7 قاراشا, 11:00 319 0 رۋحانيات Túrkistan Gazeti

حازىرەت سۇلتان

بەلگىلى بيبليوگراف عالىم ۇشكولتاي سۋبحانبەردينانىڭ ۇلكەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە كيريلليتسا ارپىمەن جەكە كىتاپ بولىپ شىققان «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى 16-17 – ساندارىندا ايتۋلى الاش ازاماتى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «حازىرەت سۇلتان» اتتى ماقالاسى جاريالانعان ەكەن. بۇل ماقالادا تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيى مەن كونە قالانىڭ تاريحىنا قاتىستى ءبىرشاما عىلىمي دەرەكتەر ورىن الىپتى. سونداي-اق مۇندا اتالعان ماۆزولەيدىڭ وسى عاسىر باسىنداعى كەيبىر پروبلەمالارى دا ءسوز بولادى. بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن وسى اتالعان ماسەلەلەردىڭ ءالى دە ءمان-ماڭىزى بار دەپ بىلگەندىكتەن ماقالانى سول قالپىندا كوشىرىپ باسۋدى ءجون كوردىك.

 

تىنىشبەك دايراباي،

«تۇركىستان»،

№ 34-35. 31 تامىز. 2000.

 

 قاي جەردىڭ قازاعى بولسا دا حازىرەت سۇلتاندى ەستۋىمەن بىلەدى. «حا­زىرەت سۇلتانعا بارامىز... پالەنشە حازىرەت سۇلتانعا كەتىپتى...» دەگەن ءسوزدى قازاق اراسىندا كوپ ەسىتۋگە بولادى. حا­زىرەت سۇل­تانعا بارعىش – تاقۋالار، سوفىلار. حا­زىرەت سۇلتانعا بارىپ-قايتقاندار قاجىعا بارىپ قايتقانداردان از-اق كەم بولادى. ولار باستارىنا سالدە وراپ قايتىپ، جۇرت مەككەدەن كەلگەندەي قولدارىن الىپ، قۇرمەت ەتەدى. قازاق وسىلاي قۇرمەتتەسە دە، حازىرەت سۇلتاننىڭ ءبىر جەردە بار ەكەنىن ەستىسە دە، كوبى ول حاقىندا انىق ەشنارسە بىلمەيدى. وسى مايدىڭ (مامىر – رەد.) بىرىندە تاشكەنت­كە بارا جاتىپ، ءتۇر­كىس­تانعا ءتۇسىپ، حازىرەت سۇلتاندى مەن دە زيا­رات ەتتىم. حازىرەت سۇلتان تۇركىستاندا بولعان­دىقتان، اۋەلى تۇركىستان شاھارى جايىنان ءبىراز جازۋ ءتيىس كورىندى.

XV عاسىردىڭ اياعىنا شەيىن تۇركىس­تان­نىڭ اتى «ياسى» ەكەن. كىشكەنە عانا ياسى دەگەن قىشلاق XII عاسىردا، سول جەرگە قوجا احمەت ياساۋي حازىرەت سۇلتان كەلگەن سوڭ، داڭقى شىعىپ كەتىپتى. 1166 جىلى قوجا احمەت ياساۋي وپات بولىپ، ونان كەيىن ونىڭ بەيىتىن تۇرىك تۇقىمى، اسىرەسە، قازاق حالقى ءار ۋاقىت زيارات ەتەتىن بولىپتى. زياراتقا ءار جەردەن حالىق كوپ كەلەتىن بولعان سوڭ ول جەردە ساۋدا اشىلىپ، كىشكەنە قىشلاق بىرتە-بىرتە زورايىپ شاھارعا اينالادى.

