىن قازاقستان اۋماعىندا كيىكتى عىلىمي نەگىزدەن ءبو­لەك ماقساتتا پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان. بىراق بۇل تىيىم براكونەرلەردى توقتاتار ەمەس. ماسەلەن، بىلتىر ءبىر عانا باتىس قازاقستان وبلى­سىن­دا براكونەرلەردەن كيىكتىڭ 616 دەنەسى مەن 955 ءمۇيىزى، 25 مىلتىق،
1 025 وق، 18 پىشاق پەن 19 ارا ءتار­كى­لەن­دى. وعان 14 كولىك، 3 موتورلى قار شاڭعىسى مەن كۆادروتسيكلدى قوسىڭىز. باس پرو­كۋراتۋرانىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا، 2017-2018 جىلدارى ەلىمىز­دە برا­كو­نەر­لەر شامامەن 3 مىڭداي كيىكتى قىر­عان.

بيىل دا دالا كيەسىنە مىلتىق كە­زەن­گەندەر ازايمادى. ناۋرىزدا اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستارىندا مۇيىزدەرى كەسىلگەن جۇزدەن استام ءولى كيىك تابىلسا، ماۋسىمدا اقتوبەنىڭ شال­قار اۋدانىنىڭ ءتورت تۇرعىنىنان ءۇش كيىكتىڭ ەتى مەن 6 دانا ءمۇيىز ءتار­كى­لەندى. كيىككە قىرعيداي تيگەن تاعى ءبىر براكونەرلەر تامىز ايىندا قوستاناي وب­لىسى ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ اقجول اۋى­لى ماڭىندا قولعا ءتۇستى. پوليتسيا ءىز­دەرىنە تۇسكەندە كولىكتەرىنە وڭگەرىپ العان ەكى كيىكتى لاقتىرا قاشقان قاس­كويلەردىڭ ارام پيعىلى ىسكە اسپادى.

كۇز كەلگەلى كيىك قىرعىنى ءتىپتى ۇدە­­دى. وتكەن جەكسەنبى، 10 قاراشادا با­تىس قازاقستان وبلىسىندا براكونەر 348 دانا كيىك مۇيىزىمەن ۇستالدى. تابيعات قورعاۋ پوليتسياسىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى شەكارا قىزمەتىمەن بىرگە شەكارا بەكەتىندە ورال قالاسىنىڭ 1972 جىلى تۋعان تۇرعىنى ايداپ كەلە جاتقان «كرايسلەر» اۆتوكولىگىن توق­تاتىپ تەكسەرگەندە، كولىكتەگى ەكى چەموداننان 348 دانا كيىك ءمۇيىزى تابىلدى. الاي­دا قوس دورباسىن بوكەننىڭ ءمۇيى­زىنە تولتىرعان ورالدىقتىڭ «ولجاسى» وتكەن ايدىڭ سوڭىندا ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىك كوميتەتى قولعا تۇسىرگەن قىلمىس­تىق توپ «تا­بى­سى­­نىڭ» جانىندا تۇك ەمەس. اتىراۋ، اق­توبە، باتىس قازاقستان، ءتۇر­كىستان جانە قىزىلوردا وبلىس­تارى­نىڭ، سون­داي-اق الماتى جانە شىم­كەنت قا­لا­لا­رى­نىڭ اۋماعىندا ۇزاق ۋاقىت بويى كيىك ءمۇيىزىن دايىنداپ، ودان ارى قى­تايعا كونتراباندالىق جول­مەن ساتقان قىل­مىسكەرلەردى ءتىنتۋ بارى­سىندا  1 تون­نا 118 كەلى كيىك ءمۇيى­زى تابىلدى. بۇل كەم دەگەندە 3 مىڭ ءبو­كەننىڭ اتىلعانىن اي­عاقتايدى. ساراپ­شىلاردىڭ ەسەبى بويىن­شا 18 ادامنان تۇراتىن قىل­مىس­تىق توپتىڭ مەم­لەكەتكە كەلتىرگەن زيانى – 5 ملرد 664 ملن تەڭگەگە تەڭ.

