7 قاراشا, 10:24 290 0 زاڭ انار لەپەسوۆا

ەلگە بەرەرىڭ بولماسا دا، بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمە...

سوڭعى ۋاقىتتا National Geographic-ءتىڭ Instagram-داعى رەسمي پاراقشاسىنا قازاقستاندا تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردى ءجيى جاريالايدى. كورىپ قالساق، ءبىر-بىرىمىزگە سىلتەمەسىن جىبەرىپ، تانىس-تامىرعا سۇيىنشىلەي جونەلەمىز. مۇنىمىز – قازاقتىڭ ەلى، جەرى تۋرالى شەتەلدىكتەردىڭ ءبىلىم-بىلىگى ارتاتىن بولدى دەپ قۋانعانىمىز. ەلدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءيميدجىن كوتەرۋگە باعىتتالعان شارالارعا تام-تۇمداپ بولسا دا سەپ بولادى دەپ سەنگەنىمىز. الايدا جالپاق جۇرتقا قازاقستاننىڭ اتىن تانىتۋعا «ۇلەس» قوسۋشىلاردىڭ اراسىندا الاياقتار مەن ۇرىلاردىڭ، بۇزاقىلاردىڭ كوبەيگەنىن ويلاساق، ەل بەدەلىن بيىكتەتۋگە جۇمسالعان ميلليوندار زايا كەتپەي مە دەگەن كۇدىكتى وي وزا شابادى.

قاراپ وتىرساق، قانشا جىل وتسە دە، شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ەلىمىز جايلى جازبالارعا «بوراتتى» تىقپالاي بەرۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – شەتەلدىك باق-تا قازاقستاندىق تۋريستەر تۋرالى جاعىمسىز دەرەكتەردىڭ ءجيى قىلاڭ بەرۋىندە بولسا كەرەك. ماسەلەن، جاقىندا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنەن جەرلەس­تەرىمىز جايلى تاعى ءبىر جايسىز حابار جەت­تى. دۋبايداعى مەيرامحانالاردىڭ ءبى­رىن­دە اششى سۋعا سىلقيا تويىپ العان قا­زاق­ستاندىق تۋريستەر توبەلەس شىعارعان. قازاقستاننىڭ ءباا-دەگى باس ەلشىلىگىنىڭ ءما­لىمەتىنشە، مەيرامحانا قىزمەت­كەر­لەرىن­ىڭ شاعىمى بويىنشا وقيعا ورنىنا جەت­كەن پوليتسەيلەر توبەلەس جانە الكو­گول­دى سۋسىن ءىشۋ دەرەكتەرى بويىنشا ەكى حاتتاما تولتىرىپتى. ابىروي بولعاندا، قازاقستاندىقتار ايىپپۇلمەن قۇتىلعان. جەرلەستەرىمىز ءۇشىن ۇياتتى بولعان باس ەلشىلىك ولاردى جەرگىلىكتى زاڭعا قۇرمەتپەن قاراۋعا شاقىردى. ءباا-دە ىشىمدىك ىشۋگە تىيىم سالىنعانىن بىلە تۇرا، سول ەلگە دە­مالۋعا بارعان قازاقستاندىق ازامات­تار­دىڭ دەنى بۇل زاڭدى بەلىنەن باساتىنى ۇيات-اق.

وسىدان ەكى جىل بۇرىن اۆسترياعا ساياحاتتاپ بارعان تاعى ءبىر وتانداسىمىز ءۇشىن ەل بوپ قىزارعانىمىز ەستە. ۆەنا قوناقۇيلەرىنىڭ بىرىندە ىشىمدىك ءىشىپ، تىر جالاڭاش شەشىنىپ، شۋ شىعارعان قازاق­ستان­دىق جايلى باتىستىق باق جارىسا جازعان. قوعامدىق ءتارتىپتى بۇ­زىپ قانا قويماي، قوناقۇي قوناق­تارى­نىڭ مۇلكىنە قول سۇققان 33 جاستاعى ازاماتتىڭ بەي­باس­تىعى جات ەلدە قا­زاق­ستان جايلى وڭ اسەر قالدىرماسى انىق. وقيعاعا كۋا بولعاندار، گازەت-جۋرنالدان وقىپ بىلگەندەر بۇدان بىلاي ەلىمىز­دىڭ اتىن ەستىگەندە باي تاريحىمىزدى، كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى ەمەس، ەڭ اۋەلى الگى جەر­لەسىمىزدىڭ ارسىز­دى­عىن ەسكە ءتۇسىر­مەسىنە كىم-كەپىل؟! ءبىر قارىن مايدى ءشىرى­تەتىن وسىنداي «قۇمالاقتار» قاسىق­تاپ جيناعان ابىرويىمىزدى شەلەكتەپ توگەتىنى قىنجىلتادى.