قوجا احمەت ياساۋي حازىرەتى حاقىندا سويلەگەن ءھام حالىققا تاراعان نەشە ءتۇرلى كەرەمەتتەر جالعىز قارا حالىق پەن ساۋداگەرلەردى عانا ەمەس، زامانىنداعى قاھارمانداردى دا وزىنە تارتقان. مىسالى، 1397 جىلى كۇزدى كۇنى اتاقتى ءامىر-تەمىر ياسىعا كەلىپ، اۋليەنىڭ باسىنا زور مەشىت سالدىرىپ، بەلگى ورناتۋعا جارلىق قىلعان. وسى كۇنگى مەشىت – بەلگى سول. ءامىر-تەمىر ناسىلىنەن ەڭ سوڭعى حان ماحمۇد 1495 جىلى تۇركىستان شاھارىن ماحمۇد شايبانيعا بەرىپ، ءوزىنىڭ ۇلكەن اعاسى احمەد سۇلتان قويعان ماحمۇد تارقاندى تۇتقىن قىلىپتى.

1582 جىلى تۇركىستانداعى بۇحارانىڭ حانى عابدۋللا كەلىپ، حالىق وعان با­عىن­عاندىعىن بىلدىرگەن. سونان بىلاي قاراي تۇركىستاندى بيلەۋشىلەر عابدۋللا حاننىڭ ءامىرى بويىنشا سايلانىپ ءھام وزگەرىلىپ تۇرعان.

XVII عاسىردان باستاپ تۇركىستاندى قازاق بيلەپ، تۇركىستان شاھارى قازاق حاندارىنىڭ استاناسى بولعان. تۇركىس­تان­دى قازاقتان ەڭ اۋەلى بيلەگەن ەسىم حان. ۆەليامينوۆتىڭ كىتابىندا جازىلعان: «ەسىم حان – سىعاي حاننىڭ بالاسى». مون­عول ءھام تۇرىك تاريحىن جازعان اتاقتى ابىلعازى (ابۋالعازى) حيۋاعا حان بولىپ تۇرعان اعاسى سفانديار حاننان كەتىپ، 1625 جىلى تۇركىستانداعى ەسىم حانعا بارعان. ابىلعازى جازادى: «مەن تۇركىس­تان­داعى قازاققا كەتىپ، ەسىم حاندا ءۇش اي قوناق بولدىم. ول كەزدە تاشكەنتتى بيلەپ تۇرعان تۇرسىن حان ەدى. تۇركىستانعا و دا كەلدى. ەسىم حان تۇرسىن حانعا امانداسۋعا جالعىز ءوزى بارىپ، مەنى ۇيدە تاستاپ كەتتى. قايتىپ كەلىپ مەنى ەرتىپ، تۇرسىن حانمەن تانىستىرىپ وتىرىپ: «مىناۋ ابىلعازى – بەلگىلى جادىگەر حاننىڭ تۇقىمى. بۇل كۇنگە شەيىن بۇلاردان بىزگە قوناققا ەشكىم كەلگەن جوق ەدى، بىزدەن ولارعا بارعان­دار كوپ بولدى، ابىلعازىنى ءسىز الماسسىز با؟» – دەدى. سونان كەيىن مەن تۇرسىن حان­نىڭ قولىندا تۇراتىن بولدىم. ەكى جىلدان كەيىن ەسىم حان تۇرسىن حاندى ءولتىرىپ، مال-مۇلكىن شاۋىپ الدى. سوندا مەن ەسىم حانعا ايتتىم: «مەن سەن ەكەۋىڭنەن ءبىر پايدا بولا ما دەگەن ۇمىتپەن كەلىپ ەدىم. سەندەردىڭ ءوز ارالارىڭ مۇنداي بولدى. ەندى ماعان بۇحاراداعى يمانقۇل حانعا بارۋعا رۇحسات بەرىڭىز». ەسىم حان: «جارايدى، بار» دەدى. مەن يمانقۇل حانعا كەتتىم.

