1 قاراشا, 12:23 368 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

حامزانىڭ ازاپتى جولى

اۋىلداعى قاريالار اق قىراۋ شالعان ساقالىن ەتى قاشقان ارىق ساۋ­ساقتارىمەن سالالاي تاراپ قويىپ: «ادامنىڭ باسىاللانىڭ دو­بى»، – دەپ وتكەن كۇندەرىن ەسكە العاندا ماتەلدەي سويلەپ وتىراتىن. جازعى دەمالىسىمىزدا ەكى-ءۇش اي اۋىلدا بولامىز. كولحوزدىڭ ينتەرناتىندا قىس بويى سۋ بورشش ءىشىپ, جۇدەپ-جاداپ جايلاۋدا وتىر­عان اكەمنىڭ تورتقانات كيىز ۇيىنە جەتكەنشە اسىعامىن.              

ول كۇندە ءوزىمنىڭ ون جىلدىق وقۋىمدى ءبىتىرىپ، قازمۋ-ءدىڭ في­لو­لو­گيا فا­­كۋل­تەتىنە تۇسەتىنىم، بۇكىل عۇمىرىنىڭ كوبى تۇرمەدە وتكەن: ءومى­رىنىڭ كوبى، نەمىس تۇرمەسىندە، ورىس اباقتىسىندا، فاششيستىك كونتس­لاگەرلەر مەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ءسىبىردىڭ يت تۇمسىعى باتپايتىن ورما­نىن­دا، بۇكىل جاس عۇ­مىرى كولىمانىڭ جەرىندە يت قورلىقتا وتكەن حام­زا مارقۇمنىڭ دوسى بولامىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرگەن جوق.

 حامزا جارمۇحانبەتۇلى اب­دۋل­­لين 1919 جىلعى 10 اق­پان­دا سولتۇستىك قازاقستان (قى­زىل­جار) وبلىسىنىڭ ماعجان جۇ­ماباەۆ (بۇرىنعى بۋلاەۆ) اۋدا­نىن­دا دۇنيەگە كەلگەن. 1940 جىلى  ح.اب­دۋللين الماتىداعى جۋر­نا­ليس­تەر ينستيتۋتىن بىتىرەدى. 1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ، حامزا اسكەر قاتارىنا شاقى­رى­لا­دى.

تاريحتا «حاركوۆسكي كوتلو­ۆي­نا» – دەپ اتالىپ كەتكەن كيەۆ ءتۇ­بىن­دەگى قورشاۋدا 300000 كەڭەس اسكەرى نەمىس ارمياسىنىڭ قولىنا تۇسەدى.

سول كەزدە شىققان ءبىر گازەتتە: «كەڭەس ۇكىمەتى قولباسشىلارى – الەمدەگى ەڭ تالانتسىز، ەڭ ءبىلىمسىز قولباسشىلار»، – دەپ جازعان. ول تۋ­رالى جۋكوۆتىڭ ءوزى: «جەڭىسكە جەتۋدىڭ جالعىز جولى – جاۋىن­گەر­لەردى وققا اياماي ايداپ سالۋ»، – دەپ مويىنداعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تا نەمىس اسكەرلەرىنىڭ بەس ميلليون سولداتى و دۇنيەلىك بولسا، رەسەيدەن بارلىق بەيبىت تۇرعىندى قوسقاندا 48 ميلليون (ورىس، وزگە ۇلتتاردى قوسا ەسەپتەگەندە) ادام­نىڭ قۇربان بولۋى از شىعىن ەمەس سياقتى.

بۇل جايىندا حامزەكەڭ كۇلىپ وتىرىپ، ساعاتتار بويىنا اڭگىمە ايتۋدان جالىقپايتىن. «300000 دەگەن بەرى ايتقانداعى جالعان تسيفر»، – دەيتىن. شىندىعىندا 600000  مىڭعا جۋىق بولاتىن. ات­تى اسكەر قولباسشىسى بۋدەننىي جاڭا زامان سوعىسىنان بەيحابار بولاتىن.