سوڭعى ۋاقىتتا شەتەل اسقان قازاق­ستان­دىقتاردىڭ اراسىندا سۇعاناق قول­دار دا كوبەيىپ بارادى. بيىلعى جىلدىڭ كوك­تەمىندە بىشكەك پوليتسياسىنان كىسى تو­ناعان ءۇش وتانداسىمىز جايلى حابار جەتتى. ءۇش ۇرى كوشەدە جەرگىلىكتى تۇر­عىن­­­دى توناپ، قاشىپ كەتكەن. الايدا كو­­لىكتەرى جول اپاتىنا ۇشىراپ، الىسقا ۇزا­­ماعان. ءتار­تىپ ساقشىلارى جاياۋ قاش­قان ۇشەۋدى قولعا تۇسىرمەي قويمادى. ءبىش­­كەك پولي­تسيا­سىنىڭ دەرەگىنشە، ولار­دىڭ ءبىرى – 21-دە، ەكىنشىسى – 28-دە، ال ءۇشىن­­شى­سى 29 جاستا كورىنەدى. زاڭبۇزۋ­شى­لار­­­دىڭ كولىگىن ءتىنتۋ كەزىندە ماكاروۆ تا­­پان­­­شاسىنىڭ 5 وعى تابىلعان، ال قال­تا­لا­رى­­نان 920 دوللار كولەمىندە اقشا شىق­­قان.

بۇل قىرعىز ساقشىلارىنىڭ قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ىزىنە العاش رەت ءتۇسۋى ەمەس. وتكەن جىلدىڭ شىلدەسىندە جەرگىلىكتى پوليتسەيلەر تۇرعىنداردىڭ تولاسسىز شاعى­مى­نان كەيىن بىشكەكتە ءبىر­نە­شە پاتەردى توناعان ەكى ازاماتتى قول­عا تۇسىرگەن. ۇستالعانداردىڭ ەكەۋى دە قا­­­زاقستاندىقتار ەكەنى انىقتالدى. قىر­­عىز رەسپۋبليكاسى قك 164-بابى («ۇر­لىق») بويىنشا ءىستى بولعان ەكەۋدىڭ جالدامالى پاتەرىنەن 5 ۇيالى تەلەفون، ءىرى كولەمدە اقشا، ساعات، ەلەكتروشوكەر، قولعاپ، ءارتۇرلى كىلتتەر، زەرگەرلىك بۇيىم­دارعا ارنالعان ولشەۋىش­تەر، دوللارلار مەن سومدار تاركىلەنگەن.

ءبىز باق ارقىلى تاراپ، كوپتىڭ قۇ­لا­عىنا جەتكەن سان ءتۇرلى كەلەڭسىز وقي­عا­لاردىڭ ءبىرلى-جارىمىن عانا تىلگە تيەك ەتىپ وتىرمىز. ال ەستىمەگەنىمىز، بىلمەگەنىمىز قانشاما. قازاقتىڭ قانشا بالاسى جات جۇرتتا ۇرلىقپەن جان باعاتىنىن، قازاقستاننىڭ تاعى قاي ازاماتى شەتەلدە «جاقسى» اتىمىزدى جاريا قىلىپ جۇرگەنىن كىم ءبىلسىن؟

الاياق – امەريكادا دا الاياق

رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، ءوت­كەن جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق­ستاننىڭ 947 ازاماتى شەتەلدە سوتتى بول­عان. ال بەيرەسمي دەرەكتەر شەتەل ءتۇر­مە­سىندە وتىرعان وتانداستارىمىزدىڭ سانى 3 مىڭنان اسىپ جىعىلعانىن العا تارتادى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءمالى­مە­تىنشە، شەتەلگە ارام پيعىلمەن بارعان­دار­دىڭ دەنى پاتەر، كولىك ساتۋمەن اينالىسىپ، قۇزىرلى ورگاندار نازارىنا ىلىككەن.