قوعامدا ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋدىرعان بۇل وقيعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ دا نازارىنان تىس قالمادى. قاسىم-جومارت توقاەۆ تابيعاتقا ورنى تولماس زالال كەل­تىرگەندەردى قاتاڭ جازالاۋدى تاپ­سىر­­دى.  «براكونەرلەر تابيعات بايلى­عى – كيىكتەردى اۋلاۋدى توقتاتپاي وتىر. الماتى وبلىسىندا ۇقك قىزمەتكەرلەرى 3 مىڭعا جۋىق كيىكتى ولتىرگەن قىلمىس­كەر­لەردى قۇرىقتادى. قاسكويلەر زاڭعا ءساي­كەس قاتاڭ جازاعا تارتىلۋى ءتيىس. قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنداي زاڭ­سىز ارەكەتتەرگە توقتاۋ سالۋى كەرەك»، – دەدى پرەزيدەنت.

زاڭ جەتىلدىرىلدى، جازا قاتاڭداتىلدى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرما-سىنان كەيىن قىلمىستىق كودەكسكە ءبىر­قا­تار وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گىزىلدى. ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نى­سانباەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇدان بىلاي برا­كونەرلەر جاساعان قىلمىسى ءۇشىن 12 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايى­رىلادى. «زاڭسىز اڭشىلىق ءۇشىن قىل­مىستىق شەشىم بەلگىلەرى كەڭەيتىلدى جانە سانكتسيالار ۇلعايدى. ماسەلەن، بۇ­رىن وسى باپ بويىنشا براكونەرلەر اڭ­شىلىقتا جانۋارعا زارداپ كەلتى­رەتىن جارىلعىش قۇرالدار، كەمە مەن قار­دا جۇرەتىن ماشينا قولدانعاندا عا­نا جازالاناتىن ەدى. ەندى وندا اتۋ قۇ­رالى، پنەۆماتيكالىق جانە سۋىق قارۋ، يت­تەر مەن اڭشىلىق قۇستارى ەنگىزىلدى. براكونەرلەر جازاعا تارتىلاتىن قىل­مىس­تىق كودەكستىڭ 339-بابى جەتىلدىرىلدى. بۇرىن 5 جىلعا دەيىن باس بوس­تان­دى­عى­نان ايىرۋ جازاسى بەرىلسە، ەندى بۇل جازا 12 جىلعا سوزىلادى. بۇدان بولەك، شە­تەلدىكتەردى تابيعاتقا كەلتىرگەن زا­لا­لى ءۇشىن 5 جىلعا ەل اۋماعىنان شى­عارۋ قاراستىرىلعان. زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جۇمىستارى ءالى دە ءجۇرىپ جاتىر»، – دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

بۇعان دەيىن زاڭدى بەلدەن باسقان برا­كونەرلەر وڭاي جازامەن قۇتىلىپ كەلدى. كەيبىرىنە سالىنعان ايىپپۇل اڭ اتۋدان تاپقان تابىسىنىڭ وننان ءبىر بولىگىندەي عانا. ماسەلەن، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ دەرەگىنشە، كيىك ءمۇيى­زىنىڭ قازاقستانداعى باعاسى 2 كەلىسى ءۇشىن 200 مىڭنان اسىپ وتىر. ال قىتاي بازارلارىندا 3 500-5 000 دوللار اراسىندا. سوندا 4 ءمۇيىز 1 كەلى بول­سا، ءار ءمۇيىزدىڭ باعاسى قىتاي با­زا­رىن­دا 1 000 دوللار توڭىرەگىندە. ال براكونەرلەرگە كيىكتى اتقانى ءۇشىن نەبارى 300 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ كەلدى. كوك قاعازدىڭ استىندا قالعان قاسكويگە كولدەنەڭ تابىسىنىڭ وننان ءبىر بولىگىن ايىپپۇل­عا جۇمساۋ ءسوز بوپ پا؟ دەمەك، تابيعات قور­عاۋشىلاردىڭ  كيىككە قارۋ كەزەنۋ­شى­لەردىڭ كۇرت كوبەيۋىن زاڭنىڭ سول­قىل­داقتىعىنان كورۋى نەگىزسىز ەمەس.