نەمىستەر كەڭەس اسكەرىنە ەكى قابات قورشاۋ سالىپ تاستادى. جو­عار­عى شتابتاعىلار ساسقالاقتاپ، بۋدەننىي مەن ونىڭ ماڭىنداعى گەنەرالداردى كۋكۋرۋزنيك ۇشاعى­مەن (ان-2) ءتۇن ىشىندە الىپ قاش­تى. جەرگە تاياۋ ۇشاتىن وسى ۇشاقتى نە­مىس زەنيتكاسى اتىپ ۇلگەرە ال­مايتىن. باسسىز قالعان الدەنەشە ار­ميا قىرىلماعاندا قايتسىن، سىرت­تان كەلەر كومەك جوق. سول­داتتار ەكى قابات قورشاۋدى بۇزىپ شىعا الماي تۇگەلدەي قولعا تۇسەدى.

* * *

وقىرماندار مەنىڭ حام­زا­مەن تانىستىعىم جايلى بىلمەۋى مۇمكىن. ونىسى زاڭدى.

مەن، وسى جولداردىڭ اۆتورى – اقىن زەينوللا تىلەۋجانۇلى حام­زا سوعىسقا اتتانىپ، قىزىل قىر­­عىن­نىڭ ىشىنە ەنگەندە تۋعان ءسابيمىن.

1968 جىلى قازمۋ-دىڭ فيلو­لو­گيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ، قالادا قالۋ قامىنا كىرىستىم. كىرىستىم دەگەن جاي ءسوز. توعىز شارشى مەتر جەر تابۋ مۇمكىن ەمەس. ولسەڭ، ەكى مەتردى دە بەرمەيدى-اۋ دەپ شاما­لاي­مىن. قالادا ءولىپ كور­مە­گەن­دىكتەن ايتقانىم عوي. ايتەۋىر، اش يتتەرگە تاستاماسا بولدى!..

ديپلوم العان سوڭ، سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبولىم باس­تى­عىنا، شلياحوۆ دەگەنگە ارەڭ كىرگەنىم ەسىمدە. ءبىر مىڭ بولعىر ەكەن، ەرىن­بەي ءبىر ساعاتتاي تەلەفون سوعىپ، سونىڭ ارقاسىندا وبلىستىق «جە­تىسۋ» گازەتىنە كوررەكتور بولىپ ور­نا­لاستىم. رەداكتورىمىز – ول­جاس ءسۇ­لەيمەنوۆتىڭ وگەي اكەسى قا­را­­­ع­ۇ­ل­وۆ.

ەندى اقىن حامزا ابدۋللينمەن قالاي كەزدەسكەنىمدى ايتايىن دەپ وتىرمىن...

الاتىنىم – 60 سوم. تولەسەم ءپا­تەراقىعا، ىشسەم تاماققا جا­رى­مايمىن. جۇمىسى-توزاق. گازەت تاڭعى بەس-التىدا باسپاعا كەت­كەن­شە ۇيقى جوق. ءتورت قابات ۇيدەن ليف­تىمەن ءبىر ءتۇسىپ، ءبىر شىعاسىڭ. گەستاپونىڭ تۇرمەسى ودان جاقسى ما دەپ قالدىم. سورىما قاراي قاراپ جۇرمەي ءبىرىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتىنە ۇيلەندىم. قاراعۇلوۆ مەنى بولىمگە المادى.

ءوز ەركىممەن كەتۋگە ارىز جازۋعا تۋ­را كەلدى. اللا بەرەيىن دەسە، شاڭى­راعىڭنان تاستايدى. ماعان دا ءسويتتى. «قازاقفيلمنىڭ» جا­نى­نان اشىلعان «جاڭا فيلم» – «نوۆىي فيلم» جۋرنالىنا كىشى رە­داكتور بوپ ورنالاستىم. ايلىعى سول كەزدەگىمەن العاندا ورتاشا دەڭگەيدە. ءجۇز جيىرما سوم. ايىنا ەكى رەت بەرەتىن قالاماقىسى تاعى بار.