اقش-تا 10 جىلدان بەرى تۇراتىن، سول ەلدە جىلجىمايتىن مۇلىك سالاسىندا قىزمەت ەتەتىن ەركەبۇلان كاكىمبەكوۆ ەسىمدى جەرلەسىمىزدىڭ ايتۋىنشا، مۇحيت اسىپ، كولدەنەڭ ولجاعا كەنەلۋدى ويلايتىن وتانداستارىمىز كوبەيگەن. سونداي الاياقتاردىڭ ءبىرىنىڭ قارماعىنا جۋىردا ءوزى دە ءىلىنىپتى. ايتۋىنشا، قازاقستانعا اقش-تان ءبىر قۇجات بەرىپ جىبەرمەكشى بولىپ، الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى كومەك سۇراعان. «تۇرىنە قاراساڭىز، قازاقتىڭ قاراپايىم قىزى. ويىمىزدا ەشتەڭە جوق. «مەنىڭ اتىم – ماحاببات» دەپ ءوزىن تانىس­تىردى. «مەنىڭ دوسىم قازاقستانعا كەتىپ بارا جاتىر، قۇجاتتارىڭىزدى بەرىپ جىبەرۋگە بولادى» دەدى. ءبىز وعان ماڭىزدى قۇجاتتى تاپسىرىپ، كومەگى ءۇشىن 40 دوللار بەردىك»، – دەيدى ە. كاكىمبەكوۆ. الايدا بويجەتكەن سول كۇنى ءىزىم-عايىم جوعالعان. ءتىپتى، قۇجاتتى دا قايتارماپتى.

ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، اقش-تا ءتۇرلى قىلمىس جاساپ، تۇرمەگە جابىلعان وتانداستارىمىزدىڭ قاراسى قالىڭداعان. «بۇگىنگى تاڭدا شەتەلدەگى تۇزەتۋ ورنىندا وتىرعان قازاق­ستان­دىق­تاردىڭ سانى مىڭنان استام. ولاردىڭ باسىم بولىگى تمد، ازيا، افريكا، ەۋروپا، امەريكا ەلدەرىندە جازاسىن وتەۋدە. اقشا­سىن بەرمەي كەتۋ، شەتەلگە وقۋعا تۇسىرەمىن دەپ ءىرى كولەمدە قارجى الىپ، الداپ سوعۋ سەكىلدى دەرەكتەر جيىلەدى. نەگىزىنەن الاياقتىقپەن اينالىساتىن دەلدال توپتار باسىم، جەكەمەنشىك ورتالىقتار بار»، – دەيدى ءسىم كونسۋلدىق قىزمەت دەپارتا­مەن­تىنىڭ باسقارما باسشىسى وڭتالاپ وڭال­باي. مينيسترلىك قىزمەتكەرى وتكەن جىل­دىڭ سوڭىندا اقش-تا بولعان الاياقتىق دە­رەكتەرىنىڭ ءبىرىن ەسكە ءتۇسىردى: ەلدەن جىراقتا ءجۇرىپ، 34 وتانداسىنىڭ شامامەن 450 مىڭ دوللارىن زاڭسىز قالتاعا باسقان ەلوردالىق ازامات ءالى كۇنگە دەيىن ۇستالماپتى. ول چيكاگودا لوگيستيكالىق كومپانيا اشىپ، ارزان باعاعا كولىك ساتۋدى كاسىپ ەتكەن. الايدا ەسەپشوتىنا اقشا اۋدارىلعاننان كەيىن ءىزىم-عايىم جوعالعان. بۇگىندە ونىڭ قايدا جۇرگەنى بەلگىسىز.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا، شەتەلدە الاياق­­تىقپەن اينالىسىپ جۇرگەن وتانداس­تارىمىز وزدەرىنىڭ ارام ويلارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كوبىنە وڭ-سولىن تانىمايتىن قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردى پايدالانادى ەكەن. «بەلگىلى ءبىر توپتار اقش-قا ەندى عانا وقۋ­عا بارعان جاس ستۋدەنتتەردى تاۋىپ الىپ، مىناداي ۇسىنىس جاساعان: «ءبىز ءسىز­دەر­دىڭ بانك اككاۋنتتارىڭىزعا بەلگىلى ءبىر ءمول­شەر­دە اقشا جىبەرەمىز، سىزدەر ءوز ۇلەس­تە­رىڭىزدى الىپ، قالعانىن بىزگە بەرەسىزدەر». ماسەلەن، ەگەر سەنىڭ شوتىڭا 20 مىڭ دوللار جىبەرسە، سەن ونىڭ 1 مىڭ دوللارىن الاسىڭ، قالعان 19 مىڭ دوللاردى الاياقتارعا بەرۋىڭ كەرەك»، – دەيدى ەركەبۇلان كاكىمبەكوۆ.