تۇركىستاندا ەسىم حاننان سوڭ حان بولعان ءوزىنىڭ بالاسى جيھانگەر، ونان سوڭعى باتىر حان، باتىر حاننان سوڭ جيھانگەردىڭ بالاسى تاۋكە حان، ونان كەيىن قايىپ حان، قايىپ­تان سوڭ تاۋكە حاننىڭ بالالارى بولات ءھام سامەكە (سامەكە 1735 جىلى وپات بولعان). بۇلاردان كەيىنگى عابدۋل سامەدحان 1764 جىلى وپات، ەڭ سوڭعى حان ابىلاي – 1781 جىلى وپات بولعان. ابىلايدىڭ بالاسى ءۋالي حاننىڭ تۇركىستانعا ءداۋىرى جۇرە الماعان.

1785 جىلى تۇركىستاندى قازاق حاندارىنان بۇحاراداعى ماڭعىت ناسىلىنەن بولعان ءمىر شاھمۇراد العان. السا دا كوپ بيلەي الماي 1799 جىلى تاشكەنتتە بيلەپ تۇرعان يۋنۋس قوجا العان. يۋنۋس قوجا ولگەن سوڭ تۇركىستان تاعى دا بۇحاراعا قاراپ قالعان.

1819 جىلى جاز كۇنى تۇركىستاندى قوقان حانى ومار الىپ، سونان 1864 جىل 12 يۋلگە شەيىن تۇركىستاندى قوقان بيلەدى. ومار حان اۋليەلەردى زيارات ەتەمىن دەپ شىعىپ، الدىمەن تۇركىستانعا اسكەر جىبەرىپتى. سول كەزدە بۇحارا ۇكىمەتىنىڭ سايلاۋى بويىنشا تۇركىستاندى قازاق تورەسى توقاي تورە بيلەپ تۇر ەكەن. ومار حاننىڭ اسكەرى تاڭ الدىندا ۇيىقتاپ جاتقان كۇزەتشىلەردى شەتىنەن باۋىزداپ، تۇركىستان قور­عانىنىڭ قاقپاسىن اشىپ، سوعىسسىز شاھاردى العان. شاھارعا جاۋ كىرىپ، جۇرت ازان-قازان بولىپ جاتقاندا، توقاي تورە قاتىن-بالاسىمەن ءبىر تەسىكتەن شىعىپ قاشىپ، بۇحاراعا بارعان. مۇنان كەيىن ومار حان قالعان اسكەرىمەن تۇركىستانعا كىرىپ، تۇركىستاندى ماڭايىنداعى قازاقتارمەن وزىنە باعىندىرىپتى. ومار حان تۇركىستاندا بىرنەشە كۇن تۇرىپ، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ مەشىتىندە بولىپ، 70 قوي قۇربان شالىپ، تۇركىستانعا ءھام ماڭايىنداعى حالىققا حاكىم قىلىپ شيحالبتال دەگەن كىسىنى سايلاپ، كوڭىلى ءوسىپ تاشكەنت ارقىلى قوقانعا قايتىپتى. حان قوقان شاھارىنا كىرگەندە كۇمىس تەڭگەدەن شاشۋ شاشىپ، كەلەر كۇنى سارايىنا قوقاننىڭ ۇلكەن موللالارىن جيناپ، ءوزىن ءامىر ءالمۋسيللمين دەپ حالىققا ەسكەرتىپتى. ومار حان ءتاج كيىپ، ءامىر ءالمۋسيللمين دەگەن ءسوزدى ويدىرىپ ءمور جاساتىپ، شىڭعىس حان مەن ءامىر-تەمىرگە ەلىكتەپ ماڭىزدانىپتى. توقاي تورە بۇحاراعا بارىپ، امىردەن بىرنەشە ءجۇز قۇراما اسكەر الىپ، تۇركىستانعا قايتا بارسا دا، جولى بولماي تاعى دا قاشىپ قۇتىلىپتى. اقىرىندا بۇحارا حانى ناسىرۋللا توقاي تورەنىڭ باسىن الىپتى.

