17 قازان, 10:55 618 0 رۋحانيات "تۇركىستان" گازەتىنىڭ اۆتورلارى

ابدىراحماننىڭ ءولىمى

ءابدىراحمان!

اقىن اكەنىڭ سۇيىكتى ۇلى – ءابىش ەدى. ەرتە ەسەيگەن، وقى­عان-توقىعان از قازاقتىڭ ءبىرى ەدى. ەگەر، سول اياۋلى ءابىشتىڭ ءومىر گۇلى ەرتە سولماعاندا، ول ءسوزسىز 1905 جىلى ءاليحان ءبو­كەيحان، احمەت بايتۇرسىنۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتۇلى باس­تاعان ءوزى قاتارلاس، تۇعىرلاستارىنىڭ قاسىنان تابىلىپ، الاش ۇلت-ازاتتىق جولىندا كوش باستار ەدى عوي...

ءابدىراحمان ابايۇلى ءوس­كەن­باەۆ 1868 – 1895 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. ابايدىڭ بايبىشەسى ءدىلدا انادان تۋعان. سەمەي قالاسىنداعى ۋەزدىك مەكتەپتە ساۋات اشىپ، توم قالاسىنداعى الەكساندروۆ رەالدى ۋچيليششەسىن بىتىرگەن (1889). سوسىن وقۋعا ىنتىق جان سانكت-پەتەر­بور­داعى ميحايلوۆ اتىنداعى ارتيللەريا ۋچيليششەسىندە وقىپ، ۇزدىك تامامداعان (1892). 1890 جىلى ۋنتەر-وفيتسەر، 1892 جىلى پودپورۋچيك اسكەري اتاعىن العان. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ، تاشكەنتتەگى ارتيللەريا گارني­زو­نىندا قىزمەت ىستەگەن. عۇمىر شىراعى ەرتە سونگەن قايران ءابىش…

ءبىزدىڭ ەلدە ءبىر اڭىزعا اينالعان اڭگىمە بار. ءبىزدىڭ جاق دەپ وتىرعانىم – قاپال، اراسان ءوڭىرى. جەتىسۋدىڭ ءبىر شۇرايلى جەرى. وسى قاپالدىڭ كونە­كوز قاريالارىنان جەتكەن اڭگىمە. ءابىش 1895 جىلعى 15 قاراشادا ۇزاققا سوزىلعان اۋرۋدىڭ كەسىرىنەن ومىردەن وتكەن. الماتى مەن اقشوقى قىستاۋى­نىڭ اراسى شالعاي، جول ۇزاق. سوسىن اباي جۇرتى ءابىشتىڭ سۇيەگىن اماناتقا قالدىرۋدى ءوتىنىپ، الماتىداعى مۇ­سىل­­مان زيراتىنا ۋاقىتشا جەرلە­گەن ەكەن. جازعىتۇرىم شىعىپ، جەر كور­پەسى سوگىلىپ، كوك وسكەندە قارالى جۇرت­­تىڭ ازاماتتارى الماتىعا كەلىپ، اما­ناتقا قالعان ابىشتەي ەردىڭ سۇيە­گىن قازىپ الىپ، ارۋلاپ اق ماتاعا وراپ، كيىزبەن قاپتاپ، ءمايىتتىڭ دەنەسى اۋىر دا، الىس جولعا شىدايتىن ءارى ءيىس شىعارمايتىن يىرمەن، جالبىز سياقتى شوپتەردى ۇگىتىپ، سەۋىپتى. ءسوي­تىپ، پار ات جەگىلگەن ارباعا اياۋلى ءابىش مارقۇمنىڭ سۇيەگىن سالىپ، جولعا شىققان ەكەن. جول ۇزاق. قىراتتان بەل، بەلدەن اسۋ، اسۋدان كەزەڭ، كەزەڭ­نەن وزەن ءوتىپ، قاپال قالاسىنىڭ ءىر­گە­سىندەگى ەسىمبەك قاجىنىڭ اۋىلىنا كەلىپ، ات سۋىتىپ، توقتاعان دەسەدى. بۇل اۋىلدىڭ اتى شىققان ادامى – سارا ەدى. جەتىسۋدىڭ بۇلبۇلى، الاشتان شىق­قان اقىن سارا تاستانبەكقىزى. قا­رالى كىسىلەردىڭ اراسىندا شاكارىم بار ەكەن. ول كەزدە شاكارىم ءالى قا­جىلىق ساپارىنا بارماعان، قى­رىق­تىڭ ىشىندەگى كەلىستى ازامات ەكەن. سارا قارا جامىلعان قايعىسى بار كىسىلەردى كۇتتىرىپ، قوناق قىلىپتى. ءجون سۇراس­قان سوڭ، ءمان-جاي­دى ءبىلىپتى. شاكە، ءشا­كارىم اباي­دىڭ ۇلىنا ارناعان جوق­تاۋ جىرلارىن ايتىپ، التى قانات ۇيدە­­گىلەردىڭ قابىرعاسىن قايىس­تى­رىپ، وكسىتىپتى. جاس ءولىمدى ەستىگەن سارانىڭ جانى سىزداپ، جۇرەگى ەزىلىپتى دەيدى. سوندا كەرەگەدەگى دومبىرانى الىپ، بىلاي دەپ جىرلاپتى:

ال، شاكە-اي، قابىرعامدى كەتتى-اۋ ءتىلىپ،

ايتقانى ىبەكەمنىڭ قادىر ءبىلىپ.