الاياقتار جايلى اقپاراتتارعا ەتىمىز ۇيرەندى مە، وسى كۇنى شەتتەن جەتكەن مۇن­داي حابارلارعا سەلت ەتپەيتىن بولدىق. ەسەسىنە، جىراقتاعى وتانداستارىمىز قازىر اۋىر قىلمىس تۇرلەرىمەن «تاڭعال­دى­رۋعا» بەيىم. ءسىم دەرەگىنشە، اقش-تىڭ ۆيردجينيا شتاتىندا ءبىزدىڭ ءبىر ازاماتىمىز حالىقارالىق قارۋ تاسىمالداۋ ايىبى بويىنشا قامالىپ، سوت شەشىمىن كۇتۋدە. ال دۋبايدا ادام ءولتىرىپ، ۇرلىق جاسادى دەگەن ايىپپەن قازاقستاننىڭ بەس ازاماتى 15 جىلعا دەيىن سوتتالدى. بيىل­عى جىلدىڭ كوكتەمىندە قىتايدان تاعى ءبىر سۋىت حابار جەتتى. جات جەردە جازا باسىپ، جازىقسىز سوتتالعان قاراكوزىمىز اقجارقىن تۇرلىبايدى ەلگە قايتارا الماي، ەل بوپ الاڭداپ جۇرگەندە، اسپان استى ەلىندە ەسىرتكىمەن تاعى ءبىر وتانداسىمىز ۇستالدى. 6 جىلدان بەرى قىتايدا وقىپ جۇرگەن قازاقستان ازاماتى يۋليا حودەۆا وقۋ ءبىتىرىپ، ەلگە ورالۋىنا ەكى اي قالعاندا ەسىرتكى ساتتى دەگەن ايىپپەن تۇرمەگە قامالدى. اناسى قىزىنىڭ مۇنداي ارە­كەت­كە بارعانىنا سەنبەي، جازىعى جوق دەپ جاپ-جاس قىزدى ەل بوپ جاماندىققا قيماساق تا، ايعاقتاردىڭ ءبارى ونىڭ ايىبىن اشكەرەلەپ تۇر. قاھارى كۇشتى قىتاي زاڭىنا قارسى ەلشىلىك نە قايران قىلا الادى؟ تەرىس جولعا ءتۇسىپ، قور بولعان قىز تاعدىرىنىڭ ارتىندا ەل بەدەلى تۇرسا، قايتپەك كەرەك؟ الىس تۇرماق، اعايىنىڭ­نىڭ ءوزى اتىڭا قاراپ امانداسىپ، بەدەلىڭە قاراپ بەت بۇراتىن بۇگىنگى زاماندا مەملەكەت ابىرويىنا داق ءتۇسىرۋ بولاشا­عى­مىزعا بەيجاي قاراۋ دەگەن ءسوز ەمەس پە؟!.

سوڭعى جاڭالىقتار