بۇل 1969 جىلدىڭ مامىرى بو­لاتىن. مەن حامزا ءابدۋلليندى سول جۋر­نالدان ۇشىراتتىم. ول سوندا ءبولىم باستىعى بولىپ، مەن با­رار­دىڭ الدىندا ورنالاسىپتى. باس رە­داك­تورىمىز اقىن مىڭباي ءرا­شەۆ.

ونىڭ بۇل جۇمىسقا ورنالاسۋى ءۇشىن، سول زاماندا سيرەك تە بولسا دا جاناشىر ادامداردىڭ كومە­گى­مەن كومپارتيانىڭ ورتالىق كو­مي­تەتىنە حات جازادى جانە ول حات تىكەلەي دىنمۇحامەد احمەتۇلى قو­نا­ەۆتىڭ قولىنا تۇسەدى جانە دي­مەكەڭ «جۇمىسقا ورنالاس­تى­رىل­سىن جانە پاتەر بەرىلسىن» دەگەن بۇرىشتاما قويادى.

كەيبىر قىزمەتكەرلەر: «ول – حا­لىق جاۋى. ءبىزدىڭ اكەلەرىمىزدى ءول­تىر­­گەن» – دەپ وعان جىلى شىراي بەر­مەدى. الايدا «جالادان اق­تال­عان» دەگەن تاباقتاي قاعازى بار حام­زەكەڭە اتارعا وقتارى بولماي، رەتى كەلسە شالىپ قالۋعا تىرى­سا­تىن.

حامزا ورتا بويلى، تولىقتاۋ كەل­گەن، ەتجەڭدى ادام ەكەن. ءوزى ءاڭ­گىمەشىل. باسىندا مىنەزىمىز شالكەم-شالىس كەلگەنمەن، ارتىنشا كوپ ۇزاماي دوستاسىپ كەتتىك. ءوزى تا­ماشا اقىن ەكەن. جاراتىلىسىنان ەپتەگەن ترايباليستىگى بار. مەن دە وقۋ بىتىرگەن ەكى جىلدىڭ ىشىندە ترايباليزمنەن (رۋشىلدىق) ەپتەپ ساباق الىپ قالعام. قالادا قالاتىن ستۋدەنتتەردى قولىندا مانسابى بار «شالدار» وقۋدى بىتىرەر-بىتىرمەستە ءبولىپ الىپ، قىزمەتكە ورنالاس­تى­رىپ، ءتىپتى، كەيبىرەۋىنە پاتەر دە اپەرەتىن. باسىندا «كرىشاسى» جوق، قورعانى جوق مەن سياقتىلار دالادا قالعانبىز.

* * *

باستاعان اڭگىمەمە قايتا ورا­لاي­ىن. 1941 جىلعى 18-قىركۇيەكتە كيەۆ قالاسىنىڭ تۇبىندە نەمىس­تەر­دىڭ قولىنا كەڭەس ارمياسىنىڭ قاتارىندا قولعا تۇسكەن حامزانى 1943 جىلى مامىر ايىندا بەر­لينگە شاقىرتىپ الادى.

وعان سەبەپ بولعان مارقۇم مۇس­­­تافا شوقاي قۇرعان تۇركى حا­لىق­تارىنىڭ لەگيونى ەدى. بىلاي­شا ايتقاندا «ۆەرماحتىڭ مۇسىل­مان ساربازدارى» دەسە دە بولادى. جۋر­ناليستىك جوعارى ءبىلىمى بار حامزا تۇركىستان ۇلتتىق كومي­تە­تىنەن شىعاتىن «جاس تۇركىستان» با، الدە «جاڭا تۇركىستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ قىزمەت ات­قارعان. ءتارىزى، تاتاردىڭ مۇسا جاليل دەگەن اقىنىنىڭ ۇيىمىنا كىرسە كەرەك.

1945 جىلعى ءساۋىردىڭ سوڭىنا قاراي حامزا ءابدۋلليندى گيتلەرگە قارسى ۇيىمداستىرىلعان جاسىرىن ۇيىمعا قاتىسقانى ءۇشىن گەستاپو تۇتقىنعا الادى. ءولىم جازاسىنا بۇيىرادى.