جىل باسىنان بەرى براكونەرلەردىڭ ىزىنە ءتۇسۋ كەزىندە ءۇش ينسپەكتوردىڭ كوز جۇ­مۋى زاڭناماداعى تابيعات قورعاۋ­شى­لاردىڭ قۇزىرەتىن دە قايتا قاراۋ قا­­­جەتتىگىن كورسەتتى. قاڭتاردا قارا­عان­دى وبلىسىندا قورىقشى ەرلان نۇر­عاليەۆ قاسكويلەر قولىنان قازا تاپسا، شىلدەدە براكونەرلەر «وحوتزووپروم­نىڭ» تاعى ءبىر ينسپەكتورى – 43 جاس­تاعى قانىش نۇرتازينوۆتى مەرت قىل­عان ەدى.  ەكى وقيعادان كەيىن ەس جيىپ ۇلگەرمەي جاتىپ قازاننىڭ سوڭىندا قىزىلوردا­دان تاعى ءبىر ينسپەكتوردىڭ ءولىمى جايلى سۋىت حابار جەتتى. جالاعاش اۋدانى­نىڭ اۋماعىندا براكونەرلەردى قۋ كە­زىندە «وحوتزووپروم» قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ كولىگى اۋدارىلىپ، اۋىر جاراقات العان ينسپەكتورلاردىڭ ءبىرى وقيعا ورنىندا كوز جۇمدى.

وسى وقيعالاردان كەيىن ەلىمىزدە ينس­پەكتورلاردىڭ قۇزىرەتى كەڭەيىپ، ولار­دىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ شارالارى كۇشەيتىلدى. «كەيبىر زاڭ­نا­ما­لىق اكتىلەرىنە اگروونەركاسىپتىك كەشەندى رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قازاقستان زاڭى بويىنشا بۇدان بىلاي تابيعاتتى قورعاۋ ينسپەكتورلارى قۇقىق بۇزۋشىلاردى ۇستاپ، قىل­­مىستى تىركەي الادى. سونداي-اق مەم­­لەكەتتىك ينسپەكتورلاردىڭ قىز­مەت­تىك اۆتوكولىكتەرىنە داۋىس زورايت­قىش قۇرالى مەن ارنايى دابىلدار ورناتىلاتىن بولدى.

2012 جىلدىڭ 24 مامىرىنداعى ۇكىمەتتىڭ №670 قاۋلىسىمەن رەتتەلە­تىن قىزمەتتىك قارۋ مەن ارنايى قۇ­رال­داردى قولدانۋ ءتارتىبىن دە قايتا قاراپ جا­تىرمىز. وندا ينسپەكتور وزىنە وق اتىلعان جاعدايدا عانا قارۋ قولدانۋعا قۇقىلى. زاڭ ارقىلى ورمان كودەكسىنە، «ايرىقشا قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» جانە «جانۋارلار الەمىن قور­عاۋ، پايدالانۋ تۋرالى» زاڭدارعا ۆە­دومس­ت­ۆوعا ۋاكىلەتتى ورگان مەن ونىڭ اۋ­ماق­تىق بولىمشەلەرىن قاداعالاۋ فۋنكتسياسى جونىندە وكىلەتتىك بەرۋ تۋرالى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى، – دەيدى ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ. قا­داعالاۋ فۋنكتسياسىنىڭ بولۋى ينس­پەك­تورلارعا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ زاڭعا قايشى ارەكەتىنە جەدەل جاۋاپ قاتۋعا – توقتاتۋ، قۇجات تەك­سەرۋ، ۇستاۋ، اۋ­لاۋ قۇرالدارىن، قارۋ-جاراقتى تاركى­لەۋ سەكىلدى جەدەل شارا قابىلداۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى. ودان بولەك، تابيعات قور­عاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ ما­ماندارى اۋ­لانعان اڭ-قۇس پەن با­لىق­تى دا تاركى­لەۋگە قۇقىلى.