1821 جىلى قازاقتان تەنتەك تورە دەگەن شىعىپ، تۇركىستاندى قوقان بيلەۋىنەن قۇتقارامىن دەپ 12 مىڭ اداممەن سايرامعا بارىپ جينالعان ەكەن. مۇنى ومار حان ەسىتىپ قالىپ، ابۋلقاسىم اتالىقتى باسشى قىلىپ اسكەر جىبەرىپ، تەنتەك تورەنى جۋاسىتىپ، قوقانعا باعىندىرىپتى. تۇركىستان حالقى 1864 جىلى تاعى دا قوقان حاندىعىنان بولىنۋگە تالاپتانىپ قاراسا دا رەتىن تابا المايدى.

اقىرىندا كوپتەن ءبىر حاننىڭ قول استىندا بەلگىلەپ ورنىعا الماي تۇرعان تۇركىستاندى 1864 جىلى 12 يۋندە سوعىسپەن ورىس پولكوۆنيگى ۆەرەۆكين الىپتى. سول جولى تۇركىستاندى ورىسقا بەرمەسكە حان ابىلايدىڭ شوبەرەسى، كەنەسارى حاننىڭ بالاسى سادىق تورە دە سوعىسقان ەكەن. تۇركىستاننىڭ مۇنشا اتاقتى شاھار بولىپ، زامانىنداعى حاندار كوز تىگىپ، ارقايسىسى وزىنە قاراتىپ الۋعا قان توگىپ، تاريح جۇزىندە بەلگىلى ورىن الۋىنا سەبەپشى بولعان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ بەيىتى ءھام ونىڭ ۇستىنە ورناتقان مەشىت بەلگى ەكەنى ماعلۇم بولدى.

ءامىر-تەمىر كورەگەننىڭ زامانداسى شاريفالدين ۋاليزادانىڭ «ساپارناما» دەگەن كىتابىندا قوجا احمەت ياساۋي حازىرەتىنىڭ ۇيىندەگى مەشىتتىڭ سالىنۋى حاقىندا بىلاي جازىلعان: «سامارقاندا «ءدىل حوشى» باعىنىڭ ميۋالارىن ەگىپ بولعان سوڭ ءامىر-تەمىر اسكەرىن تاشكەنتكە قاراي جونەلتىپ، سىرداريادان ءوتىپ، تاشكەنتكە 50 شاقىرىم جەردە شىناز دەگەن قىشلاقتىڭ قاسىنا كەلىپ ءتۇسىپتى. بۇل ارادا قىستاماقشى بولىپ، اسكەرگە جىلى ۇيلەر سالدىرىپتى. مۇنان ءامىر-تەمىر ءوزى قوجا احمەت ءياساۋيدى زيارات ەتىپ، باسىنا بەلگى ورناتتىرۋعا ياسىعا جونەلىپتى. ءامىر-تەمىر ياسىعا كەلگەن سوڭ ءوزىنىڭ پلانى بويىنشا مەشىت بەلگى سالىپ، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءتامام بولىپتى».

مەشىتتىڭ بيىكتىگى 100 كەز شاماسىندا، 3-4 كۇمبەزدى، كۇمبەزدەردىڭ سىرتى گلازۋرمەن قاپتالىپ، ءارتۇرلى دۇعالار جازىلعان. مەشىت كۇيدىرىلگەن كۇمبەزدەن سالىنعان. ۇلكەن داربازادان ءبىر زور بولمەگە كىرەسىڭ، بۇل بولمەنىڭ ورتاسىندا مىس (برونزا) قازان بار، قازاننىڭ الابى بەس قانات ءۇيدىڭ شاڭىراعىنداي، اينالاسىندا ارابشا سوزدەر جازىلعان ءھام «ءامىر-تەمىردىڭ جارلىعى بويىنشا بۇل قازاندى قۇيعان شەبەر ابدۋلعازيز سرورالدينۇعلى، تەرمەزدەن» دەگەن جازۋ بار. بۇل ۇلكەن بەلمەنىڭ تورىندەگى ەسىك حازىرەتتىڭ ءوزى جاتقان (قابىرى) بولمەگە كىرگىزەدى. ەسىگىندەگى شىعار اعاشى عاجايىپ ناقىشتالىپ، بولات تۇتقادا جازىلعان شىعاردا «عازالدين تاجالدينۇعلى» دەگەن شەبەردىڭ اتى بار. قازانداعى ءھام ەسىكتەگى جازۋدىڭ ەكەۋىنەن دە كورىنەدى، مەشىتتىڭ 1397 جىلى سالىنعاندىعى. مەشىتتە ءامىر-تەمىر سىيلاعان ەسكى جازۋلى ءتورت قۇران ءھام ەسىكتەگى برونزادان قۇيىلعان التى شامدال بار، بيىكتىگى ءبىر كەزدەن ارتىق، اۋىرلىعى 2-3 پۋد شاماسىندا جازۋمەن ناقىشتالعان. بۇل مەشىتتى سالعان باس شەبەر 1387 جىلى ءامىر-تەمىر تۇتقىن قىلىپ العان شەريازدىق قوجا حۋسايىن دەگەن ادام ەكەن.