ول تۋرالى تۇرىك-قازاق جازۋ­شىسى، «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاق ءبولىمىنىڭ باس رەداكتورى حا­سان ورالتاي ءوزىنىڭ 1973 جىلى ستام­بۋل قالاسىندا شىققان «الاش-تۇركىستان تۇركىلەرى ازات­تى­عىنىڭ ەڭ باستى ۇلتتىق ۇرانى» اتتى كىتابىندا: «ەسەستىكتەر اتىپ ولتىرگەن حامزا (بۇركەنشىك اتى سايران) وتە تالانتتى اقىن بولعان، قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ماع­جان جۇماباەۆتىڭ ستيلىندە ولەڭ جازعان»، – دەپ اتاپ وتەدى. سونداي-اق، حاسان ورالتاي ءوزىنىڭ اتالمىش كىتابىندا «سايراننىڭ» ومىردەن ەرتە وزعانىنا وكىنىش بىلدىرە وتى­رىپ: «توپىراعىڭ تورقا بولسىن»، – دەپ، كوڭىل ايتۋدى دا ۇمىتپايدى.

بىراق، قۇداي ساقتاپ، حامزا گيت­لەر­شىلدەر وعىنان امان قالادى. ول گەستاپونىڭ قولىنا لەگيوننىڭ پولكى پولشا جەرىندە تۇرعاندا تۇسەدى. سول پولشادا بولعان كەزىن­دە يادۆيگا اتتى پولياك قىزىنا ۇيلەنەدى. تۇتقىن بولعاننان كەيىن ونىڭ باقىتسىز ماحابباتىنىڭ تاعدىرى بىزگە بەيمالىم.

رەداكتسيادا وڭاشا وتىرعاندا اقكوڭىل حامزا ءوزىنىڭ باستان وتكەر­گەن تاعدىر-تاۋقىمەتىن كۇلە وتى­رىپ، جىرداي قىلىپ اڭگىمەلەيتىن: «كەش­كىسىن ماعان جانە كامەرالاس جۇما­باەۆ دەگەن قىرعىزعا شىعا­رىل­عان اتۋ جازاسىن گەستاپو وفي­تسەرى وقىپ بەرىپ، تاڭعى ساعات 8-دە اتىلاتىنىمىزدى حابارلادى»، – دەپ جايباراقات ايتاتىن.

مەن اۋزىمدى اشىپ، تاڭدانىپ تىڭداي بەرەم. «سودان كەيىن... سودان نە بولدى؟» – دەپ سۇرايمىن تىقىر­شىپ. نە بولۋشى ەدى، – دەيتىن حام­زا كۇلىپ. اجال كۇتۋ ازابى دەگەننىڭ قان­داي بولاتىنىن سەن بىلمەيسىڭ، بالاسىڭ، مەن بىلەم، دوڭبەكشىپ ۇيىق­تاي المادىق. ءشىر­كەۋدىڭ قا­بىر­عا ساعاتى سەگىزدى سوقتى. ەلەگىزىپ ەس­تىپ جاتىرمىز... ەسىك اشىلعان جوق. ءبىر، ەكى... ءۇش مينۋت ءوتتى. ءبىر­تىندەپ بويىمىزعا جان كىرەيىن دە­دى. ەندى ءبىزدى اتپايدى، – دەدى كا­مە­را­لاس قىرعىز جىگىتى. – اۋزىڭا ماي! – دەدىم قۋانىپ. – نەمىستەر وتە ءدال جۇرەتىن حالىق. ۋاقىتتان قاتەلەس­پەي­دى. جارتى ساعاتتان سوڭ، كامە­را­نىڭ ەسىگى اشىلىپ، كىرگەن كۇزەت­شى: «سەندەردى بەرلين تۇرمەسىنە اۋىس­تىراتىن بولدى»، – دەپ حا­بار­لادى. ءبىز «بەرلين تۇرمەسىنە» ەمەس، ەلگە قايتارداي قۋاندىق.