ينسپەكتور دا ولجاعا ورتاق

زاڭناماعا ەنگىزىلگەن اتالعان ءوز­گەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردان بولەك، ينس­پەكتورلاردى ءوز كاسىبىن ادال ات­قارۋعا ىنتالاندىرۋدىڭ جاڭا ءادىسى ەنگىزىلمەك. سيرەك جانۋارلاردى اتقانى ءۇشىن ۇستالعان براكونەرلەر مەملەكەتكە ايىپپۇل تولەيدى. ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-مينيسترلىگى سول ايىپپۇلدىڭ 30 پايىزىن زاڭسىز اڭشىلىق جاساعان ادامداردى ۇستاۋعا كومەكتەسكەن ينسپەكتورلارعا سىياقى رەتىندە تابىستاۋ ماسەلەسىن قا­راستىرۋدا. مۇنداعى ماقسات – قورىق­شىلاردىڭ ءوز مىندەتتەرىن ۇمىتىپ، اڭ اۋلاۋشىلارمەن سىبايلاسىپ كەتۋىنە جول بەرمەۋ. ويتكەنى ينسپەكتورلاردىڭ ءبارى نۇرعاليەۆ پەن نۇرتازينوۆتاي كا­سىبىنە ادال ەمەس. سوڭعى ۋاقىتتا براكونەرلەردى قولعا تۇسىرگەندەر جايلى عا­نا ەمەس، قاسكويلەردىڭ ءىزىن جاسىرۋعا كومەكتەسكەن قورىقشىلار تۋرالى دا ءجيى ەستيتىن بولدىق. ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-مينيستر­لىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، وتكەن جىل مەن بيىلعى 9 ايدا وسىنداي 10 وقيعا ءتىر­كەلگەن. ماسەلەن، وتكەن اپتادا 154 باس اقبوكەندى قىناشا قىرىپ، ءمۇيىز­دە­رىن نۇر-سۇلتان ارقىلى رەسەيگە جىبەر­مەك بولعان قىلمىستىق توپقا قاتىستى سوت ءىسى اياقتالدى.  اقمولا وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى گۇلنار پينچۋكتىڭ ايتۋىنشا، سەگىز ايعا سوزىلعان تەرگەۋ قورىتىندىسى بويىن­شا ىسكە «وحوتزووپرومنىڭ» ءوڭىر­لىك فيليالىنىڭ قىزىل كىتاپقا ەنگەن جانۋارلاردى قورعاۋعا ءتيىس ەكى قىز­مەتكەردىڭ قاتىسى بارى دالەل­دەنگەن.

بيىل قاڭتاردا اتىراۋ جانە ماڭ­عىستاۋ وبلىستارىندا بالىق ينسپەكتسياسى مەن پوليتسيانىڭ «قامقورلىعى­نىڭ» ارقاسىندا ەمىن-ەركىن قىلمىس جاساپ جۇرگەن توپ ۇستالدى. 2017 جىل­دىڭ جەلتوقسانىندا «وحوتزووپروم» ءوب» رمقك-نىڭ ىرعىز-تورعاي رە­زەر­ۆاتىنىڭ ينسپەكتورى قولعا ءتۇستى. ونىڭ كولىگىنەن كيىكتىڭ 8 ءمۇيىزى، اڭشى مىلتىعى مەن وق-ءدارى تابىلعان. بۇل دە­رەك­تەر تابيعات قورعاۋ ينسپەكتور­لارى­نىڭ اراسىندا دا الا ءجىپتى اتتايتىندار كەزدەسەتىنىن ايعاقتايدى.  دەمەك، براكونەرلىكتىڭ ارتىندا جەڭ ۇشىنا جالعاسقان سىبايلاس جەمقورلىق تۇر. يەن دالانىڭ اڭ-قۇسىن اياۋسىز اتىپ جۇرگەندەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتا دا سىبايلاستارى بولۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز ەل اۋزىندا بەكەر جۇرمەسە كەرەك.