قوجا احمەت ياساۋي مەشىتىندە بىرنەشە قازاق حاندارى قويىلىپتى. مۇنداعى حاندارعا: ورتا ءجۇزدىڭ حانى ابىلاي، 1781 جىلى وپات بولدى، ۇلى ءجۇزدىڭ حانى – جولبارىس، 1740 جىلى 5 اپرەلدە تاشكەنتتە مەشىت ىشىندە سارتتار ولتىرگەن، ءابىل­حايىر حان – 1460 جىل شاماسىندا وپات بولعان ءھام ارعىننىڭ اتاقتى ءجانى­بەك باتىرى مەن كەنەسارى سۇلتاننىڭ اكەسى قاسىم حان دا وسىندا قويىلعان... ەسىم ­حان بۇل مەشىتتىڭ ىشىندە بولماسا دا ماڭايىندا قويىلعان ەكەن، ۇستىنە ورناتقان بەلگىسى بۇل كۇندە جوعالىپ كەتىپتى. بۇلاردان باسقا ءامىر تەمىردىڭ شوبەرەسى بابىرحان ءھام ودان سۇلتان مۇندا قويىلعان دەسەدى. تاريح جۇزىندە ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ ءھام حاندارىنىڭ وسىنداي قاتىناسى بار حازىرەت سۇلتان مەشىتىنىڭ وسى كۇنى ءار جەرى جارىلىپ توزىلۋعا بەت الىپ تۇرعانداي ءتۇرى بار. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءناسىلىمىز دەپ نەشە ءجۇز جىلدان بەرى ۋاقىت جەرلەرىن پايدالانىپ، زيراتقا كەلگەن اڭقاۋ قازاقتاردى جەم قىلىپ كەلگەن باسىنداعى قوجالار مەشىتتىڭ ماڭگىگە قالۋىن تىلەۋدەن ءوز كەڭىردەكتەرىن ارتىعىراق قايعىراتىن سەكىلدى. 1910 جىلى تۇركىستان شايحتارى مەشىتتى تۇزەتەمىز دەپ جۇرتتان ەسەپسىز كوپ اقشا جيناپتى. كوبىن ءوز قالتالارىندا قالدىرىپ، جينالعان اقشا وسى-اق دەپ 12 مىڭ سوم كورسەتىپ، كوزلوۆسكي دەگەن ينجەنەردى الدىرىپ، مەشىتتىڭ باعزى جەرلەرىن تۇزەتتىرە باستاعان ەكەن، ءىسىنىڭ وننان ءبىرى بىتپەي تۇرعاندا، قوجالار ينجەنەرمەن جانجالداسىپ، ءىس توقتاپتى دا، جينالعان اقشانىڭ كوبى قوجالاردا قالىپتى. بۇلاردان ەسەپ الۋشى، تەكسەرۋشى ەشكىم جوق. جيىلعان مالدىڭ، اقشانىڭ ءبارى قازاقتىكى دەپ ايتارلىق، قوجالار ءار وبلىستاعى قازاقتارعا بارىپ، حازىرەت سۇلتان مەشىتىن تۇزەتۋگە دەپ مال جيناپتى. اقمەشىت ۋەزىندە حان دەگەن جەردەگى ديۋانا قوجالاردان بۇرىن بولىس بولعان عۇلامقادىر دەگەن قوجا ءھام مۇزافار دەگەن بي ەكەۋى 1910 جىلى اتباسار ۋەزىنە شىعىپ، باعانالىنىڭ قايداۋىل دەگەن اۋىلىنان كوپ اقشا جيناپ الىپ وزدەرى جەپ قويىپتى. 