ارتىنان بىلدىك، بىزگە اۋدار­ما­شى بولعان باشقۇرت جىگىتى تۇركىس­تان لەگيونىنىڭ وفيتسەرى ەكەن. سول نەمىستەر تارابىنان قويىلعان باس­شى­مىز ولششەگە تەلەفون سوعىپ: «حام­زانى اتقالى جاتىر»، – دەپ حا­بارلايدى. ولششە سوعىس ءمينيسترى رو­زەن­بۋرگكە كىرىپ، حامزانىڭ تاع­دى­رىنا اراشا تۇسەدى. ءسويتىپ، قىر­عىز جىگىتى ەكەۋىن شاناعا سالىپ، مىقتى كۇزەتپەن بەرليننىڭ تۇرمەسىنە اتتاندىرادى. جۇماباەۆ جولدا نەمىستەردەن قاشىپ كەتەدى.

بۇل كەزدە قىزىل ارميا بەرلين ءىر­گەسىنە كەلىپ قالعان. 1945 جىلعى 23-ساۋىردە تۇرمە باستىعى، نەمىس مايو­رى كامەرانىڭ ەسىگىن اشىپ تاس­تاپ: «باستارىڭ اۋعان جاققا قا­شا بەرىڭدەر! مەن دە قاشامىن!» – دەپ تايىپ تۇرادى. ءسويتىپ، عايىپ­تىڭ كۇشىمەن حامزا تۋرا كەلگەن اجال­دان امان قالادى.

نكۆد جەندەتتەرى ولاي جاساماس ەدى. ماسەلەن، كسرو-نىڭ باتىس وب­لىس­تارىنان 1941جىلى كەڭەس ءاس­كەرى شىعىسقا شەگىنگەن كەزدە نكۆد جەندەتتەرى ارتتارىنا ايعاق قالدىرماۋ ءۇشىن تۇرمەدەگىلەردى تۇگەلدەي اتىپ كەتكەن. بۇل تۋرالى روي مەدۆەدەۆ: «سوعىس الدىندا: لۆوۆ، كيشينەۆ، ريگا، تاللين، ۆيلنيۋس، كاۋناس تاعى باسقا باتىس قالالارىندا كوشىرىلىپ ۇلگەرمەگەن ساياسي تۇتقىندار وتە كوپ بولاتىن. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىندە نكۆد جەندەتتەرى سولاردى قىرىپ سالدى»، – دەپ جازادى.

تۇرمەدەن شىققان حامزا اب­دۋل­لين سوۆەت ارمياسىنىڭ 36-ات­قىشتار دۆيزياسىنىڭ 110 اتقىش­تار پولكىنە قوسىلادى. 1946 جىلعى ساۋىرگە دەيىن سوندا قىزمەت ەتەدى. پولك ول كەزدە شىعىس پرۋسسيا ايماعىندا تۇراتىن. سول جىلدىڭ 9-ساۋىرىندە «سمەرچ» ارنايى جاساعى حامزانى وتانىن ساتقان ساتقىن رە­تىندە تۇتقىنداپ، ەتاپپەن الما­تى­عا اتتاندىرادى. الماتىعا اكەلىن­گەن حامزا نكۆد-نىڭ دزەر­جين­سكي كوشەسىندەگى ىشكى ءتۇر­مەسىنە قامالادى. بۇعان دەيىن ىشكى تۇرمەدە حامزامەن بىرگە تۇركىستان لەگيونىندا بىرگە بولعان 48 ادام قاماقتا وتىرعان. تۇركىستان لەگيو­نەر­لەرىن تەرگەۋ ءىسى ءبىر جىلعا دەيىن سوزىلىپ، 1947 جىلدىڭ 18 ساۋىردە اياقتالدى. تۇركىستان اسكەري وكرۋ­گى­نىڭ تريبۋنالى بارلىق 49 ادامعا سوت ۇكىمىن شىعارىپ، 11-ىنە اتۋ جازاسىن كەسەدى (كەيىننەن 25 جىل ءتۇر­مەدە وتىرۋ ۇكىمىمەن اۋىس­تى­رادى). قالعاندارىنا – 15 جىلدان 20 جىلعا دەيىن مەرزىم بەردى. حامزا ابدۋللينگە ون جىل بەرىلدى.