مۇنداي وي تۇيۋگە يتەرمەلەگەن وقيعالاردىڭ ءبىرى 2017 جىلى تۇركىستان وبلىسىندا بولعان ەدى. ارىس اۋداندىق سوتى تابيعات قورعاۋ ينسپەكتورى رۋسلان زاگيروۆتى قىلمىستىق كودەكستىڭ 362-بابى بويىنشا سوتتاپ، ءۇش جىل بويى قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەۋگە تىيىم سالدى. سەبەبى ينسپەكتور قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانعان كورىنەدى. ءىس جۇزىندە تابيعات قورعاۋ ينسپەكتورى سىرداريا وزەنىندە ەلەكتر توعىن پايدالانا وتىرىپ، بالىق اۋلاپ جۇرگەن ەكى ادامدى بايقاپ قالعان. ءسويتىپ ۇرلەمەلى قايىقپەن زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ ىزىنە تۇسەدى، ولار ءوز قايىقتارىمەن مۇنىڭ قايىعىن بىرنەشە رەت سۇزگەن. ينسپەكتور براكونەرلەرگە ەسكەرتۋ ءۇشىن الدىمەن اسپانعا، سودان سوڭ سۋعا وق اتىپتى. ال زاڭ بۇزۋشىلار مۇنىڭ وزىنە قارسى وق اتقان. وقيعا شيەلەنىسىپ كەتكەندىكتەن، ينسپەكتور وزەننىڭ قارسى جاعالاۋىنا ءجۇزىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. كەيىن الگى ەكەۋ «ينسپەكتور ءبىزدى جارالادى» دەپ شاعىم جاساسا كەرەك، اۋرۋحاناعا دا بارعان. جارالانعانى تۋرالى قۇجاتتار دا الىپتى. سوڭىندا تابيعات قورعاۋ ينسپەكتورى ايىپتى بولىپ شىعا كەلگەن.

ەلىمىزدەگى اڭ-قۇس اتۋ ىستەرىنە قاتىستى تەرگەۋدىڭ تۋرالىعى، سوتتىڭ ادىلدىگىنە كۇماندى كوبەيتكەن تاعى ءبىر مىسال. 2012 جىلدىڭ قازان ايىندا «وحوتزووپروم» مەكەمەسىنىڭ الماتى وبلىسىنداعى شارىن ۇلتتىق پاركى ينسپەكتورلارى قاراقۇيرىق اتىپ العان ەكى ازاماتتى ۇستاعان. بۇل وقيعاعا بايلانىستى الماتى وبلىسى ۇيعىر اۋدانى ىشكى ىستەر ءبولىمى ءىس قوزعادى. العاشقى ساراپتاما اڭشىلاردان ءتار­كىلەنگەن ەتتىڭ قاراقۇيرىقتىكى ەكەنىن كور­سەتكەن. بىراق اڭنىڭ قانىنا جاسال­عان «ساراپتاما» بۇل جانۋاردى كادىمگى يت دەپ كورسەتكەن. ءسويتىپ جارتى جىلدان كەيىن ءىس جابىلدى.

ايتپاعىمىز، براكونەرلىكپەن كۇرەستە كەدەرگى كوپ. جازا قاتاڭدا­تىل­دى. الايدا زاڭنىڭ ورىندالۋىن قادا­عا­لايتىن ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى سىن كوتەرمەي تۇرعاندا قۇجاتقا وزگەر­تۋ ەنگىزبەك تۇگىلى، باستان-اياق قايتا جازىپ شىعۋدان دا قايىر جوق-اۋ، ءسىرا...

سوڭعى جاڭالىقتار