1909 جىلى اۋليەاتا ۋەزىنىڭ قازاعى، بوتباي رۋىنان نۇرمانبەت باكي بالاسى دەگەن ءبىر باي حازىرەتتىڭ زيراتىنا اقشا جيناي بارعان شۋھاپ قوجا دەگەنگە تاڭداماستان جىلقىسىنىڭ ءبىر شەتىنەن 100 جىلقى ءبولىپ بەرگەن ەكەن. قوجالار بۇل جىلقىنىڭ قىمباتتارىن ساتىپ، تۇستەرىن بوياپ، تۇركىستانعا تەك تۇياق سانىن تۇگەل قىلىپ، ىلعي ارىق-تۇراق، كوتەرەمنەن 100 جىلقى اكەلىپ تاپسىرىپتى... بيشارا مومىن قازاق اۋليەسىنىڭ اتىن اتاپ، مىڭ ءتۇرلى تىلەنشى قوجالارعا جەم بولىپ تۇرعان جايى بار. تۇركىستان قوجالارىنىڭ زيراتتى تۇزەتەتىن ويى جوق. زيراتقا كەلگەندەردى ەرىكتى-ەرىكسىز تا­لاۋدان باسقا كاسىبى جوق. تۇركىستان حاكىمدەرى قول استىنداعى مۇسىلمانداردىڭ باسقا ىستەرى تۋرالى قىراعى بولسا دا، قوجالاردان جوعارىداعى ايتىلعان قياناتتارىن نە سەبەپتەن كورمەي جۇرگەنىن بىلە المادىق. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ بىرنەشە بولمەلەرى بۇزىلىپ قۇلاعالى تۇر دەپ، قاۋىپ ەتىپ، ۇكىمەت وسى كۇنى پەچاتتاپ قويىپتى. ابىلاي حان جاتقان بولمە، اق ساراي دەگەن بولمە، زيراتحانا دەگەن بولمە ءھام مەشىتتىڭ قۇدىعى ءبارى دە جابۋلى.

بۇل مەشىتكە قوجالار يە بولىپ تۇرعاندا، جۇرتتان جىلىندا ميلليونداپ اقشا جيىلسا دا پايدا جوق. مەشىتتىڭ تاريحى ءبىر بەلگى بولىپ ماڭگىگە قالۋىن تىلەۋشىلەر بولسا، ونى تۇزەتۋدى ارحەولوگيچەسكيە وبششەستۆولاردىڭ بىرىنە تاپسىرىپ، قايدان بولسا دا جينالعان اقشانىڭ جارتى تيىنىنا قيانات بولمايتىن جولمەن جيىلىپ، ينجەنەرلەردى سول وبششەستۆو ءوزى جالداپ تۇزەتتىرسە عانا ماقسۇت ورىندالار ەدى. بولماسا، ەندى ءبىراز جىلداردا بەس-التى ءجۇز جىل عۇمىر سۇرگەن قوجا احمەت ياساۋي مەشىتىنىڭ ورنىندا سۇيەۋلى ءبىر وبا تومپايىپ قالۋى عاجاپ ەمەس.

مىرجاقىپ دۋلاتوۆ

«قازاق» گازەتى،

№16-17 ساندارى. 1913 .

سوڭعى جاڭالىقتار