نەگە از مەرزىمگە سوتتالعانىن حامزەكەڭ بىزگە بىلايشا ءتۇسىن­دى­رەتىن. سول كەزدەگى كۋالاردىڭ ءبىرى بولىپ، قىرعىز نكۆد-سىنىڭ پول­كوۆ­نيگى تۇتقىننان قاشقان بايا­عى حامزانىڭ كامەرالاس سەرىگى جۇ­ما­باەۆ كۋالىك بەرەدى. ءسىرا، كگب ونىڭ گيتلەرگە قارسى استىرتىن ۇيىمعا قاتىسقانىن ەسكەرسە كەرەك.

ومىردەن جولى بولماعان حام­زا­نىڭ ءفاشيزمنىڭ كونتسلا­گەرىن­دەگى كورگەن يت قورلىعى 1947 جىلى اياقتالىپ، كوكجيەكتەن ەكىنشى ءبىر كونتسلاگەردىڭ، ستالين تۇرمەسىنىڭ توبەسى كورىندى. ءسىبىردىڭ يت تۇمسىعى باتپايتىن «كولىما» كونتس­لا­گە­رىندە ون جىلعا جۋىق جاس ءومىرىن اۋىر ازاپپەن وتكەرگەن حامزا 1955 جىلى «كۇن كوسەم» و دۇنيەلىك بول­عان­نان كەيىن ەكى جىل وتكەندە بوس­تاندىققا شىقتى.

جۇرەگى الىپ ۇشىپ تۋعان ەلىنە ورالعان اقىندى وتانداستارى سال­قىن، ىزعارلى قاباقپەن قارسى ال­دى. اتىشۋلى 58 باپپەن سوتتالعان اقىن­دى ارى قاراي قۋعىنداۋ جال­عا­سىن تاپتى...

سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ استا­ناسى بولعان الماتىنىڭ باسپا ورىندارىنىڭ، گازەت-جۋرنال­دا­رىنىڭ ەسىگىن قاعىپ جۇمىس سۇراۋ­مەن ءبىراز ءومىرىن وتكەردى. اۋىزدارى كۇيىپ قالعان قارت كوممۋنيستەر، «حالىق جاۋلارىمەن» جاسىرىن كۇ­رەسىن باستاپ كەتكەن جاس كوم­مۋ­نيستەر اتىشۋلى 58-باپپەن سوت­تال­عان حامزانى اقتالعاننان كەيىن، 1956 جىلدان سوڭ دا قۋعىنداۋىن قوي­مادى.

قايدا بارسا، ماڭدايى تاسقا تي­گەن حامزا، ءوزىنىڭ تۋعان قالاسى پەتروپاۆلعا (قىزىلجار) قايتىپ كەتەدى. سول كەزدە اتاقتى ادەبيەت سىنشىسى، تاماشا پۋبليتسيست ءىلياس وماروۆ وبلىستىق پارتيا كومي­تە­تىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن ات­قاراتىن. سول كىسىنىڭ كومەگىمەن وبلىستىق «لەنين تۋى» گازەتىنە قىزمەتكە ورنالاسادى. باقىتجان دەگەن قىزعا ۇيلەنىپ، شاڭىراق كو­تەرەدى.

ءىلياس وماروۆ قىزمەتى جوعا­رى­لاپ، مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ ال­ما­تىعا اۋىسقان سوڭ، حامزانى قۋ­عىن­داۋ قايتا باستالادى. جاس جۇ­بايىن قاسىنا ەرتكەن اقىن پەت­رو­پاۆلدىڭ الىس ايماعىنداعى ءوز اۋلىنا قونىس اۋدارىپ، باستاۋىش مەكتەپكە ساباق بەرىپ جۇرەدى.

وعان الماتىدا جازۋشىلار ودا­عىندا قىزمەت ىستەيتىن جاۋ­لا­رى بۇل جەردەن تىنىشتىق بەرمەي قۋعىندايدى.

تابيعاتىنان تۋا بىتكەن اقىن­دىق­تى حامزا تۇرمەلەردە دە، كونتس­لاگەرلەردە دە تاستاعان جوق. گرۋ­زين­نىڭ ۇلى اقىنى شوتا رۋستا­ۆە­ليدىڭ «جولبارىس توندى جيھانگەز» داس­تانىن اۋدارادى.

كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا وسى داس­تاننىڭ ءۇزىندىسىن ەلۋگە تارتا اقىن قازاقشاعا تارجىمالاعانى ەسىم­دە. جاڭادان قالام تارتىپ، مەك­تەپ پارتاسىندا ولەڭ جازىپ جۇرگەن مەن دە وقىپ كورىپ، تۇك تۇسىنبەگەم.

مىنە، وسىناۋ ۇشان-تەڭىز داس­تان­دى ۇزاق جىلداردان كەيىن قا­زاق­تىڭ زاڭعار جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆ العى ءسوز جازىپ باس­پا­دان شىعارتتى. ۇمىتپاسام، جەت­پى­سىنشى جىلداردىڭ ورتا كەزى-اۋ دەيمىن. حامزانىڭ ءبىردى-ەكىلى ولەڭ كىتابى جانە «مۇستافا مەن ماع­جان تۇران ەلىنىڭ دانالارى» اتتى ەستەلىكتەر جيناعى جارىق كوردى.

جۋرناليستەر ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە «شويىن جول» اتتى پوەماسى جىر ءمۇشايراسىندا ءبى­رىن­شى ورىن العان حامزا سول كەزدەگى جاس اقىنداردان شوقتىعى بيىك تۇر­عان ەدى. سوعىستان سوڭ ونىڭ سوڭى­نا تۇسكەندەر اقىننىڭ باق­تا­لاستارى ەدى. مەن ونىڭ ءوز اۋزى­نان ەستىگەنىمدى جازىپ وتىرمىن.

جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي، پەتروپاۆلدان الماتىعا قايتا ورال­عان حامزا جارى باقىتجان ەكەۋى شوپپەن ەمدەيتىن اتاقتى حالىق ەمشىسى كادىرقوجا امان­كەل­ديەۆتىڭ جەرتولەسىندە پاتەردە تۇ­رادى. باقىتجان كوكىرەك اۋرۋىنا ۇشىراپ، ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن قاي­تىس بولادى. اقىننىڭ باقىتسىز ما­حابباتى وسىلايشا ءساتسىز اياق­تالادى.

حامزانىڭ جوعارىدا اتالعان «قازاقفيلمنىڭ» جانىنان شى­عا­تىن «جاڭا فيلم» جۋرنالىنا ورنالاسۋى دا ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. «جاڭا فيلم» جۋرنالىنا د.ا.قو­ناەۆ­تىڭ ءوزى ارالاسىپ ورنالاس­تى­رادى.

ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن ءبىر ادام­داي تاتقان حامزامەن ءومىر بويى دوس بولىپ ءوتتىم. بىردە حام­زە­كەڭ: «زەينوللا سەنىڭ ءجۇز جاۋىڭ بار شىعار... مەنىڭ مىڭ جاۋىم بار. مەن ولگەن سوڭ، ءبىر مىڭ ءبىر ءجۇز جاۋمەن كۇرەسۋ قيىن بولار...»، – دەدى. كۇرەس جولىن سىزدەن ۇيرەندىم عوي، دانەمە ەتپەيدى، – دەدىم كۇلىپ. كەيىننەن بايقادىم، حامزانىڭ سول ءسوزى شىندىققا شىقتى.

حامزانىڭ ەكىنشى نەكەسى دە باقىتسىز بولدى. ارتىندا ءبىر ۇل، ءبىر قىز قالدى.

ولاردىڭ كورگەن كۇنىن ايتۋعا اۋىز بارمايدى. جازۋشىلار ودا­عى­نان كومەك جوق...

وسىمەن ءومىرى وكسۋمەن وتكەن مەنىڭ دوسىم حامزا 2001 جىلعى 10 اقپاندا، ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىندە دۇنيەدەن ءوتتى.

تۋعان جەرى پەتروپاۆلدا كوشە بەرىپ، اۋىلىنا ەسكەرتكىش ورنا­تىل­سا عوي، شىركىن!

 

زەينوللا تىلەۋجانۇلى

حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى

سوڭعى جاڭالىقتار