قاجىعان قايعى باسىپ اعا-ەكەمە،

تىلەيمىن ۇزاق جىلدار عۇمىر-تىلەك.

 

مەن نەگە تولعانبايمىن، تولعانسا ول،

ۇلىنا سالەم ەتتىم قۋسىرىپ قول.

مايىتتەن مەن قالايشا اياپ قالام،

حالقىمنىڭ قوناق كۇتكەن  ىقىلاسى مول.

 

ساناسىن ىبىراي اعا مەنى وزىندەي،

بالاسىن كۇتىپ الدىم ءوز كوزىندەي.

مەن دە ورتاق قايعىسىنا  جۇرەك جالىن،

ابىشكە ايتقان ونىڭ زار سوزىندەي.

 

قوناعىم تىرىسىندەي ءابىش بۇگىن،

كوتەرەم ارتساڭىزدار ناردىڭ جۇگىن.

تاي سويدىم، قۇرمەتىنە قىسىر ەمگەن

بال تامعان قازىسىنان تارتسا تۇگىن.

 

توگىلتىپ بال-باۋىرساق  داستارحانعا،

اق نيەت، ادال جۇرەك –  تۇرمىن الدا.

دايارمىن شىراق قويىپ كۇزەتۋگە،

ءابىشتىڭ ارۋاعىن ۇزاق تاڭعا.

 

تورىمدە ول دا وتىرسىن  سىزدەردەي بوپ،

جاس ءومىرى جايناعانداي  القىزىل شوق.

ريزا بوپ ويناپ-كۇلىپ اتتانىڭىز،

ارقانىڭ بالعىندارى – اياۋلى توپ.

 

جاسىمنان تانۋشى ەدىم  جاقسى سىرىن،

جاقسى ءۇشىن قۇرباندىق ەد  ءان مەن جىرىم.

ىبىرايدىڭ اياۋلى ۇلى قوناق بولسا،

ەمەس پە بۇل مەن ءۇشىن جاقسى ىرىم.

 

بۇل سەنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ەلگە،

قادىرىن بىلمەس مۇنىڭ  قانداي پەندە؟

كۇيزەلدى نايمان ەلى تۇگەل دەرسىز،

كوكىرەگى قايعىلى – جاسى ەلگە.

 

كوپ سالەم ىبەكەمە دۇعاي-دۇعاي،

كوڭىلىن شات،  عۇمىرىن ۇزاق قىلسىن قۇداي.

كوپ جەرگە ەرە شىعىپ قارىنداسىڭ،

قوش ايتىپ قالدى دەرسىز  قولىن بۇلعاي...

ءبىزدىڭ زامانعا جەتكەن سارانىڭ قايعىلى سەزىمگە تولى جوقتاۋ ولەڭى وسى. مۇنى ەستىگەن، سول وقيعانىڭ كۋا­گەرى ماكەي ەركىنبەكوۆ دەگەن ازامات ەدى. ماكەي اعا – مامان بالالارى اشقان «مامانيا» مەكتەبىندە وقىعان، كەيىننەن سول مەكتەپتە ۇستازدىق ەت­كەن، سوۆەت زامانى ورناعاندا ءار ءتۇرلى اعارتۋشىلىق قىزمەتتە بولعان ادام ەدى. ماكەي قاپال اتىرابىنداعى ما­تاي ەلىنە سىڭگەن تورە تۇقىمىنان بو­لا­تىن. ول كەزدە ماكەي 12-13 جاستاعى ەستيار بالا ەكەن.

قارالى توپ بىرەر كۇن ايالداپ، سو­سىن قايىرا جولعا شىعىپتى. ءابىشتىڭ سۇيەگىن قايتادان ارباعا سالعاندا، اقىن سارا التىن زەرمەن اشەكەي­لەن­گەن جايناماز تارىزدەس جۇقا كىلەمدى كيىزدىڭ بەتىنە جاۋىپتى. ال، وسى اۋىلدىڭ بايبىشەسى قامقا انا ارباعا ءبىر بوز بيەنى بايلاپ، ونىڭ ۇستىنە قارا بۇلدان كەجىم جاپقان ەكەن. ماكەيدىڭ اڭگىمەسىن ەستىگەن كونەكوز اقساقال، جازۋشى-دراماتۋرگ تاڭىربەر­گەن قالي­لا­حانوۆ بۇل ەسكى اڭگىمەنى حي­كاياتقا اينالدىرىپ جازعان دا ەدى. مىنە، ءبىزدىڭ ەل جاقتا ابايدىڭ اياۋلىسى تۋرالى وسىنداي ءبىر اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە بار.

ەلدوس توقتارباي

سوڭعى جاڭالىقتار